سوعىستى قارۋلاندىرۋمەن توقتاتۋ قيىن
جۇما, 31 مامىر 2013 2:05
سوڭعى كۇندەرى سيرياداعى جاعداي تاعى دا جۇرت نازارىن كوبىرەك اۋدارا باستادى. بريۋسسەلدە ەۋرووداق ەلدەرى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ باسقوسۋىندا بۇل ماسەلەنىڭ اسا تارتىستى تالقىلانعانى دا كوپ جايدى اڭعارتادى.
جۇما, 31 مامىر 2013 2:05
سوڭعى كۇندەرى سيرياداعى جاعداي تاعى دا جۇرت نازارىن كوبىرەك اۋدارا باستادى. بريۋسسەلدە ەۋرووداق ەلدەرى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ باسقوسۋىندا بۇل ماسەلەنىڭ اسا تارتىستى تالقىلانعانى دا كوپ جايدى اڭعارتادى.
ءسىرا, بريۋسسەلدەگى تالقىلاۋدان پاريجدەگى رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆ پەن اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى دجون كەرريدىڭ كەزدەسۋىنىڭ ءمانى دە كەم سوقپاسا كەرەك. بۇل ەكى وقيعا دا ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى. ەكەۋىنىڭ دە تاقىرىبى ءبىر بولعاندىقتان عانا ەمەس, ولار ءبىر-ءبىرىنىڭ پىكىرلەرىن ەسكەرمەي تۇرا المايدى. ەسكەرمەسە, ودان ناتيجە دە شىقپايدى.
ەۋروپانىڭ 27 ءمينيسترى كوپ داۋلاسقانمەن, ءبىر توقتامعا كەلدى: وسىدان ەكى جىل بۇرىن سيرياعا قارۋ بەرۋگە جاريالانعان ەمبارگو توقتاتىلىپ, ال ەكونوميكالىق سانكتسيالار جالعاسا بەرمەك. ەكونوميكالىق سانكتسيالار جونىندە پىكىر داۋ تۋدىرماعانمەن, قارۋ بەرۋ ماسەلەسىندەگى شەشىم ەكىۇشتى ويعا قالدىرادى. ەمبارگو ودان ارى سوزىلمايدى, بىراق باشار اسادتىڭ بيلىگىنە قارسى كوتەرىلىسشىلەرگە قارۋ بەرۋ جونىندە شەشىم دە جوق. ال تالقىلاۋ كەزىندە ونى جاقتاۋشىلار از بولماعان.
اسىرەسە, ۇلىبريتانيا مەن فرانتسيا ەمبارگونى تولىق الىپ تاستاپ, وپپوزيتسيانى قارۋ بەرۋمەن قولداۋ قاجەتتىگىنە باسا نازار اۋداردى. سوندا عانا باشار اسادقا قىسىم جاسالىپ, ول ماسەلەنىڭ ساياسي جولمەن شەشىلۋىنە امالسىز بارادى, دەيدى ولار. بىراق ءبىرشاما ەلدەر وپپوزيتسيانى قارۋلاندىرۋ جاقسىلىققا اپارمايدى دەگەن پىكىردە. بۇل پىكىردى گەرمانيا مەن اۆستريا وكىلدەرى بەلسەندى قورعادى. باستى ارگۋمەنت – سول قارۋ كوتەرىلىسشىلەردىڭ قاتارىنا ەنىپ كەتكەن راديكالدى يسلاميستەردىڭ قولىنا ءتۇسۋى ابدەن مۇمكىن.
قالاي دەگەندە دە, ەۋروپا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى ازىرگە سيريا وپپوزيتسياسىنا قارۋ بەرۋگە اسىقپاۋعا توقتادى. ءالىپتىڭ اياعىن باقپاق. ەۋرووداقتىڭ سىرتقى ىستەر جونىندەگى جوعارعى وكىلى كەترين ەشتون اقش پەن رەسەي باستاماشىسى بولىپ وتىرعان الدا وتپەك جەنەۆا كونفەرەنتسياسىنىڭ شەشىمدەرىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل ماسەلە تامىز ايىنا دەيىن قايتا تالقىلاناتىنىن مالىمدەدى. وندا باسقاشا شەشىمگە كەلۋلەرى ابدەن مۇمكىن.
ەندى سول الدا بولاتىن سيريا ماسەلەسى جونىندەگى جەنەۆا كونفەرەنتسياسىنا كەلسەك, ونىڭ ءالى اۋى مەن باۋى تۇگەندەلگەن جوق: بولاتىن كۇنى دە بەلگىسىز, كىمدەردىڭ قاتىساتىنى دا انىقتالماعان. ايتەۋىر, ونى وتكىزۋگە ەكى جەتەكشى ەلدىڭ باستاماشىلىعى بارىنشا قۇپتارلىق. بىراق سويتسە دە سول كونفەرەنتسيادان اقش پەن رەسەيدىڭ ءوز كۇتەتىنى بار. ءوز مۇددەلەرىن كوزدەيدى. سول مۇددەلەر ولاردى ورتاق شەشىمگە جەتكىزە مە, جوق پا, ونى ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن.
رەسەيدىڭ باشار اسادتىڭ بيلىگىن قولدايتىنى ەشقانداي دا جاسىرىن ەمەس. بۇل ەلدە ماسكەۋدىڭ ەكونوميكالىق, اسكەري, ساياسي ءمۇددەلەرى بار. بۇگىنگە دەيىن ونى بارلىق جاعىنان قولداپ كەلدى. الداعى جەنەۆا كونفەرەنتسياسى دا سيريانى «قۇتقارۋدىڭ» ءبىر جولى. بۇل جول ماسكەۋدىڭ دەگەنىنە جەتكىزە مە, ول ەكىنشى ماسەلە. كەرىسىنشە, وسى جەردە ولار مىقتاپ ۇتىلۋى دا مۇمكىن.
سوڭعى كەزدە باشار اسادتىڭ بيلىگىنىڭ قيمىلى بۇرىنعىعا قاراعاندا ايتارلىقتاي شيراق. ەشكىم دە بۇرىنعىداي اسادتىڭ كۇندەرى ساناۋلى دەپ ايتا المايدى. بۇعان, ەڭ الدىمەن وپپوزيتسيانىڭ ىشىندەگى الاۋىزدىق كىنالى دەسەك, ەكىنشىدەن, داماسكىگە سىرتقى قولداۋ دا ايتارلىقتاي پارمەندى. ماسكەۋدىكى بەلگىلى, جاقىندا عانا يران 4 ميلليارد دوللاردىڭ نەسيەسىن بەرسە, ليۆانداعى «حەزبوللانىڭ» سيريانى قولداعان اشىق ارەكەتى دە ۇلكەن دەمەۋ.
وسىنىڭ بارىنە اسادتىڭ قارسىلاستارى بەيجاي قارامايتىنى جانە شىندىق. ولاردىڭ قانداي ارەكەتكە باراتىنى سول جەنەۆا كونفەرەنتسياسىنىڭ قورىتىندىسىنا بايلانىستى بولماق.
توقسانىندا توقىراماعان كيسسيندجەر
اقش-تاي الىپ ەلدىڭ قازىرگى تاريحى تۋرالى ءسوز بولعاندا, كەيدە ونىڭ پرەزيدەنتتەرىنەن بۇرىن مەملەكەتتىك حاتشى بولعان گەنري كيسسيندجەردىڭ اتى اتالىپ كەتۋى دە مۇمكىن. وعان قازىرگى ديپلوماتيانىڭ اتاسى دەگەن دە انىقتاما بەرىلەدى.
ونى ديپلوماتيالىق جۇمىسقا تىم كەشىگىپ كەلدى دەۋگە دە بولار ەدى. اقش پرەزيدەنتى ريچارد نيكسون 1968 جىلى ونى وزىنە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كومەكشى قىزمەتىنە شاقىرعاندا, ول 45 جاستا ەدى. كەش كەلسە دە, ديپلوماتيالىق جۇمىستا ەڭ ۇزاق بولعان ادامداردىڭ دا ءبىرى – كيسسيندجەر. جاسى, مىنە, 90-عا كەلسە دە, ول ديپلوماتيالىق جۇمىستا – حالىقارالىق Kissinger Associates كونسالتينگتىك كومپانيانى باسقارادى. ول عانا ەمەس-اۋ, اسا ءبىر ءماندى شەتىن ديپلوماتيالىق ماسەلەنى شەشۋ قاجەتتىگى تۋعان جاعدايدا جۇرتتىڭ ونىڭ بەدەلىنە قولقا سالاتىنى بار.
راسىندا دا, كەيدە مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ارالاسۋىمەن شەشىلمەي جاتقان ماسەلەلەردى ديپلوماتتاردىڭ شەشىپ تاستايتىنى كەزدەسەدى. بۇل رەتتە اركەز كيسسيندجەردىڭ اتى اتالادى. كوزى قاراقتى جۇرت ءبىر-ءبىرىن بىتىسپەس جاۋعا ساناعان كەشەگى كسرو مەن اقش اراسىندا وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى باسىندا ءبىر جىلىلىق پايدا بولعانىن بىلەدى. ءتىپتى قىپ-قىزىل قىتاي مەن اقش قارىم-قاتىناسىنا جان كىرگەن. سونىڭ ءبارى گەنري كيسسيندجەر قىزمەتىنە بايلانىستى ەدى.
قانشاما جىلعا سوزىلعان ۆەتنامداعى سوعىستى توقتاتقان دا كيسسيندجەر دەيدى. ارينە, سوڭعى شەشىم مەملەكەت باسشىلارىنىڭ اتىمەن ايتىلادى, ءمالىمدەلەدى. بىراق جۇرت وعان كىمنىڭ سەبەپشى بولعانىن بىلەدى, رەسمي دە مويىندالادى. 1973 جىلى كيسسيندجەر مەن ۆەتنام ساياساتكەرى لە دۋك تحوعا نوبەل بەيبىتشىلىك سىيلىعى بەرىلدى. بۇل الەمدىك مويىنداۋ ەدى. سول جىلى ول اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالىپ, وندا 1977 جىلى بيلىك باسىنا دەموكراتتار كەلگەنشە بولدى. سول جىلداردا الەمدىك قارىم-قاتىناستا ايتارلىقتاي تۇسىنىستىككە قول جەتتى.
وسىناۋ ايتۋلى ديپلومات ءۇلكەن ارەناعا قالاي شىقتى, قايدان كەلدى دەگەن دە كوكەيدە تۇرادى. ونى زامان جاسادى دەسە دە بولعانداي. گەرمانيادا ەۆرەي وتباسىندا تۋعان. ناسىلدىك كەمسىتۋدى جورگەگىندە كورگەن. ول 15 جاسقا تولعاندا ونىڭ وتباسى اقش-قا قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولادى. اقىرى بۇل ونىڭ تاعدىرىنا اينالدى. اقش ازاماتتىعىن العان ول فاشيزمگە قارسى سوعىسقا دا قاتىسادى. اسىرەسە, ول سوعىستان كەيىن عىلىمعا مىقتاپ بەت بۇرىپ, گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىندە 30 جاسىندا عىلىم دوكتورى اتاعىن قورعايدى. تاقىرىبى – ەۋروپالىق ديپلوماتيا. ديپلوماتياعا سولاي كەلگەن. تەوريانى پراكتيكامەن ۇشتاستىردى.
بالكىم, ول ءوزىنىڭ سول ديپلوماتيالىق قىزمەتىمەن الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىنىڭ اسكەرلەرى جاساي المايتىندى جاساعان دا شىعار. بىلە بىلسەك, ول الەمدىك احۋالدى ساۋىقتىرۋ ارقىلى بۇكىل الەم حالىقتارىنا ۇلكەن يگىلىك جاسادى دەپ تۇجىرىمداساق تا ارتىقتىعى جوقتاي. سوندىقتان دا, ونى تەك امەريكالىقتار عانا ەمەس, الەم جۇرتشىلىعى باعالاپ جاتسا, ورىندى-اق.
وسى جەردە نەمىستەردىڭ جاقسى ءبىر باستاماسى جوعارى باعاعا لايىق. ۇلى ديپلوماتتىڭ ەڭبەگىنە باعا رەتىندە گفر قورعانىس ءمينيسترى توماس دە مەزەر بونن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق قارىم-قاتىناس كافەدراسىنا كيسسيندجەردىڭ ەسىمىن بەرىپ, ونى قارجىلاندىرۋدى ءوز مويىندارىنا الماق بولىپ وتىر. راس, ولار كافەدرانى قارجىلاندىرۋدى گفر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىمەن كەزەكتەسىپ اتقارماق. قالاي بولعاندا دا, بۇل ونەگە تۇتارلىق باستاما, الەم تانىعان ديپلوماتتىڭ ەڭبەگىن جوعارى باعالاعاندىق.
ماماديار جاقىپ, «ەگەمەن قازاقستان».
