قارجىلىق قاداعالاۋ جانە «قارا التىننىڭ» قادىرى
سەيسەنبى, 21 مامىر 2013 1:23
«ارام» اقشالارىن وففشورلىق ايماقتاردان اينالىمعا شىعاراتىن الاياق وليگارحتاردىڭ ۇيىمداسقان قىلمىسى شەكتەن اسىپ, باقىلاۋدان تىس قالعان بانكتەر ەكونوميكادان ميللياردتاعان قارجىنى سورىپ جاتقاندا جاھاندىق ەكونوميكانى تۇرالاتقان داعدارىستىڭ جويىلۋى نەعايبىل. بەلگىلى ساراپشىلاردىڭ اشىق مالىمدەۋىنشە,
سەيسەنبى, 21 مامىر 2013 1:23
«ارام» اقشالارىن وففشورلىق ايماقتاردان اينالىمعا شىعاراتىن الاياق وليگارحتاردىڭ ۇيىمداسقان قىلمىسى شەكتەن اسىپ, باقىلاۋدان تىس قالعان بانكتەر ەكونوميكادان ميللياردتاعان قارجىنى سورىپ جاتقاندا جاھاندىق ەكونوميكانى تۇرالاتقان داعدارىستىڭ جويىلۋى نەعايبىل. بەلگىلى ساراپشىلاردىڭ اشىق مالىمدەۋىنشە, بانكتەردەگى بەرەكەسىزدىك پەن وففشورلىق جۇگەنسىزدىكتەن جاپپاي بەلەڭ العان جەمقورلىق الەمدىك قارجى جۇيەسىن جار باسىنا جاقىنداتتى. سوندىقتان «بانك قۇپياسى» اتتى سىلتاۋدى جەلەۋ ەتىپ, قارجىلىق قىلمىستىڭ باتپاعىنا باتقان بانكتەردىڭ باسسىزدىعىنا توسقاۋىل قوياتىن ۋاقىت جەتتى. الەم ەكونوميكاسى ءۇشىن قارجىلىق جەڭىلدىكتەر اكەلەتىن وسىنداي باستامانى تاعى دا وركەنيەت ورداسى – ەۋروپا ءىس جۇزىنە اسىرعالى وتىر.
«بانك قۇپياسى» اشىلا ما؟
جاقىندا ءمالىم بولعانىنداي, ەۋروكوميسسيا بانك قۇپيالارىن شەكتەيتىن زاڭ جوباسىن دايىنداپ جاتىر. بۇل زاڭ بويىنشا, ەۋروپالىق وداق ايماعىندا بانكتەردىڭ بىرىڭعاي دەرەك بازاسى جاسالاتىن بولادى. سوعان سايكەس بولاشاقتا بانككە اقشا سالعان سالىمشىلاردىڭ جانە كومپانيالاردىڭ اتى عانا ەمەس, ولارعا سالىمى ءۇشىن تولەنەتىن ديۆيدەندتەردىڭ مولشەرى, سالىمدار بويىنشا تولەنەتىن سىياقى مولشەرى جانە باسقا دا كىرىس كوزدەرى ناقتى جانە اشىق جاريالاناتىن بولادى. بۇل قۇجاتتىڭ قابىلدانۋى ەۋرووداق تاريحىندا بانك قۇپياسىن شەكتەۋگە جاسالىنعان العاشقى ءتيىمدى قادام بولماق.
ەۋرووداقتىڭ (ەو) جوعارعى اتقارۋشى ورگانى بولىپ تابىلاتىن ەۋروكوميسسيا (ەك) وسى وداق قۇرامىنا كىرەتىن بەس ءىرى مەملەكەتتىڭ ( ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, يتاليا, گەرمانيا جانە يسپانيا) بانك دەرەكتەرىمەن ءبولىسۋ جونىندەگى باستاماسىن قىزۋ قولدادى. وسى باستاما جاريالانعاننان كەيىن ەو-نىڭ سالىق سالۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كوميسسارى الگيدراس شەمەتا جاقىن ايلاردىڭ ىشىندە بۇكىل وداق كولەمىندە بارلىق مۇشە-مەملەكەتتەر وسىنداي شەشىم قابىلدايتىندىعىنا سەندىردى. بۇل جەردە ماسەلە بانكتەردەگى سالىمداردىڭ ينۆەستيتسيالىق كىرىستەرىن قوسا ەسەپتەگەندەگى بارلىق اقپاراتتارى بويىنشا اۆتوماتتى تۇردە دەرەك الماسۋ جۇيەسىن قۇرۋ تۋرالى بولىپ وتىر. بۇل شارا بريۋسسەلگە بانكتەردەگى جەكە سالىمشىلاردىڭ قارجىلارى تۋرالى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, بارلىق ءىرى ينۆەستيتسيالىق جانە حەدجەۆتىك قورلاردىڭ قارجىلارى تۋرالى تولىق مالىمەت الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
وسى جەردە ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە, وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا الگيدراس شەمەتا سالىق تولەۋدەن جالتاراتىن زاڭدى تۇلعالار مەن حولدينگتەردى انىقتاۋ ماسەلەسىندە وففشورلىق ايماقتىڭ كەدەرگى جاسايتىنىن ايتا كەلىپ, وففشورلارمەن كۇرەسۋدىڭ ءىس-قيمىل جوسپارىن بەلگىلەگەن بولاتىن. وسى شارالاردىڭ ناتيجەسىندە Google, Amazon, Starbucks سياقتى ءىرى ترانسۇلتتىق كومپانيالاردىڭ سالىقتان جالتارعان وقيعالارى بويىنشا ۇلكەن شۋ شىقتى. بەرمۋدتاعى وسى باستى كومپانيالار سونىمەن بىرگە يرلانديا جانە نيدەرلاندىدا تىركەلگەن جەتەكشى كومپانيالار وزدەرى ناقتى جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ەلدەردە سالىق تولەۋدەن جالتارىپ, وراسان زور قارجىنى جىمقىرعان. وسىعان بايلانىستى تەك فرانتسۋزدىق سالىق ورگاندارى بۇل كومپانيالاردان 2011 جىل ءۇشىن قوسىمشا 1 ملرد. ەۋرو سالىق تولەۋدى تالاپ ەتتى. ولار 2011 جىلى فرانتسياعا بار بولعانى 5 ملن. ەۋرو عانا سالىق تولەگەن ەكەن.
ەو بيلىگى قابىلداعان جاڭا ءتارتىپ ءبىرىنشى كەزەكتە ليۋكسەمبۋرگ جانە يرلانديا ەلدەرىنە سوققى بولىپ تيەتىندىگى انىق. سەبەبى, بۇل مەملەكەتتەر سوڭعى ۋاقىتتا ءوز زاڭدارىندا بىرقاتار جەڭىلدىكتەر قاراستىرعان بولاتىن. وسى جەڭىلدىكتەرگە بايلانىستى ەۋروپا قۇرلىعىنداعى كوپتەگەن قورلار وزدەرىنىڭ قارجىسىن وسى ەلدەردىڭ بانكتەرىنە اۋىستىرىپ, باسقا مەملەكەتتەردىڭ زاڭىنان قورعايتىن جىلى ورىن تاۋىپ كەلدى. بۇگىندە الاقانداي ليۋكسەمبۋرگتە 150 بانك تىركەلگەن. ولاردىڭ كوپشىلىگى شەتەلدىك قارجىلىق قۇرىلىمداردىڭ بولىمشەسى بولىپ تابىلادى. ناق وسىنداي جاعداي يرلانديا مەملەكەتىندە دە ورىن الىپ وتىر. بۇل بانكتەرگە قارجى سالعان كومپانيالار سالىق تولەۋدەن جالتارىپ, ميلليونداعان پايدا تابادى.
ليۋكسەمبۋرگ ەو كۇن تارتىبىنە شىعارعان جاڭا قاتاڭ شارالاردى قولداعانداي سىڭاي تانىتقانىمەن, ەلدەگى بانكتەردىڭ قۇپياسىن اشۋعا اسىعار ەمەس. ليۋكسەمبۋرگ پرەمەر-ءمينيسترى جان-كلود يۋنكەر «ءبىز سالىمشىلارعا وراسان زور زيان شەكتىرمەۋ ءۇشىن تەك 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ قانا اۆتوماتتى تۇردەگى اشىق دەرەك الماسۋ جۇيەسىن ەنگىزە الامىز», دەپ «ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋعا» سالىپ وتىر. ال اۆستريا بولسا بانك قۇپياسىن اشۋ باستاماسىنا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىقتى.
بىلگىر ساراپشىلاردىڭ ايتۋى بويىنشا, بۇل قارسىلىقتار ۇزاققا بارمايتىن كورىنەدى. قازىر ەو مەملەكەتتەرىندە بيۋدجەت تاپشىلىعىن بولدىرماۋ, ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جاڭا قوزعالىستار بەلەڭ الىپ كەلەدى. بۇگىندە ەو ايماعىندا بانك قۇپيالارىن جويۋعا باعىتتالعان ناقتى ساياسي-ەكونوميكالىق احۋال قالىپتاسىپ وتىر. وعان ەۋروپادا سالىق تولەۋدەن جالتارعان كومپانيالاردىڭ بىرقاتار وففشورلىق ايماقتا دا قارسىلىققا تاپ بولعانى كۋا. ماسەلەن, وتكەن اپتادا ۇلىبريتانيانىڭ مۇحيتتاعى ايماقتارى (كايمان ارالدارى, بريتاندىق ۆيرگين, مەن, دجەرسي ارالدارى جانە ت.ب.) بانك دەرەكتەرىمەن الماساتىن اۆتوماتتىق اقپاراتتىق جۇيە قۇرۋعا كەلىسىم بەردى. وسى ۋاقىتقا دەيىن الىنبايتىن وففشورلىق بەكىنىس بولىپ كەلگەن بۇل ارالداردىڭ كەلىسىم بەرۋى, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, گەرمانيا, يسپانيا جانە يتاليا مەملەكەتتەرى باستاعان «بانك قۇپيالارىن جويۋ» باستاماسىنىڭ ءسوزسىز ءىس جۇزىنە اسىرىلاتىنىنا دالەل بولادى.
اقش-تا مۇناي ءوڭدىرۋ ەسەلەي ارتادى
حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىك (حەا) 2013 جىلعا ارنالعان الەمنىڭ مۇنايعا دەگەن سۇرانىس بولجامىن 65 مىڭ باررەلگە ءوسىردى. ەندى الەم تۇتىناتىن مۇناي تاۋلىگىنە 90,6 ميلليون باررەلدى قۇراماق. حەا مالىمەتى بويىنشا, وپەك-كە كىرمەيتىن ەلدەردىڭ مۇناي ءوڭدىرۋى تاۋلىگىنە 54,5 ميلليون باررەلدى قۇرايتىن كورىنەدى. نەگىزىنەن, بولاشاقتا مۇناي ءوڭدىرۋدىڭ ءوسىمىن سولتۇستىك امەريكا قامتاماسىز ەتەتىن بولادى.
پاريجدە ورنالاسقان وسى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ساراپشىلارىنىڭ مالىمدەۋىنشە, سولتۇستىك امەريكا اۋماعىنداعى مۇناي قورىنىڭ ارتۋى نەگىزىنەن اقش كوپتەپ يگەرىپ وتىرعان كانادالىق بيتۋمينلەنگەن قۇمنان مۇناي الۋ ءتاسىلى بولىپ وتىر.
حەا-نىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ماريا ۆان دەر حۋۆەن وسىنداي تاسىلمەن مۇناي ءوڭدىرۋ الداعى ۋاقىتتا وسى قۇرلىقتىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە بەلەڭ الاتىندىعىن اتاپ كورسەتتى. ال وپەك-كە مۇشە ەلدەردىڭ 2013 جىلعى ءساۋىر ايىندا وندىرگەن مۇنايى كۇنىنە 200 مىڭ باررەلگە ارتىپ, 30,7 ميلليون باررەلدى قۇراپ وتىر. حەا بولجامى بويىنشا, الداعى ۋاقىتتا مۇناي ءوڭدىرۋدى ارتتىرۋ وپەك قۇرامىنا كىرمەيتىن ەلدەردە جوعارى بولادى. ونىڭ ىشىندە مۇناي ءوڭدىرۋدى ارتتىرۋ اقش-تا ەرەكشە جوعارى دەڭگەيدە بولادى دەپ كۇتىلۋدە.
حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىكتىڭ مالىمدەۋىنشە, سلانتس كەن ورىندارىن كوپتەپ يگەرۋ اقش-تى مۇناي ءوڭدىرۋ كولەمى بويىنشا جەتەكشى مەملەكەتتەر قاتارىنا شىعارادى. 2020 جىلعا تامان اقش الەمدەگى مۇناي ءوڭدىرۋدىڭ قازىرگى كوشباسشىلارى رەسەي مەن ساۋد ارابياسىن باسىپ وزاتىن كورىنەدى. 2035 جىلدارى اقش شەتەلدەردەن تاۋلىگىنە 2 ميلليون باررەل مۇناي عانا ساتىپ الاتىن بولادى. بۇل قازىرگى كولەمنەن الدەقايدا تومەن.
اگەنتتىكتىڭ بولجامى بويىنشا, 2020 جىلدارى مۇنايعا دەگەن الەمدىك سۇرانىس ءتاۋلىگىنە 7 ميلليون باررەلگە ارتادى. 2035 جىلدارى الەمنىڭ مۇنايعا دەگەن سۇرانىسى ءتاۋلىگىنە 99 ميلليون باررەلدى قۇرايدى. مۇناي تۇتىنۋدا تاياۋ بولاشاقتا قىتاي ءبىرىنشى ورىنعا شىعادى. ال 2035 جىلدارى اسپان استى ەلىنىڭ مۇنايعا دەگەن سۇرانىسى 60 پايىزعا ارتادى. حەا الەمنىڭ تابيعي گازدى تۇتىنۋى 2035 جىلى 50 پايىزعا دەيىن ارتىپ, 5 تريلليون تەكشە مەتردى قۇرايدى دەپ بولجاپ وتىر. وسى كولەمدەگى گازدىڭ تەڭ جارتىسى اقش, اۆستراليا جانە قىتايدىڭ ءداستۇرلى ەمەس كەن ورىندارىندا يگەرىلمەك.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
