دۇبىرگە تولى دۇنيە
جۇما, 15 ناۋرىز 2013 1:23
ەكى كورەيا سوعىس جاعدايىنا كوشتى
سولتۇستىك كورەيا – كورەيا حالىقتىق-دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى بۇگىنگە دەيىن باسشىلىققا الىنىپ كەلە جاتقان كورەي تۇبەگىن دەنۋكلەاريزاتسيالاۋ تۋرالى كەلىسىم مەن 1953 جىلى قابىلدانعان ۋاقىتشا ءبىتىم جونىندەگى كەلىسىمنىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
جۇما, 15 ناۋرىز 2013 1:23
ەكى كورەيا سوعىس جاعدايىنا كوشتى
سولتۇستىك كورەيا – كورەيا حالىقتىق-دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى بۇگىنگە دەيىن باسشىلىققا الىنىپ كەلە جاتقان كورەي تۇبەگىن دەنۋكلەاريزاتسيالاۋ تۋرالى كەلىسىم مەن 1953 جىلى قابىلدانعان ۋاقىتشا ءبىتىم جونىندەگى كەلىسىمنىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
بۇل قۇجاتتىڭ ءبىرىنشىسى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىپ تا جاتقان جوق بولاتىن, ال ەكىنشىسى جاقسىلى-جاماندى سولتۇستىك كورەيا مەن وڭتۇستىك كورەيا اراسىنداعى اسكەري قاقتىعىسقا جول بەرمەۋگە نەگىز سانالاتىن. ەندى سول نەگىزگە بالتا شابىلدى, ۋاقىتشا ءبىتىم كۇشىن جويعان سوڭ, رەسمي تۇردە ەكى ەل اراسىندا سوعىس جاعدايى قالىپتاسادى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بىتكەننەن كەيىن كورەيا مەملەكەتى كەڭەس وداعىنىڭ جانە اقش-تىڭ ىقپالىنداعى ايماقتارعا ءبولىنىپ, وندا ەكى مەملەكەت ورنادى. ولار 1950 جىلدان 1953 جىلعا دەيىن سوعىسىپ تا ۇلگەرگەن. تەك 1953 جىلى ولار سوعىستى ۋاقىتشا قويا تۇرايىق دەپ كەلىسىمگە قول قويدى. سوعىستى ءبىرجولا قويۋ جونىندە كەلىسىم جاسالعان جوق. بۇل جونىندە ەكى جاقتان دا تالاي رەت ايتىلعان, بىراق ناقتى كەلىسىمگە جەتە المادى. جەتۋلەرى دە مۇمكىن ەمەس ەدى. ولار ءبىر-ءبىرىنىڭ تالاپتارىن ەشقاشان دا قابىلدامايدى.
ۋاقىتشا كەلىسىم سوعىستىڭ بولماۋىنا كەپىلدىك بەرمەگەنىمەن, بەلگىلى دارەجەدە ەكى جاققا دا مىندەتتەر جۇكتەيتىن. ەندى ونىڭ كۇشى جويىلعاندا, ءبىراز جۇرتقا سوعىس قاۋپى ۇرەيىن تۋدىرىپ وتىرعانى انىق. ەكى جاق تا ءوز ارەكەتتەرىنە جاۋاپ بەرمەيدى, سوعىس جاعدايىندا ءبىر-بىرىنە سوققى بەرۋى قالىپتى جاعداي سانالادى. جۇرت سودان قورقادى.
پحەنيان مۇنداي شەشىمگە وسى اپتانىڭ باسىندا وڭتۇستىك كورەيا مەن اقش-تىڭ بىرىگىپ اسكەري جاتتىعۋدى باستايتىنىنا جاۋاپ رەتىندە بارعانىن ايتادى. ءارينە, جاۋلاسقىسى كەلگەنگە جەلەۋ تابىلادى. اقش پەن كورەيا رەسپۋبليكاسى دا كحدر-ءدىڭ كۇنى كەشەگى يادرولىق سىناعىن العا توسۋىنا بولادى. «سەن ويتسەڭ, مەن بۇيتەمىن» قاعيداسى قاشان دا بالە ىزدەگەندەردىڭ قۇرالى. ونىڭ كەيدە قانقۇيلى قاقتىعىسقا سوقتىراتىنى دا بار.
بوپسا جاساعانعا كحدر باسشىلىعى ۇستا. قۇرتامىز دا جويامىز دەپ اقش-تىڭ وزىنە دوق كورسەتەدى. بۇل بىرەۋلەردىڭ كۇلكىسىن تۋدىرعانىمەن, جوسىقسىز ارەكەتتەردەن ساقتانباسا جانە بولمايدى. اقش اق ءۇيىنىڭ وكىلى دجەي كارني اقش اكىمشىلىگى «سولتۇستىك كورەيانىڭ اگرەسسياشىل داڭعازاسىنان ءسوزسىز شوشيتىنىن» مالىمدەدى. ال پحەنيان الدىمەن وڭتۇستىك كورەيانىڭ سارى تەڭىزدەگى اسكەري نىساندار ورنالاسقان پەننەندو ارالىنا شابۋىل جاسالاتىنىن حابارلاپ, بۇعان بايلانىستى ءوز كوسەمدەرىنىڭ پىكىرىن دە جاريالادى: «ءتيىستى بۇيرىق العاننان كەيىن سەندەر جەتەسىز جاۋدىڭ بەل ومىرتقاسىن كۇيرەتىپ, موينىن بۇراپ, سوعىستىڭ قانداي بولاتىنىن كورسەتىڭدەر», دەپتى كيم چەن ىن. اتالعان ارالدى ورتەپ جىبەرگەننەن كەيىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, ونى سەۋلگە جىبەرۋدى تاپسىرىپتى.
بۇدان وڭتۇستىك كورەيا مەن اقش قورقادى دەپ تۇجىرىم جاساۋعا بولمايدى, ارينە. ءتىپتى الدىن الا اقش-قا سوققى بەرەمىز دەۋىن دە جۇرت ساندىراق دەپ قابىلدايدى. قاشان سوققى بەرەر ەكەن دەپ كۇتىپ وتىراتىن اقش جوق. بۇعان دەيىن كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىر ارالىن اتقىلاپ, شاعىن ءبىر كەمەسىن سۋعا باتىرعانى حالىقارالىق جاعدايدى تىم شيەلەنىستىرمەيىك دەگەن پاراساتتىلىق توقتامعا بارىپ تىرەلگەنى بەلگىلى. ونى بىراق كحدر ۇقپاعانداي. ال پەننەندو ارالىن وتقا ورالتۋ جوسپارى پحەنيانعا شىعارىلاتىن ۇكىمنىڭ باسى بولۋى مۇمكىن. بۇل ارالداعى اسكەري نىساندار مەن ونىڭ قىزمەتشىلەرىن بىلاي قويعاندا, 5 مىڭداي بەيبىت حالىق تۇرادى. ولاردىڭ ومىرىنە قيانات جاساعان كۇندە ول جاۋىزدىقتان ەشكىم جەلەۋ ايتىپ قۇتىلا المايدى.
سوعىس قازىر ەشكىمگە كەرەك ەمەس. بارىنەن كوپ زارداپ شەگەتىن ەكى كورەيا حالقىنا مۇلدە كەرەك ەمەس. سولاي بولا تۇرسا دا, سول سوعىس جەلىگىن اۋىزدىقتايتىن جولدىڭ تابىلماي وتىرعانى وكىنىشتى-اق.
كىشكەنتاي كيپردىڭ ۇلكەن الەگى
جاقىندا عانا بۇل ەلدە سايلاۋ ءوتىپ, جاڭا پرەزيدەنت نيكوس اناستاسياديس بيلىك تىزگىنىن ۇستاعانىنان بەرى جۇرت نازارىن ونداعى ەكونوميكالىق جاعداي اۋدارىپ وتىر. ول ەۋروپالىق وداقتىڭ شىن مانىندەگى باس اۋرۋىنا اينالدى.
كىشكەنتاي دەپ كەمسىتكىمىز جوق, بىراق حالقى جارتى ميلليوننان شامالى عانا اساتىن بۇل ەلدىڭ پروبلەماسىن شەشۋ ءۇشىن بريۋسسەلدە باس قوسقان ەۋروايماق ەلدەرىنىڭ قارجى مينيسترلەرى باستارىن قاتىرىپ, سوندا دا ناقتى شەشىمىن تابا الماي الەككە ءتۇستى. ءبىر كەزدە قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ باتىسقا جاساعان ساپارى كەزىندە ەۋروپا وزدەرىنە 15 ميلليون ەۋرو كومەك بەرە المادى دەپ وكپەلەسە, ولاردان حالقى ون ەسە از كيپردىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە ودان مىڭ ەسە ارتىق قارجى – 15 ميلليارد ەۋرو دا ازدىق ەتىپ وتىر.
سىرتتاي قاراعاندا, كىشكەنتاي ەلدىڭ پروبلەماسىن شەشۋگە كوپ قارجى كەتپەۋگە ءتيىس. الگى قارجى ەل بيۋدجەتىن ءۇش-ءتورت ەسە وراپ العانداي. اڭگىمە سول شاعىن ەلدىڭ قارجىلىق جۇيەسى كوپ ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىمەن كىرىگىپ كەتكەنى سونشالىق, مۇنداعى جاعداي باسقالارعا دا ىقپال ەتەدى. ايتالىق, كيپر بانكتەرى اكتيۆىنىڭ جالپى كولەمى 150 ميلليارد ەۋروعا شامالاس.
شاعىن عانا كيپردىڭ ۇلكەن ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ نىسانىنا اينالۋى بۇل ەلدىڭ سىرتقى ساياساتتىڭ دا نىسانى بولعاندىعىنا بايلانىستى. ءبىر ەلدەر ونى تۇركياعا قارسى پايدالانعىسى دا كەلگەن. سول تۇركيانىڭ جەلكەسىندەگى ارالدا ورنالاسقان شاعىن ەل – بۇكىل افريكا مەن ازياعا باراتىن ساۋدا جولىنىڭ ۇلكەن بەكەتى. الەمدىك وليگارحتار مۇندا لاس اقشالارىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك العان. جالپى, كيپر وففشورىندا لاس اقشانى «جۋ» جۇزەگە اسادى.
كيپر قالاي قارجى ورتالىعىنا اينالدى؟ تۇركياداي ەكونوميكالىق الىپقا ەۋرووداق قاقپاسى اشىلماعاندا, الاقانداي كيپر وعان قالاي وڭاي كىردى؟ ساياساتتىڭ ارقاسىندا. كيپر ءۇشىن تالاس بۇرىننان كەلە جاتىر. ول كىمگە وتار بولمادى؟! وندا قازىر دە اعىلشىن اسكەري بازاسى بار. گرەكيا ونى وزىنە قوسىپ الىپ, ءتۇركيانىڭ جەلكەسىنەن قاراپ وتىرعىسى كەلگەن. سول ويمەن 1974 جىلى كيپردى باسىپ الۋعا ارەكەتتەنگەندە, تۇركيا ونداعى ءوز قانداستارىن قورعاۋ ءۇشىن اسكەرىن ءتۇسىردى. ءسويتىپ, كىشكەنتاي كيپر ەكىگە ءبولىندى. ەۋروپا حريستياندىق كيپردى قولدايدى, ول 2004 جىلدان ەۋرووداق مۇشەسى, تۇرىكتىك كيپرگە بۇل جۇرمەيدى. حريستياندىق كيپر – بۇۇ-عا, بسۇ-عا, ەو-عا, دۆق-عا, حدۆ-گە, ەقىۇ-عا, ەك-گە مۇشە. ارالدىڭ جارتىسىنا يە تۇرىكتىك كيپردى تەك تۇركيا رەسپۋبليكاسى عانا تانىعان.
ەۋروپانىڭ قارجىلىق باسشىلىعىندا كيپرگە قارجىلاي كومەك بەرۋگە بايلانىستى داۋ كوپ. ەۋرووداق سول كومەكتەرى باسقانىڭ قالتاسىنا ءتۇسىپ كەتپەي مە دەپ قاۋىپتەنەدى. سويتسە دە, ەۋروپالىق كوميسسيا, ەۋروپالىق ورتالىق بانك جانە حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى بۇل ەلگە 17 ميلليارد ەۋرو كولەمىندە كومەك بەرۋ جونىندە كەلىسىمگە كەلسە دە, الدىمەن بۇل ەلدەگى قارجىلىق جاعدايدى, ەڭ الدىمەن لاس كاپيتالدى وتكىزۋدى مىقتاپ ءبىر تەكسەرىپ الۋدى ءجون ساناپ وتىر.
ال بۇل تەكسەرۋ ۇزاعىراققا سوزىلىپ, كومەك كەشىگەر بولسا, كيپردىڭ قارجىلىق جۇيەسى وسى ناۋرىزدىڭ اياعىندا-اق بانكروتقا ۇشىراماق. ول بۇكىل ەۋروپانى كۇيزەلتەدى. كىشكەنتاي كيپردىڭ الەگى ۇلكەن.
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».
