دۇبىرگە تولى دۇنيە
جۇما, 26 ءساۋىر 2013 1:49
قىلمىسكەر اقتالسا قالاي بولادى؟
قىرعىز ەلىندە قىزىق سوت بولىپ جاتىر. الەمگە ايگىلى «زاڭداعى ۇرى» قامشىبەك كولباەۆتىڭ, لاقاپ اتى «قىرعىز كوليا», ءىسى سوتتا قارالۋدا. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ونىڭ اقتالىپ شىعۋى ابدەن مۇمكىن كورىنەدى.
جۇما, 26 ءساۋىر 2013 1:49
قىلمىسكەر اقتالسا قالاي بولادى؟
قىرعىز ەلىندە قىزىق سوت بولىپ جاتىر. الەمگە ايگىلى «زاڭداعى ۇرى» قامشىبەك كولباەۆتىڭ, لاقاپ اتى «قىرعىز كوليا», ءىسى سوتتا قارالۋدا. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ونىڭ اقتالىپ شىعۋى ابدەن مۇمكىن كورىنەدى.
ءبىر قىلمىسكەرگە سوت بولىپ جاتىر ەكەن, وندا تۇرعان نە بار, قاي جەردە قىلمىس جوق, سونى ساياسي وقيعاداي ءسوز ەتۋدىڭ قاجەتى بار ما دەۋگە بولار. شىن مانىندە ونىڭ ساياسي استارى بولىپ وتىر. بۇل قىلمىسكەردىڭ ەلدىڭ ساياسي ومىرىنە ىقپالى بولعانى جانە ءالى دە بارلىعى داۋسىز. مۇنى بۇكىل ەل مويىنداعان. ءبىر عانا مىسال. وسىدان ەكى جىل بۇرىن جاڭا پارلامەنتتىڭ سپيكەرى بولىپ احماتبەك كەلدىبەكوۆ سايلاندى. ول ءوزىنىڭ ۇلكەن قىزمەتكە تۇرۋىن «قىرعىز كوليامەن» بىرگە, ونىڭ دوستارىنىڭ ورتاسىندا «اتاپ ءوتتى». ونىمەن بىرگە دۋبايعا بارىپ, بىرنەشە رەت دەمالىپ تا قايتقان. مۇنىڭ ءبارى اشكەرەلەنىپ, قىلمىستى دۇنيەمەن بايلانىسى بولعانى ءۇشىن سپيكەر كەلدىبەكوۆ دەپۋتاتتاردىڭ داۋىس بەرۋىمەن ورنىنان الىندى. بۇل جايىندا كەزىندە جازعانبىز.
ءبىر ەل پارلامەنتىنىڭ توراعاسى سوعان بولا ورنىنان الىنىپ جاتسا, كولباەۆتىڭ قىلمىسكەر ەكەنىنە تاعى قانداي دالەل كەرەك؟! بۇل از دەسەك, ول تۇرمەدە «كوتەرىلىس» ۇيىمداستىرماق بولىپ, تاعى دا جازالى بولدى. ءىس ناسىرعا اينالعان سوڭ, ول قايتادان دۋبايعا قاشتى.
جالپى, قىلمىستىق دۇنيە قىرعىز اعايىندارعا قاتتىراق ءتيىپ ءجۇر. سوناۋ اسقار اقاەۆتىڭ زامانىندا قىلمىسكەر رىسبەك احماتباەۆتىڭ بەدەلى كۇشتى بولدى. ول باسقالارعا ءوز دەگەنىن ىستەتتى. قامشىبەك كولباەۆ سول اتاقتىنىڭ نەمەرە ءىنىسى ەدى. بىرگە ارەكەت ەتتى. بىراق كوپ كەشىكپەي ەكەۋىنىڭ اراسىندا داۋ تۋىپ, ءىنىسى اعاسىنا قاستاندىق ۇيىمداستىردى. اۋپىرىممەن ءتىرى قالعان احماتباەۆ ءوزىنىڭ سوڭىنا تۇسكەننەن كەيىن كولباەۆ باس ساۋعالاپ شەتەلگە قاشتى.
وكىنىشتى جاعداي – بۇل ەلدە بيلىكتەگىلەردىڭ ءبىرشاماسى قىلمىسكەرلەرگە ارقا سۇيەدى. احماتباەۆ العاشقى پرەزيدەنتتىڭ وتباسىنا جاقىن بولسا, اقاەۆ قۋىلعان سوڭ, ونىڭ ورنىنا كەلگەن باكيەۆتەرگە جاڭا «ادام» كەرەك بولدى. بيلىكتى تىڭداماي بارا جاتقان احماتباەۆ 2006 جىلى ءولتىرىلدى دە, ونىڭ «ورنىنا» كولباەۆ شاقىرىلدى. سول باكيەۆتەردىڭ كومەگىمەن ماسكەۋ مافياسى, اتاقتى «حاسان اتا» ۋسويان ونى بۇكىل ورتالىق ازيا قىلمىسكەرلەرىنىڭ باسشىسى ەتىپ تاعايىندادى. كولباەۆ سونداي-اق قىلمىسكەرلەر تىزىمىنەن شىعارىلدى. جۇرت ۇكىمەتتەگى ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن «قىرعىز كولياعا» باراتىن بولدى.
ەلدە تاعى رەۆوليۋتسيا جاسالىپ, باكيەۆ قۋىلعاندا, كولباەۆ بيلىكتەن جاڭا ادام ىزدەدى. تاپقانى – جوعارىدا ايتقان احماتبەك كەلدىبەكوۆ بولدى. قيسىنى بار ەدى. ەلدە پارلامەنتاريزم ۇستەمدىك قۇرادى دەگەن سوڭ, «قىرعىز كوليا» بار بيلىك پارلامەنت باسشىسىنىڭ قولىندا دەپ ەسەپتەدى. بىراق ولاي بولماي شىقتى. تاعى دا شەتەلگە قاشۋعا تۋرا كەلدى. سويتسە دە, جۇرت ونىڭ وتكەن جىلدىڭ قاراشاسىندا قايتا ورالىپ, بيلىككە «بەرىلگەنىنە» تاڭدانعان. ونىڭ دا سىرى بار. بۇل كەزدە قىرعىز ەلىنە رەسەيلىك كريمينالدىق دوكەي يليا سامسونيا دەگەن كەلىپ, قىلمىسكەرلەرگە بيلىك جۇرگىزە باستاعان. كولباەۆ سوعان دا ارقا سۇيەدى-اۋ دەيدى جۇرت.
سويتسە دە, ونىڭ شىن سىرى قازىرگى سوتتىڭ العاشقى كۇندەرى-اق اشىلعانداي. قامشىبەك كولباەۆ وزىنە تاعىلعان بارلىق ايىپتان باس تارتىپ وتىر. ال ونىڭ قورعاۋشىسى سەرگەي مانۋكيان دەگەن ونىڭ قىلمىسىن دالەلدەڭدەر, دەيدى. ءتىپتى, ونىڭ ەشقانداي قىلمىسى جوق, ول ەلگە ءسوزى وتەتىن «قۇرمەتتى اقساقال» دەدى. جانە سوتقا الدىمەن كولباەۆتان ەمەس, ودان جاپا شەكتى دەگەندەردەن جاۋاپ الىڭدار دەپ تالاپ قويدى. ال سوت ونىڭ تالابىنا كونىپ, كۇنى كەشە ونى ايىپتاعانداردان, كۋا بولعانداردان جاۋاپ الماق بولعاندا, ولاردىڭ كوپشىلىگى بۇرىنعى ءسوزدەرىنەن قايتىپ, ءتىپتى وتىنىشتەرىن دە قايتارىپ الىپتى. كولباەۆ بەس اي بويى تۇرمەدە بوس جاتپاعان كورىنەدى. ول اقتالادى دەپ, جۇرت ودان قورقا باستاعان.
وسى تۇستا تاعى ءبىر وقيعا بولدى. كەزىندە احماتباەۆقا قارسىلاس بولعان, ءتىپتى باكيەۆتەرگە باعىنباعان, كىسى ولتىرگەن (دەپۋتاتتى), ەسىرتكى ساۋداسىمەن اينالىسقان, تارتىپسىزدىك ۇيىمداستىرعان چەشەن ازيز بازۋكاەۆ قاماۋدان بوساتىلىپ, تۋعان قالاسى گروزنىيعا چارتەرلىك رەيسپەن ۇشىپ كەتىپتى. قالايشا دەپ جۇرت تاڭ. بۇل ءۇشىن دەپۋتاتتىق كوميسسيا ەلدىڭ باس پروكۋرورى ايدا ساليانوۆانى, ۆيتسە-پرەمەر ءشامىل اتاحانوۆتى ۋاقىتشا ورنىنان الۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى.
قىلمىسكەرلەردىڭ ىقپالى وسىنداي بولعان سوڭ, «زاڭداعى ۇرى» قامشىبەك كولباەۆ 39 جاسىندا «قۇرمەتتى اقساقال» اتانىپ, سوتتان اقتالىپ شىعادى-اۋ دەگەن سوزدە نەگىز بارداي كورىنەدى.
پينوچەتتى ءپىر تۇتقان ۇمىتكەر جەڭىسكە جەتتى
وڭتۇستىك امەريكاداعى شاعىن عانا ەل پاراگۆايدا وڭشىل كوزقاراستى ۇستانعان قايراتكەر وراسيو كورتەس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا جەڭىسكە جەتتى. بۇل سايلاۋدىڭ ەرەكشەلىگى دە سوندا. ويتكەنى, سوڭعى ءبىراز جىل شاماسىندا بۇل ايماقتا سولشىل باعىتتاعىلار جەڭىسكە جەتىپ كەلگەن.
سوڭعى كەزدە سولشىلدىققا سىني كوزقاراستىڭ ارتقانى دا انىق. بۇرىنىراق, سوناۋ 90-شى جىلداردىڭ اياعىندا بۇل قۇرلىقتاعى اسكەري ديكتاتۋرالارعا قارسى حالىقتىق سيپات العان كۇرەس سوتسياليستەردىڭ جەڭىسىن جەڭىلدەتسە, ەندى جاعداي وزگەرىپ وتىر. ەندى پاراگۆايدا ولار قاتتى جەڭىلىسكە ۇشىراپ, اشىق وڭشىل قايراتكەرگە جول بەردى. ال ەلدىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى سوتسياليست فەرناندو لۋگو مەرزىمى اياقتالعان سوڭ ەمەس, پارلامەنت سەنىمسىزدىك بىلدىرگەن سوڭ ورنىنان كەتكەن.
وراسيو كورتەس – وسىناۋ كەدەي ەلدەگى ەڭ باي ادامنىڭ ءبىرى, وڭشىل باعىتتاعى «كولورادو» پارتياسىنىڭ كوسەمى. اشىپ ايتاتىن ءبىر جاي – ول سايلاۋشىلارعا ارزان ۋادە بەرمەي, ەكونوميكاسى تۇرالاعان ەلدى اياعىنان تۇرعىزۋ ءۇشىن قاتاڭ ساياسات جۇرگىزەتىنىن مالىمدەدى. جانە بارشا جۇرتقا اتى بەلگىلى ديكتاتور اۋگۋستو پينوچەتتىڭ ەكونوميكالىق جولىن ۇستاناتىنىن دا جاسىرعان جوق. كوزىقاراقتى جۇرت پينوچەتتىڭ دەموكراتيانى قانعا بوكتىرگەنىمەن قاتار, چيليدەي ەلدىڭ ەكونوميكاسىن بيىككە كوتەرگەنىن دە بىلەدى. ەندى سول قايراتكەردىڭ جامانىن تاستاپ, جاقسىسىن الامىن دەگەن كورتەسكە جۇرت سەندى. وعان سايلاۋشىلاردىڭ 46 پايىزى داۋىس بەرسە, قارسىلاسى ليبەرال ەفراين الەگرەنى 36,8 پايىزى قولدادى.
پاراگۆاي – شاعىن عانا كەدەي ەل. حالقى 6-اق ميلليون. تەڭىزگە شىعار جولى دا جوق. ىشكى جالپى ءونىمى جان باسىنا شاققاندا 940 دوللار عانا. حالقىنىڭ 36 پايىزى كەدەي. ەندى وسى ەلدى دامۋ جولىنا ءتۇسىرۋ ءۇشىن, كورتەستىڭ پىكىرىنشە, قاتاڭ ءتارتىپ كەرەك. جالپى, جاڭا پرەزيدەنت – ءتارتىپتىڭ ادامى. ول تەك پينوچەتتى عانا ءپىر تۇتىپ قويماي, وسى ەلدى 35 جىل بيلەگەن گەنەرال الفرەدو سترەسسنەردىڭ جولىن دا قولدايدى. جاڭا پرەزيدەنت ديكتاتورلاردى عانا ءپىر تۇتاتىنداي كورىنگەنمەن, ونىڭ نەگىزگى سۇيەنەرى بيزنەستەگى ءوز تاجىريبەسى بولسا كەرەك. وسى كەدەي ەلدە ول ۇلكەن بيزنەسكە جول اشتى. ونىڭ ويىنشا, بۇكىل ەلدى دە سول جولعا تۇسىرۋگە بولادى.
كورشىلەرمەن قارىم-قاتىناستا پاراگۆايدىڭ جولى بولىڭقىراماعان. كورشى ەلدەر ونى ءوزى قۇرىلتايشىسىنىڭ ءبىرى بولعان «مەركوسۋر» بيزنەس ۇيىمىنان دا شىعارىپ تاستاعان. سودان دا كورتەس, ەڭ الدىمەن, ەكونوميكالىق ارىپتەستى الىستان ىزدەۋگە ءماجبۇر. بۇل رەتتە وعان اقش قول سوزۋى ىقتيمال. ءتىپتى, ساياسات ءۇشىن دە.
كورتەس ءۇشىن تابىسقا جەتۋدىڭ ءبىر جولى بار. ول – جەمقورلىقپەن كۇرەس. قازىر ەل ءىجو-ءسىنىڭ جارتىسىن كولەڭكەلى ەكونوميكا قۇرايدى. سولاردى جارىققا شىعارا السا, جاڭا پرەزيدەنتتىڭ ويى جۇزەگە اسادى. بۇل ءۇشىن راسىندا دا وعان ديكتاتورلاردىڭ قاتالدىعى كەرەك شىعار.
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».
