الەۋمەتتىك قولداۋ تولەمدەرى ارتتىرىلادى
وتىرىستا «مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا قارالدى. زاڭ جوباسى بويىنشا نەگىزگى باياندامانى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى بەردىبەك ساپارباەۆ جاسادى.
بۇل زاڭ جوباسى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەڭبەك ءوتىلى مەن الەۋمەتتىك تولەم ءمولشەرىنىڭ ءوزارا بايلانىسىن كۇشەيتۋ. سونداي-اق ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن, اسىراۋشىسىنان جانە جۇمىسىنان ايىرىلعان ازاماتتارعا 2020 جىلدان باستاپ الەۋمەتتىك تولەم مولشەرىن ورتا ەسەپپەن 30 پايىزعا ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى, دەدى مينيستر ءوزىنىڭ بايانداماسىندا. وسى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن زاڭ جوباسىندا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان تولەنەتىن 3 ءتۇرلى الەۋمەتتىك ءتولەمدەردىڭ پارامەترلەرىن قايتا قاراۋ كوزدەلگەن. سونىڭ ىشىندە ەڭبەك ءوتىلى 5 جىلدان اساتىن تولەم الۋشىلاردىڭ كوەففيتسيەنتىن قايتا قاراۋ ۇسىنىلعان. قاتىسۋشىلاردىڭ ءاربىر تولىق جىلى ءۇشىن ەندى ولاردىڭ كوەففيتسيەنتتەرى 2 پايىزعا ارتتىرىلاتىن بولادى. 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنا 5 جىلدان كوپ قاتىسقان ادامدار سانى 3 ملن 400 مىڭ بولعان. بۇل بارلىق قاتىسۋشىنىڭ 55 پايىزى. ەكىنشىدەن, مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋى بويىنشا بەرىلەتىن الەۋمەتتىك تولەم مولشەرىن مەديتسينالىق ساراپتاما نەگىزىندە ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋ دەڭگەيىنە سايكەس انىقتاۋ ۇسىنىلعان.
بۇگىندە ەڭبەككە جارامسىزدىعىن كورسەتكەن كوەففيتسيەنتتىڭ ورتاشا دەڭگەيى قولدانىلسا, ەندى مۇگەدەكتىگى 65 پايىزعا دەيىن بولسا, كوەففيتسيەنت 0,65, ول 80 پايىزعا دەيىن بولسا, كوەففيتسيەنت 0,8 دەڭگەيىندە قولدانىلاتىن بولادى. بۇلار الەۋمەتتىك ءتولەم مولشەرىن 35 پايىزعا ارتتىرادى. الايدا بۇلار الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنا ءتولەم اۋدارعان ازاماتتارعا قاتىستى عانا قولدانىلادى. سونىمەن بىرگە وعان بازالىق دەڭگەيگە قوسىمشا مەملەكەتتىك جاردەماقى تاعايىندالادى. ماسەلەن, ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەككە بەرىلەتىن تولەمنىڭ جالپى كولەمى 76518 تەڭگە بولادى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بارلىعى 12 ملرد 300 ملن تەڭگە وسىنداي الەۋمەتتىك تولەمدەر بەرىلگەن ەكەن.
ۇشىنشىدەن, اسىراۋشىسىنان ايىرىلعانداردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن ارتتىرۋ ءۇشىن ارتىندا قالعانداردىڭ سانىنا سايكەس قولدانىلاتىن كوەففيتسيەنتتى ارتتىرۋ كوزدەلگەن. مىسالى, ارتىندا ءبىر ادام قالسا, كوەففيتسيەنت 40-تان 50-گە, ەكى ادام بولسا 50-دەن 65-كە, ءۇش ادام بولسا 60-تان 80-گە, ال ءتورت ءجانە ودان دا كوپ ادام بولسا 80-نەن 100 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ ۇسىنىلعان. مۇندا ءاربىر كوەففيتسيەنتتىڭ ءوسىمى 25 پايىزعا ارتتىرىلعان. 2018 جىلى قوردان 45 مىڭ ادامعا وسىنداي جاردەماقى تولەنگەن, ونىڭ جالپى سوماسى 8 ملرد 700 ملن تەڭگە بولعان. سونداي-اق زاڭ جوباسى جۇمىسىنان ايرىلعان ازاماتتارعا تولەنەتىن جاردەماقىلاردى دا ارتتىرۋدى قاراستىرعان. ونىڭ تولەنۋ مەرزىمى دە ۇزارتىلىپ, التى ايعا دەيىن جەتكىزىلمەكشى.
ۇزاق مەرزىمدى تولەمدەر يندەكستەلەدى
بايانداما اياقتالعان سوڭ مينيسترگە كوپتەگەن سۇراق قويىلدى. ءبىرىنشى ءسويلەگەن دەپۋتات فاحريددين قاراتاەۆتىڭ سۇراعى ۇزاق مەرزىمگە بەرىلەتىن الەۋمەتتىك ءتولەمدەردىڭ قۇنسىزدانباۋى ءۇشىن قولدانىلاتىن يندەكستەۋ مولشەرىنە قاتىستى بولدى. يندەكستەۋ كوەففيتسيەنتى 2016-2017 جىلدارى 7 پايىز, 2018 جىلى 16 پايىز بولسا, بيىل ول 5 پايىز عانا بولىپ وتىر. وسىنىڭ ءارتۇرلى بولۋ سەبەبى نەدە دەپ سۇرادى ول. مينيستر بەردىبەك ساپارباەۆ ءوزىنىڭ جاۋابىندا يندەكستەۋدىڭ مولشەرى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنا جانە ينفلياتسيانىڭ كولەمىنە بايلانىستى بولاتىنىن ايتتى. بيىلعى ينفلياتسيا 5-7 پايىز ارالىعىندا بولعاندىقتان الەۋمەتتىك ءتولەمدەر دە بەس پايىزعا ارتتىرىلىپ وتىر, دەدى ول. ەكىنشى سۇراقتى بەرگەن دەپۋتات قۇرالاي قارەكەن زاڭ جوباسىنا سايكەس ارتتىرىلاتىن الەۋمەتتىك تولەمدەر 2020 جىلدان باستاپ قايتا ەسەپتەلەدى, تەك جۇمىسىنان ايرىلۋعا بايلانىستى تولەنەتىن جاردەماقىلار عانا قايتا ەسەپتەلمەيدى. وسىنىڭ سەبەبى نەدە دەپ سۇرادى. بۇعان مينيستر بۇرىننان الىپ كەلە جاتقان تولەمدەر عانا قايتا ەسەپتەلەتىندىگىن ايتتى.
دەپۋتات سۆەتلانا بىچكوۆا زاڭ جوباسى بويىنشا الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنا اۋديتورلىق تەكسەرىس ءۇش جىلدا ءبىر رەت قانا جۇرگىزىلەتىنىن ايتا كەلىپ, ونى نەگە جيىرەك جۇرگىزبەسكە دەپ سۇرادى. بەردىبەك ساپارباەۆ بۇل قوردىڭ تۇراقتىلىعىن ەسكەرىپ, ونى ءجيى تەكسەرۋدىڭ قاجەتتىلىگى جوق دەپ سانايتىندارىن جەتكىزدى. كەلەسى دەپۋتات زاۋرە امانجولوۆانىڭ سۇراعى «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەتتىك مەملەكەتتىك كورپوراتسياعا» ارنالدى. دەپۋتات وسى كورپوراتسيادان زاڭسىز اۋدارىمدار جاساعان تۇلعالارعا قانداي جاۋاپتىلىقتار جۇكتەلەدى دەپ سۇرادى. مينيستر وعان قىسقاشا عانا جاۋاپ بەرىپ, وندايلارعا ءتيىستى زاڭ باپتارى بويىنشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىنىن ايتتى. دەپۋتات ۆاسيلي ولەينيك زاڭ جوباسىندا الەۋمەتتىك تولەمدەردى بەرۋ كىمدەرگە توقتالاتىندىعى كورسەتىلگەنىن ايتا كەلىپ, وسىعان نەگىز بولاتىن دەرەكتەردى كىم بەرەتىنىن سۇرادى. وعان مينيستر شەتەلگە قونىس اۋدارعاندار مەن باس بوستاندىعى شەكتەلگەندەر تۋرالى دەرەكتى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى بەرەتىنىن, ال ونى بەرۋ تەتىگى ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسىلگەنىن ايتىپ, جاۋاپ بەردى.
زاڭ جوباسى بويىنشا قوسىمشا باياندامانى الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ايگۇل نۇركينا جاسادى. ول زاڭ جوباسىنىڭ ەڭبەككە قابىلەتتىلىكتەن ايىرىلۋ, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ, جۇمىسىنان ايىرىلۋ, بالا ءبىر جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ كۇتىمىنە بايلانىستى كىرىسىنەن ايىرىلۋ جاعدايلارىندا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان ءجۇزەگە اسىرىلاتىن تولەمدەرگە قاتىستى ەكەنىن ايتتى. سونداي-اق وندا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنىڭ قىزمەتىن, ونىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعىن, ازاماتتاردىڭ ءوتىنىشتەرىن قاراۋ ءتارتىبىن, اكتيۆتەردى باسقارۋدى رەتتەيتىن نورمالار كوزدەلىپ وتىرعانى جەتكىزىلدى.
زاڭ جوباسى شاعىن تالقىلاۋدان كەيىن ماقۇلدانىپ, ەكىنشى وقىلىمعا ازىرلەنۋگە ءجىبەرىلدى.
اگروونەركاسىپتىك كەشەندى رەتتەۋ كەزەك كۇتتىرمەيدى
كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى ىلەسپە زاڭ جوباسى تۋرالى دا باياندامانى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى بەردىبەك ساپارباەۆ جاسادى.
زاڭ جوباسى بويىنشا مينيستر قىلمىستىق اتقارۋ كودەكسىنە, «ساقتاندىرۋ قىزمەتى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى» جانە «حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ تۋرالى» زاڭدارىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەتىنى جەتكىزىلدى. بۇل زاڭ جوباسى بويىنشا دا قوسىمشا باياندامانى دەپۋتات ايگۇل نۇركينا جاسادى. شاعىن تالقىلاۋدان كەيىن بۇل زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى.
كۇن تارتىبىنە سايكەس جالپى وتىرىستا سوڭعى قارالعان ماسەلە – كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە اگروونەركاسىپتىك كەشەندى رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىنىڭ ەكىنشى وقىلىمدا قارالۋى بولدى. زاڭ جوباسى بويىنشا باياندامانى اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ مۇشەسى مۇرات تەمىرجانوۆ جاسادى. قۇجاتتا ۇسىنىلعان ءتۇزەتۋلەر وسىمدىكتەردى قورعاۋ جانە ولاردىڭ كارانتينى, ۆەتەرينارلىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, ءوسىمدىكتەر مەن جانۋارلار ءدۇنيەسىن ساقتاۋ مەن دامىتۋ ءجونىندەگى نورمالاردى كوزدەيدى جانە اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. زاڭ جوباسىمەن جۇمىس بارىسىندا دەپۋتاتتار جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ (عارىش مونيتورينگى), اەروفوتوتۇسىرىلىمنىڭ, سونداي-اق جەرۇستى تۇسىرىلىمدەر مەن بايقاۋلاردىڭ دەرەكتەرىن پايدالانۋ ارقىلى توپىراق قۇنارلىلىعىنىڭ وزگەرۋىنە جانە تابيعي جەمشوپ القاپتارىنىڭ وسىمدىك قاباتىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى جەردىڭ ۇتىمدى پايدالانىلۋىن باقىلاۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان تۇزەتۋلەر ەنگىزدى.
جالپى وتىرىستا بىرقاتار زاڭ جوبالارى بويىنشا قورىتىندى ازىرلەۋ مەرزىمدەرى بەلگىلەندى. اتاپ ايتقاندا, اكىمشىلىك ءراسىمدىك-پروتسەستىك كودەكسىنىڭ جوباسى جانە قازاقستان مەن رەسەي ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى ەكى ەل شەكارا ماڭىنداعى اۋماقتارى تۇرعىندارىنىڭ شەكاراسىن كەسىپ ءوتۋ ءتارتىبى تۋرالى, سونىمەن قاتار قازاقستان مەن ارمەنيا ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى ازاماتتىق قورعانىس, توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جانە ولاردى جويۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە بايلانىستى زاڭ جوبالارى بار.
