– ارينە, ايتارىم بار. ويتكەنى مەنىڭ بالا كەزىمدەگى ءومىرىم تۇگەلدەي سپورت دەسەم قاتەلەسە قويمايمىن. ويتكەنى ءبىزدىڭ بوزبالا شاعىمىزدا قازىرگىدەي الەم-جالەم الدامشى تىرلىك نەمەسە ۇيكۇشىك, بۇيىعىلىق, تەلەفونعا تەلمىرۋ دەگەن تۇبىمەن بولعان جوق. سوندىقتان دا شىعار, ءبىزدىڭ تۇياق تىرەر ءتۇبىرىمىز سپورت ەدى.
اۋەلى ەركىن كۇرەسپەن اينالىستىم. ءبىر عانا ناتيجەمدى ايتايىن, 1956 جىلى وسى كۇرەس تۇرىنەن ەرەسەكتەر اراسىندا اتىراۋ وبلىسىنىڭ چەمپيونى بولعان اداممىن. سالماعىم – 63 كيلو. قاراڭىز, ال ەندى مەنى كۇرەس كىلەمىنە ەرتىپ الىپ شىققان جانكۇيەرىم كىم دەيسىز عوي, جەڭىل اتلەتيكادان كسرو-عا ەڭبەك سىڭىرگەن سپورت شەبەرى, 100 جانە 200 مەترلىك قىسقا قاشىقتىقتا جۇگىرۋدەن كسرو حالىقتارى سپارتاكياداسى جانە ەۋروپا كۋبوگىنىڭ چەمپيونى, كەڭەس وداعى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ 14 دۇركىن جەڭىمپازى, وداقتىق رەكوردتى 6 دۇركىن جاڭارتقان اتاقتى جەلاياق – ءامين تۇياقوۆ اعاڭ.
– دەمەك, ءامين اعانى ەرتەدەن بىلەتىن بولدىڭىز عوي؟
– ءيا. ول ەكەۋمىز گۋرەۆ پەدينستيتۋتىندا ءبىر كۋرستا بىرگە وقىدىق. ەكەۋمىز جۇگىرۋگە قاتىستىق. مەن بالپاڭداپ جۇگىرە المايمىن. قازاقتا ءسوز بار ەمەس پە, «دوسىڭ قانداي بولسا, سەن دە سوندايسىڭ» دەگەن. ءسويتىپ ءامين دوسىم مەنى جەتەلەپ كۇرەس ۇيىرمەسىنە اكەلدى. ويتكەنى ول كىسى سپورتتىڭ ادام ءومىرى ءۇشىن پايدالى ەكەنىن الدەقاشان اڭعارعان ادام عوي.
ول كەزدىڭ احۋالى باسقا. كۇللى ينستيتۋتتا جالعىز زال بار. ءبارىمىز ارالاس-قۇرالاس, قات-قابات جاپسارلاسىپ جاتتىعامىز. زالدىڭ وڭ جاق بۇرىشىندا ەسكى كىلەم توسەلگەن. بالۋاندار سوندا جاتتىققان بولادى. ءامين باستاتقان جەلاياقتار زالدىڭ ورتاسىندا, ودان قالدى كوريدورىندا ىرعىپ-شورشىپ جۇگىرىپ جۇرەتىن.
ءوز باسىم سپورتقا جانىن بەرگەن تۇياقوۆتاي تالانتتى ادام كورگەم جوق. ول جۇگىرىپ كەلىپ تىك سەكىرگەندە تورتپاق جامان زالدىڭ توبەسىنە باسى بارىپ دىك ەتىپ تيەتىن. الاپات كۇش-قۋاتى اياعىندا ەدى. سانىنىڭ سىرتقى تەرىسى تارعىلدانىپ, بۇلشىق ەتتەرى دالانىڭ تاعى اق بوكەنىنىڭ ويىندى ەتى سياقتى قارا سىڭىرلەنىپ, بۋىلتىقتانىپ تۇراتىن…
– سپورتپەن قاي جاس شامادان باستاپ شۇعىلداندىڭىز؟
– مەنەن دەنە شىنىقتىرۋمەن قاي جاسىڭىزدان باستاپ اينالىستىڭىز دەپ سۇراق قويىپ وتىرسىز عوي…
– ءيا.
– ىم… بايىرعى قازاق ءومىرى, ياعني مەنىڭ بالا كەزدەگى ءومىر ءسۇرۋ ادەبىم مەن كۇندەلىكتى تىرشىلىگىم تۇگەلدەي سپورت دەدىم ەمەس پە. ماسەلەن, ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ قىستاۋى مەن جايلاۋىنىڭ اراسىندا ءۇش ۇلكەن وزەن بولدى. اتاقتى ەدىلدىڭ تەڭىزگە قۇيااتىن كەڭ اتىراپتى تارماقتارى. ءاربىر وزەننىڭ جالپاقتىعى 100 مەتردەن كەم ەمەس. بالا كەزىمدە وسى ءۇش وزەندى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن كەسىپ, قاتار ءجۇزىپ وتە بەرەتىن ەدىم.
ال كوكتەمدە ەدىل تاسىعاندا سۋى 2,5 شاقىرىمنان 5 شاقىرىمعا دەيىن جايىلاتىن وسى ءبىر تەڭىز سياقتى جايىلىپ جاتقان جالپاق سۋدى قالاي بولسا سولاي ءجۇزىپ وتە شىعام. سۋدىڭ ارعى جاعىنداعى اۋىلدارعا بارۋ ءۇشىن وزەن اعىنىنىڭ جىلدامدىعىن مولشەرلەپ الام دا, جوعارىلاۋ جاقتان سەكىرىپ ءتۇسىپ, ىقتاي اعا ءجۇزىپ وتەم. شالقالاپ جۇزەم, شارشاعاندا سۋ بەتىندە قالقىپ جاتىپ دەمالام… بىردە وسى ادىسپەن
5 شاقىرىم تۋلاپ جاتقان ەدىلدىڭ ءوزىن كەسىپ ءوتتىم. مىنە, مەنىڭ بالا كۇنگى تىرلىگىم…
– ىم… ءجۇزۋدى جاقسى مەڭگەرگەن ەكەنسىز, باسقا قانداي ونەرىڭىز بولدى؟
– ءتاي-ءتاي باسىپ قاز تۇرعان كۇنىمنەن باستاپ, اياعىما كونكي بايلاپ ەرجەتكەن اداممىن. باستاۋىشتى اياقتاپ, ورتا كلاسقا كوشكەندە مەكتەبىمىز
25 شاقىرىم قاشىقتا بولدى. سوعان كۇن سايىن ساباققا كونكيمەن بارامىن. سول زاماندا كونكيدىڭ «دۋتىي», «بەگوۆوي» دەيتىن تۇرلەرى بولدى. «بەگوۆويمەن» كوسىلتكەندە جۇك ماشينالارىنان قالىسپاي اۋىلعا قاتار بارىپ ءجۇردىم. وتە جاس كەزىمدە «سنەگۋروچكا» دەيتىن بالالار كونكيىن ەرمەك قىلدىم.
ارتىنان الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا الماتىعا وقۋعا كەلگەن سوڭ اياعىما كونكي بايلاپ كاسىبي باپكەردىڭ نۇسقاۋىمەن, ۋاقىتتى بەلگىلەپ سىرعاناپ كورسەم, سپورت شەبەرلىگىنە جەتەقابىل جۇيتكىپ ءجۇرىپپىن.
بالا كۇنىمدە تاعى ءبىر اينالىسقان سپورتىم − بايگە اتىنا كوپ شاپتىم. اعىسكۇرەڭ دەيتىن جۇيرىك ات بولدى. جانۋار العاش مارەدەن شىققاندا قوس قۇلاعىن جىمىپ, جۇمساق شابىسپەن ور قويانداي ىتقىپ وتىرادى. بايگە جولىنىڭ ورتا شەنىنە كەلگەندە مەن ەپتەپ قامشى باسام, قۇلاعىنىڭ ءتۇبى تەرلەگەن سوڭ باۋىرىن جازىپ كوسىلەدى. اتقا جايداق ءمىنىپ شابامىز. بۇل جالعاننىڭ قىزىعى – بايگەدەن قيقۋلاتىپ الدىڭا قارا سالماي, وزىپ كەلگەن ءساتىڭ عوي. ونداي قىزىقتىڭ تالايىن باستان كەشىردىك, قاراعىم! قازىر عوي, اتتىڭ ۇستىندە ءبىر ساعات وتىرعان بالا, ءوزىن ات سپورتىمەن اينالىسىپ ءجۇرمىن دەپ ىقىلىق اتادى.
ودان كەيىن كولحوزدىڭ قاپتاعان اساۋ جىلقىسىن ءبىز سياقتى قارۋلى بالالاردى الىپ بارىپ ۇيرەتتىرەدى. ويتكەنى ەلگە جۋاس ءمىنىس ات كەرەك. اساۋ باستىقتىرعانىڭ ءۇشىن ەڭبەك كۇن, جالاقى تولەيدى. جۇگەن-قۇرىق تيمەگەن قۇنانداردى قۇرىقتاپ ۇستاپ, قۇلاقتاپ تۇرىپ, شىڭعىرتىپ ەر سالىپ, ءتوس ايىلدى قاتتى تارتىپ, شاپ ايىلىن شاپتاي تارتىپ, ءمىنىپ الامىز. ءبىر قولىمىز ەردىڭ ارتقى قاسىندا. ودان مىقتاپ ۇستاپ شۋ اساۋدى شىرىق ۇيىرەمىز. اساۋ مويىنىن ىشىنە الىپ, تۋلايدى كەپ. العاشقى قاتتى ەكپىندە ۇشىپ كەتپەي ەردە ءبىر ورنىعىپ قالساڭىز بولدى. شۋ اساۋ ءارى-بەرى موڭكىپ-موڭكىپ بۇيرەگىن سوعىپ, سولىقتاپ بارىپ ءوزى توقتايدى. ءبىزدىڭ بالا كۇنگى ءومىر وسىلاي ءوتتى…
– الماتىعا وقۋعا كەلگەن سوڭ ءوزىڭىز باياعىدان بەيىم ءبىر سپورت تۇرىمەن اينالىستىڭىز با؟
– جاسپىز. ءار نارسەگە قۇمارلىق باسىم. مەنى جۇزۋگە شاقىردى, كۇرەستى ەكى باستان بىلەمىن. سودان بىلەتىن دۇنيەلەرىمدى ەزىپ جۇرەم بە دەپ, بۇرىن اينالىسپاعان بوكسقا بارىپ جازىلدىم. باپكەرىم بوكسشىلار ورتاسىنا تانىمال رىجكوۆ دەيتىن ورىس. ەكى جىل شۇعىلدانىپ, بوكس سپورتىنان ءبىرىنشى رازرياد نورماسىن ورىندادىم دا, دوعارا قويدىم.
– نەگە؟
– ويتكەنى بۇدان بىلاي جازۋشىلىقپەن اينالىسۋ كەرەك بولدى. ادەبيەتتىڭ ابىگەرى باستالدى.
– ءسىز جوعارىدا, ياكي 1956 جىلى ەركىن كۇرەس تۇرىنەن وبلىس چەمپيونى بولدىم دەدىڭىز. وسى جايلى تارقاتىپ ايتىپ بەرمەيسىز بە؟
– سول جىلى ءوزىم تۋعان استراحان (رەسەي تەرريتورياسىندا) جەرىنەن كەلىپ, گۋرەۆتىڭ پەدينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇستىم ەمەس پە. ينستيتۋتتىڭ ەركىن كۇرەستەن جاتتىقتىراتىن باپكەرى (اتىن ۇمىتتىم) بەلدەسۋگە بەيىمى بار بالالاردى جيناپ ۇيىرمە اشتى. التى-اق اي جاتتىقتىم. جەتىنشى ايدا وبلىس چەمپيونى اتاندىم. مەنىڭ كۇرەستەگى باستى ەرەكشەلىگىم – شارشاۋدى بىلمەيمىن. جاسىمدا دالانىڭ جالپاق سۋلارىندا كوپ جۇزگەندىكتەن بە, تىنىسىم سۇمدىق كەڭ. الباتى القىنبايمىن, تانك سياقتىمىن, تەك العا!
العاشقى ءۇش بەلدەسۋدى دە تازا ۇتتىم. شەشۋشى ءتورتىنشى كەزەڭدە مىرزاعاليەۆ دەيتىن ساقا جىگىتپەن جولىم ءتۇيىستى. قارسىلاسىم تانىمال بالۋان, مەن جاس بالامىن, نە ىستەۋىم كەرەك… كوتەرىپ الدىم دا ۇردىم. سولاي ۇتتىم. ءارى قاراي كۇرەسپەن شۇعىلدانۋعا مۇمكىندىك بولمادى. سەبەبى وقۋدى تاستاپ كەتتىم…
– سەبەبى؟
– اتاقتى ەينشتەيننىڭ «تەوريا ۆەروياتنوستي» دەيتىن ءىلىمى بار. عالامدىق جاڭالىقتاردى وسى ارقىلى اشقان. بىزگە ساباق بەرەتىن چەرنوۆ دەيتىن ۇستاز جاڭاعى ءىلىمدى ۇيرەتەتىن. قىسقاسى, ۇستازىمنىڭ ايتقانى ميىما قونبادى. ەرەگەسىپ قالدىم. ءسويتىپ وقۋدى تاستادىم دا, اسكەرگە اتتانىپ كەتتىم.
– اسكەردە دەسانت بولعانىڭىز جايلى بىلەمىز. ول زاماندا كەڭەس ارمياسى دەسانتشىلاردى تەك سپورتشىلار اراسىنان تاڭداپ الۋشى ەدى عوي؟
– ارينە سولاي بولاتىن. بىراق مەن الدىمەن اسكەري ۋچيليششەدە وقىدىم. ودان كەيىن ۇشقىش-يسترەبيتەل دايىندايتىن بولىمگە كەلىپ پاراشيۋتپەن سەكىرۋدى ۇيرەندىك. بۇل دا سپورتتىڭ ءبىر ءتۇرى. ودان وتكەن سوڭ بىزگە ەڭ قيىن سوققانى كاتاپۋلتقا وتىرعىزىپ, قول-اياعىڭدى بايلاپ, وق سياقتى اتىپ جىبەرەدى. بۇل جاتتىعۋدىڭ ماڭىزى – ۇشاققا وق تيگەن جاعدايدا ۇشقىش-يسترەبيتەلدەر قۇتقارۋ تەگەرشىگىن باسىپ, وتقا ورانعان ۇشاقتان وسىلاي اتىلىپ شىعادى. وسىنى ۇيرەندىك. ويتكەنى يسترەبيتەلدە ەكى ادام وتىرادى. ءبىرى – ۇشقىش, ەكىنشىسى – اتقىش. ءبىز سول اتقىشتىڭ وقۋىن وقىدىق.
وسىنداي اسا كۇردەلى, اسكەري وقۋ-جاتتىعۋلاردى تەز ءارى تولىق مەڭگەرىپ كەتۋىمە مەنىڭ بالا كۇنگى تىرشىلىك قامىمەن اينالىسقان دەنە شىنىقتىرۋ ارەكەتتەرىم كوپ كومەگىن تيگىزدى.
– قازىرگى بالالاردا سىزدەر سياقتى تىرشىلىك قامىمەن شىنىعۋ بار ما؟
– ءاي, جوق-اۋ. جاپ-جاس جىگىتتەرگە قاراپ وتىرسام, وتىزعا جەتپەي قامپيىپ قارىندارى شىعادى. بۇل بىرىنشىدەن, قامسىز, ويسىز, ادامنىڭ تىرلىگى, ەكىنشىدەن, بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ ماشينا ءمىنىپ الادى دا, قۇداي بەرگەن ەكى اياعى جەر يىسكەمەيدى. سۇمدىق قوي بۇل! اللا قول-اياقتى نە ءۇشىن بەردى. ادام دەگەن قۇداي بەرگەن قول-اياعىنىڭ حاقىسىن وتەۋى كەرەك ەمەس پە؟! وتەلمەگەن حاقى قايتەدى. يەسىنە اۋرۋ-سىرقاۋ, پالە-جالا بولىپ اينالىپ كەلەدى. سوندىقتان مەن جاستارعا ايتار ەدىم, جاس كۇنىڭدە دەنەڭدى شيراتىپ الماساڭ, قارتايىپ تا جارىتپايسىڭ. جاسىڭ ۇلعايعاندا بويىڭنان قۋات كەتىپ, ءدارى-دارمەككە سۇيەنىپ, ۋ ءىشىپ كۇن كەشەسىڭ. بۇل نە؟ بۇل جاسىڭدا سپورتپەن اينالىسپاعاندىقتىڭ كەسىرى, بويىڭدا كارىلىككە قارسى قۋات-يممۋنيتەت جوق. حالقىمىزدىڭ ەجەلگى تۇسىنىگىندە بالۋان دەگەنىمىز – ەلدىڭ قامقورى, حالىقتىڭ نامىسى, ونەردىڭ ۇلگىسى دەلىندى ەمەس پە؟!
– ءيا, راس ايتاسىز اعا, باياعىدا ەلدىڭ ىشىنەن شىققان بالۋاندار – ءيمانجۇسىپ, بالۋان شولاق, قاجىمۇقانداردى الىپ قاراساق: ءارى ءانشى, ءارى كۇيشى, ءارى سازگەر, ءارى بالۋان, ءارى حالىقتىڭ قامقورى-تىن. قازىرگىلەر ولاي ەمەس, زامان باسقا ما, الدە ادام وزگەردى مە؟
– سپورت دەگەن ۇعىمىنىڭ بالاماسى تالانت دەگەنگە سايادى. اللا قالاعان ق ۇلىنا تالانتتى ءبولىپ-جارماي ءبىر-اق بەرەدى. سونى دامىتۋ, جەتىلدىرۋ باسقا ماسەلە. دارىننىڭ كۇش بوپ شىعاتىن كەزى بار, ءان بولىپ ايتىلاتىن تۇسى بار, شەشەندىك جاعى ءوز الدىنا ءبىر توبە. عالىمدار ايتادى ەكەن, تالانت اۋەلى ادامنىڭ فيزيولوگياسىندا, ناقتىراق ايتقاندا ارقا ومىرتقاسىنىڭ سوڭعى بۋىنى سەگىزكوز سۇيەگى ورنالاسقان ءبىرىنشى ومىرتقادان باستاپ, شىمىرلاپ بويعا تارايدى. اتامىز قازاقتا, «ارقاسى قوزىپ كەتتى», «ارقالى اقىن», ء«دىڭى مىقتى» دەيتىن تەڭەۋلەر تەگىن ايتىلماعان. ءدىڭ دەپ وتىرعانى – ومىرتقا.
دەمەك, وسىنداي ءدىڭى مىقتى تۋما تالانتتار قازاقتا كوپ بولدى. جاڭا ءوزىڭىز ايتقانداي, ءيمانجۇسىپ, بالۋان شولاق, قاجىمۇقان ت.ب. بۇلاردىڭ بۇگىنگى بالۋانداردان وزگەشەلىگى قۇداي بەرگەن قۋاتىن پايدا تابۋعا ەمەس, حالقىنىڭ قامى ءۇشىن جۇمسادى.
ول زامانداعى حالىقتىڭ قامى دەگەن نە؟ قازىرگىدەي سالىپ قويعان تەاترى جوق, قوسىپ قويىپ كورىپ وتىراتىن تەلەديدارى جوق. بىراق حالىقتى ونەر-جىرمەن سۋسىنداتىپ, كوڭىلىن كوتەرۋ كەرەك. ونى كىم ىستەيدى؟! جاڭاعى قۇداي ارتىقشا تالانت بەرگەن ادامدار اتقارادى. سوندىقتان دا جاراتۋشى يەمىز ءبىر ادامعا بارلىق تالانتتى ءۇيىپ بەرىپ, قۇلدارىنا قايىر جاسايتىن. ول تالانتتار بولسا, ءوزىنىڭ حالقى, قوعامى, ەلى ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن. باسقا ۇعىم بولعان جوق.
قازىر ادام دا, زامان دا وزگەرگەن. قۇندىلىقتاردىڭ ورنى اۋىستى. سپورتتىڭ ماڭىندا اقشا كوپ. اقشا كوبەيگەن جەردە ادامگەرشىلىك, ۇلتتىق قاسيەتتەر كومەسكىلەنەدى. ونى كومەسكىلەيتىن ءبىزبىز, ياعني ادامدار. سوندىقتان قازاق سپورتى توڭىرەگىنە ۇلتجاندى تۇلعالاردى توپتاستىرا وتىرىپ, جاڭا تەحنيكا-تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, دامىتقان دۇرىس. قازىرگى تاڭدا توپان سۋداي قاپتاعان اقپارات كوپ. سول سەبەپتى, جاستارعا, سونىڭ ىشىندە سپورتشى جاستارعا جاقسى مەن جاماندى ايىرىپ تانيتىنداي ۇعىم-تۇسىنىك قالىپتاستىرعان ءجون.
– ءسوز سوڭىندا…
– اقساقال رەتىندە ايتار بولسام, سپورت دەگەن جاي ءبىر الىس-ج ۇلىس ەمەس, ول رۋحاني تەرەڭ تىنىسى بار دۇنيە. وسى تامىر-تىنىستى ءدوپ باسىپ بۇقارا جۇرتقا جاقسى ناسيحات جەتكىزۋلەرىڭىزدى تىلەيمىن!
