بولماسا ەكەن كەزەكتى ء بىر قويىلىم
تاعى اۋىلعا بۇردى ۇكىمەت مويىنىن,
حالىقپەنەن باستاپ تاعى ويىنىن.
ميللياردتاپ قارجى جۇمساپ بۇل ىسكە,
بولماسا ەكەن كەزەكتى ءبىر قويىلىم.
مەملەكەت بولگەن قارجى ەرتەڭ كەپ,
سەنەر ەدىم اۋىل جاتسا وركەندەپ.
باسىمىزدان وتكەن تالاي كەزەڭدەر
باعدارلارىن ەلگە جايعان كوركەمدەپ.
ءسوز ايتپاس ەم ونداي جولدان وتپەسەك,
شەنەۋنىكتەر اۋىزىمەن وت كوسەپ.
اقيقاتتى جاسىرماسا بۇقتىرىپ,
اۋىل, مۇمكىن, ازىپ-توزىپ كەتپەس ەك.
«كەلەشەگى جوق» دەپ ۇكىم تاعىلىپ,
كوپ اۋىلدىڭ اتى ءوشتى جابىلىپ.
مەكتەپتەر دە ۇساقتالىپ بارادى,
اۋىلدان كوش كەتىپ جاتىر اعىلىپ.
– وزگە ەلدەرگە بولامىز, – دەپ, – ونەگە,
الاقايلادىم, ايقايمەن ءىس ونە مە؟
ءدال بۇگىنگى اۋىلداردىڭ كەلبەتى
وركەندەۋدەن كوپ ۇقسايدى كونەگە.
بۇتىندەي-اق كورىنگەنمەن سىرتىنان,
اۋىلداردىڭ كەلەشەگى ءبىر تۇمان.
وسى جەردە سونداي اۋىل بولعان دەپ,
ورنىن سيپاپ تانيمىز-اۋ جۇرتىنان.
قويشىباي شانيەۆ
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
تەڭىن تابۋ قيىن
– مەن ومىردەن ءوزىم سياقتى ادامدى تاپقان كەزدە عانا ۇيلەنەم, – دەپ سەنىممەن ايتقان دۇيسەن دەگەن اعايىن جىگىتكە مەرگەنبايدىڭ جاۋابى دايىن ەدى.
– وندا سەنىڭ ۇيلەنۋىڭ قيىن بولار...
– نەگە, اعا؟
– ايەلدەر اراسىنان سەن سياقتى داڭعويلاۋ ادام كەزىگە قويار ما ەكەن, – دەپتى مەكەڭ كۇيىنىپ.
ۇمىتپاعان يت
كەزىندە قاتتى ءوتىنىپ, ولەردەگى ءسوزىن ايتىپ, ءبىراز قارجى قارىز العان اسانعا مەرگەنباي سول قارىزىن ەسكە سالادى.
– ۇمىتقانىم جوق, مەكە, رەتى كەلمەي جاتىر, – دەيدى ول. – تۇسكەن قارجى ارنەگە جۇمسالىپ كەتەدى. ۇمىتقانىم جوق, بەرەم عوي.
– ۇمىتپاعانىڭ دۇرىس. العان يتتەردىڭ كەيبىرەۋى ۇمىتىپ كەتەدى, – دەپتى مەكەڭ.
كىمدى-كىم تىڭداۋى كەرەك
– مەنىڭ ومىردەن تۇيگەنىم, ەكى اقىلدى ادامنىڭ بىرگە ءومىر ءسۇرۋى قيىن, – دەدى قادىر. – بىرەۋى اقىماقتاۋ بولعانى ءجون. ەكەۋى دە اقىلدى بولسا, اقىل جارىستىرادى. ال ەكى ءتۇرلى بولسا, اقىماقتاۋى اقىلدىسىن تىڭدايدى.
– سوڭعى تۇجىرىمىڭا كۇمانىم بار, – دەپتى سوندا مەرگەنباي قۇرداسىنا. – ال سەن نەگە ايشانى تىڭدامايسىڭ؟
ءيتى شىققان ءومىر
– ايەلگە سەنۋگە بولمايدى, – دەيدى قوسىن توسىن اڭگىمە باستاپ. – ولار الدايدى. ونى مەن ءوز ومىرىمنەن بىلەم.
– ءومىرىڭنىڭ ءيتىن شىعارعان ەكەنسىڭ-اۋ, اينالايىن, – دەپتى مەرگەنباي. – ەندى ونى ايقايلاپ, جاريا ەتپەسەڭ بولماي ما؟
جەڭىستىڭ يەسى بار
– مەنىمەن ايتىسىپ, وسى كۇنگە دەيىن ەشكىم جەڭگەن ەمەس, – دەپ ءساۋىرباي ماقتاندى.
– كىممەن ايتىسىپ جۇرگەنىڭدى كىم بىلگەن, ال اقىماق پەن اقىلدى ايتىسقاندا اقىماقتىڭ جەڭەتىنى زاڭدىلىق, – دەپتى مەرگەنباي.
ورىندى ايتىلعانعا وكپەلەمە
– قوراباي باستىق ماعان جۇرتتىڭ كوزىنشە توپاس, نادانسىڭ دەدى. سوعان مەن اشۋلانۋىم كەرەك پە, ماكە؟ – دەدى تابىل دەيتىن اۋىلداسى.
– اشۋلانباۋىڭ كەرەك-اۋ, – دەپتى مەرگەنباي. – مىنا سوزىڭە قاراعاندا ول ورىندى ايتقان-اۋ, شاماسى.
-شىندىقتى ايتۋ قيىن
– مەكە, ءسىز بارلىق ۋاقىتتا دا شىندىقتى ايتىپ كەلەسىز بە؟ – دەيدى بەيسەن اۋىلداسى. ءبىرتۇرلى سوزىنەن كەكەسىن اڭعارىلعانداي ما, قالاي؟
– جوق, – دەدى مەكەڭ.
– نەگە؟ ال وزىڭىزشە شىندىقتى ايتاتىن ادام سياقتى كورىنەسىز.
– ول جالعان كورىنىس. شىندىقتى ايتام دەپ ءبىر يتتەرمەن تاجىكەلەسىپ جاتقىم جوق. مىسال ءۇشىن, ەي, بەيسەن, سەن نەگە بىرەۋگە تيىسكىڭ كەلەدى دە جۇرەدى, داۋكەستىگىڭدى قويساڭشى, شاماڭا دا قارا دەسەم, سەنىڭ جاۋىڭ مەن بولمايمىن با؟ – دەدى مەرگەنباي. – ال سەن مەنەن شىندىقتى سۇرايسىڭ! ايتا المايمىن, شىراعىم. يتتەردەن قورقام.
ساقال دا ەركەكتىڭ بەلگىسى
– كەشە دارىگەرگە بارسام – ىشپە, تەمەكى تارتپا, ءتىپتى ورىنسىز كوپ ساندالما, ياعني ەركىندەۋ جۇرىسكە جولاما دەگەندى ايتادى. وۋ, سوندا مەن ەركەك ەمەسپىن بە؟! – دەپ ورەكپىدى ءسادۋ.
– ەندى انىق ەركەكتىگىڭدى باسقالار ءبىلسىن دەسەڭ, اراق ءىشىپ, تەمەكى تارتىپ اقىماق بولماي-اق, اناۋ كادىربەك سياقتى سالافيتتەرگە ۇقساپ, ساقال قويۋىڭا دا بولادى عوي, – دەپتى مەرگەنباي.
ماماديار جاقىپ,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
قوجاناسىردىڭ بالاسى قۇدىققا ءتۇسىپ كەتىپتى.
– بالام, ەشقايدا كەتىپ قالما, – دەپ ايعايلاپتى قوجاناسىر, – مەن جۇگىرىپ بارىپ ارقان اكەلىپ, سەنى شىعارىپ الامىن.
* * *
قوجاناسىر ۇلىن كامەلەتكە تولماي جاتىپ ۇيلەندىرمەكشى بولادى. بىراق ءبىر جاقىن دوسى:
– بالاڭ وسكەنشە كۇتە تۇرمايسىڭ با, اقىل كىرسىن. سوسىن ۇيلەندىرەسىڭ, – دەيدى.
– سەن قاتتى قاتەلەسىپ تۇرسىڭ, – دەپتى سوندا قوجاناسىر, – ەگەر ول ەرجەتىپ اقىل كىرەتىن بولسا, وندا ول مۇنداي اۋىر بەينەتكە جەگىلۋگە ەشقاشان كەلىسپەس ەدى.
* * *
مولدانىڭ ءشوپ باسىن سىندىرمايتىن جالقاۋ قىزى بولىپتى. ول ءۇي شارۋاسىنا ەشقاشان قول تيگىزبەيدى ەكەن. مولدا بىردە ايەلىنە:
– قاتىن, مەن سىپىرعىشتى الىپ ءۇيدى سىپىرا باستايىن, ال سەن كەلىپ مەنەن سىپىرعىشتى الماق بول دا: «ۇيات ەمەس پە! ءبىز تۇرعاندا سەن نەگە سىپىراسىڭ؟» – دەگەيسىڭ. مەن سىپىرعىشتى بەرمەي قويايىن, سەنىڭ ونسىز دا جۇمىسىڭ كوپ, شارشاپ تا ءجۇرسىڭ دەيىن. بالكىم, قىزىمىزدى وسىلايشا ءبىر ۇيالتىپ كورەلىك, سوسىن ول ءۇي شارۋاسىنا ارالاساتىن بولار, – دەيدى.
بۇلار وسىلاي ىستەيدى. ايەلى سىپىرعىشتى مولدادان الماق بولادى, بۇل بەرمەي قويادى. اقىرى قىز ورنىنان تۇرىپتى دا, قاباعىن شىتىپ:
– شۋ شىعارىپ, جانجال جاسايتىن ەشتەڭە جوق. كەزەك-كەزەك نەگە سىپىرمايسىڭدار: بۇگىن – ول, ەرتەڭ – سەن, – دەگەن ەكەن.
* * *
قوجاناسىردىڭ قىزى ەڭىرەپ جىلاپ كەلىپ كۇيەۋى ابدەن ساباعانىن ايتىپ, اكەسىنە شاعىم جاسايدى. قوجاناسىر دا كوپ ويلانىپ جاتپاستان, ءبىر تاياقتى الا سالىپ قىزىن ءبىراز شىقپىرتىپتى دا:
– بار, كۇيەۋىڭە ايتا بار, ول مەنىڭ قىزىمدى ساباعان بولسا, مەن ونىڭ ايەلىن ساباپ اقىمدى قايتاردىم, – دەگەن ەكەن.
* * *
قوجاناسىر اپەندىگە بىرەۋ جۇگىرىپ كەلىپ:
– سورلادىق, اپەندى, ءسىزدىڭ ەنەڭىز وزەن جاعاسىندا كىر جۋىپ وتىرعان جەرىنەن سۋعا قۇلاپ كەتتى. ءالى وسى ۋاقىتقا دەيىن ونى تاپقان جوق, – دەيدى.
اپەندى وزەنگە جۇگىرىپ كەلىپ, ەنەسى سۋعا كەتكەن جەردەن جوعارعى جاقتى ىزدەي باستايدى.
– ءسىز نە ىستەپ ءجۇرسىز, اپەندى؟ – دەپ سۇرايدى جينالىپ قالعان جۇرتشىلىق.
– ەنەڭىزدى تومەنگە قاراي الىپ كەتتى عوي!
– ە, سەندەر مەنىڭ ەنەمدى بىلمەيسىڭدەر! ول وتە قىرسىق, جۇرتتىڭ ىستەگەن ءتىرلىگىن كەرىسىنشە ىستەيدى. ول سۋ استىندا دا تومەنگە قاراي ەمەس, جوعارى قاراي جۇزگەن بولۋى كەرەك, – دەپتى اپەندى.
التى ات ارەڭ تارتادى
جولاۋشىلاپ كەلە جاتقان اقىن سۋماروكوۆقا كۇيمەسىنە التى ات جەككەن تانىس الپاۋىت ۇشىراسا قالىپ:
– اقىندىق پەن ناداندىقتىڭ ايىرماسى بار ما؟ – دەپ داۋرىعا سۇراق قويىپتى.
– بار, – دەيدى سۋماروكوۆ ويلانباستان.
– ە, ءيا, قانداي؟
– اقىندى ءبىر-اق ات الىپ جۇرە بەرەدى, ال ناداندى التى ات ارەڭ تارتادى.
ەڭ بايىرعى كاسىپ
ادۆوكات لوحۆيتسكي مەن حيرۋرگ-پروفەسسور بەلليارمينوۆ: «زاڭ عىلىمى بۇرىن شىققان با, مەديتسينا عىلىمى بۇرىن شىققان با؟» دەسىپ ءسوز تالاستىرىپتى.
– ءبىزدىڭ كاسىپ ەڭ بايىرعى كاسىپ دەپ بىلەم, ول بيبليا جازىلعان كەزدە شىققان. بيبليادا «ەڭ اۋەلگى قىلمىستى ءىس كايننىڭ اۆەلدى ءولتىرۋى» دەلىنگەن عوي, – دەيدى ادۆوكات.
– ءسوزىڭنىڭ جانى بار, بىراق مەديتسينا عىلىمىنان ەرتە شىققان ەشتەڭە جوق, وعان ادام اتانىڭ قابىرعاسىنان حاۋا انا جاسالعانى تولىق دالەل, – دەپتى حيرۋرگ.
***
ايەل كولىككە مىنەر كەزدە ەركەك ەسىگىن ءوزى اشىپ وتىرعىزسا, وندا ايەل مەن كولىكتىڭ ەكەۋىنىڭ ءبىرى جاڭا بولعانى.
***
ماحاببات دەگەنىمىز – ادەتتە الدىمەن قيال-عاجايىپ, كەيىننەن وتباسىلىق, سودان كەيىن بارىپ دەتەكتيۆتى, ارتىنشا اسكەري, اقىرىندا – تاريحي رومان.
***
مامانداردىڭ انىقتاۋى بويىنشا – ارىستانداردىڭ يەسىنەن گورى يت اسىرايتىندار ۇزاق ءومىر سۇرەدى ەكەن...
***
باي – كۇندىز ورتتەن, تۇندە ۇرىدان قورقادى.
***
جىلاندى جىلان شاقپايدى.
***
ءبىزدىڭ زاماندا جاقسى تولەنەتىن ەڭبەكاقى مايمىلدى ادامعا اينالدىرىپ جىبەرەتىن كورىنەدى.
