ترانسپلانتاتسيا: دونوردى قايدان تابامىز؟
سەنبى, 16 اقپان 2013 7:29
ءاسيانىڭ جىلاي-جىلاي بەت-اۋزى ءىسىپ كەتتى. ءار نارسەنى ءبىر ساندىراقتاپ, ءبىر كەزدە مەڭىرەۋ ادامداي سۇلق ءتۇسىپ جاتىپ قالدى. بۇعانا تامىرلارىندا تۇرعان كاتەتەرلەر جانىنا باتىپ, سولقىلداتىپ اۋىرتىپ بارادى. باسقا بالالار سياقتى ەمىن-ەركىن قۇلدىراڭداپ ويناماعان, ايلاپ-جىلداپ اۋرۋحانادا جاتاتىن ول بيىل ون بەسكە ىلىگىپتى. بىرنەشە جىل سوزىلمالى بۇيرەك جەتىسپەۋشىلىگىمەن زارداپ شەگۋشى قىز كۇنارا «جاساندى بۇيرەك» اپپاراتىنا تاۋەلدى. ءجاسوسپىرىمنىڭ سىرت كەلبەتى جەتى-سەگىز جاس شاماسىنداعى بالانىكىندەي.
سەنبى, 16 اقپان 2013 7:29
ءاسيانىڭ جىلاي-جىلاي بەت-اۋزى ءىسىپ كەتتى. ءار نارسەنى ءبىر ساندىراقتاپ, ءبىر كەزدە مەڭىرەۋ ادامداي سۇلق ءتۇسىپ جاتىپ قالدى. بۇعانا تامىرلارىندا تۇرعان كاتەتەرلەر جانىنا باتىپ, سولقىلداتىپ اۋىرتىپ بارادى. باسقا بالالار سياقتى ەمىن-ەركىن قۇلدىراڭداپ ويناماعان, ايلاپ-جىلداپ اۋرۋحانادا جاتاتىن ول بيىل ون بەسكە ىلىگىپتى. بىرنەشە جىل سوزىلمالى بۇيرەك جەتىسپەۋشىلىگىمەن زارداپ شەگۋشى قىز كۇنارا «جاساندى بۇيرەك» اپپاراتىنا تاۋەلدى. ءجاسوسپىرىمنىڭ سىرت كەلبەتى جەتى-سەگىز جاس شاماسىنداعى بالانىكىندەي. كوبىندە السىزدىك باسىپ, بەتى-قولى, اياقتارى ءىسىپ, باسى اۋىرىپ, ەشتەڭەگە زاۋقى سوقپاي تۇرادى. سوسىن, مەڭىرەۋ ادامداي سۇلق ءتۇسىپ جاتىسى وسى. جانسىزدانىپ قالعان قوس بۇيرەگىن وتا ارقىلى جاڭا بۇيرەككە اۋىستىرسام, دەنى ساۋ ادامدار سياقتى ءومىر سۇرسەم دەپ ارماندايدى…
بۇگىننىڭ ءبىر ۋايىمى – ادام اعزاسىن الماستىرۋ ماسەلەسى ەكەنى داۋسىز. دياگنوستيكانىڭ دامىعان كەزەڭىندە ءار ناۋقاستىڭ اعزاسىنا قاتىستى شىندىق ءدال انىقتالىپ, وعان قوسا ەمى دە ايتىلۋدا. سوڭعى جىلدارى «سوزىلمالى بۇيرەك جەتىسپەۋشىلىگى», «جۇرەك جەتىسپەۋشىلىگى», ت.ب. سىرقات تۇرلەرى ەشقايسىمىزعا دا تاڭسىق ەمەس. وسى جاعدايدا اۋرۋ اعزانىڭ الماستىرىلۋى ءتيىس ەكەندىگىنەن دە حابارىمىز بار. رەسمي دەرەك كوزدەرى ەلىمىزدە 3 مىڭ ادامنىڭ بۇيرەگى, 1 مىڭ 146 ادامنىڭ جۇرەگى, 1 مىڭ ادامنىڭ باۋىرى, 233 جاننىڭ ۇيقى بەزى, 235 جاننىڭ وكپەسى اۋىستىرىلۋى قاجەت دەگەندى العا تارتادى. بۇل دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىندە كەزەككە تۇرعان سىرقاتتاردىڭ سانى. كەزەكتىڭ سىرتىندا قانشاما ناۋقاستىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە ەكەنىن ەشكىم دە ناقتى ايتا المايدى. ءبىر انىعى – بۇلاردىڭ بارىنە ورگاندار ترانسپلانتاتسياسى قاجەت. ونى كىمدەردەن الادى, ەندى, بۇل ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى.
وتكەن جىلى ەلىمىزدە الپىستان اسا ترانسپلانتاتسيا جاسالدى. كوبى بۇيرەككە جاسالعانى دا بەلگىلى. بالالارىنا, ەت جاقىنىنا ءبىر بۇيرەگىن بەرگەن دونورلاردىڭ سانى ەلۋدەن اسىپ جىعىلدى. ال, جۇرەگىن اۋىستىرعان جانىبەك قازاق مەديتسينا تاريحىنداعى العاشقى ادام. ول تۋرالى كەزىندە بۇكىل اقپارات قۇرالدارى جان-جاقتى مالىمەت بەرگەن بولاتىن. بۇگىندە جانىبەك اعزالار مەن تىندەر ترانسپلانتاتسياسىنا مۇقتاج پاتسيەنتتەر قۇرعان «نۇرلى قوعام» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى. ءبىز ترانسپلانتاتسيا, ياعني اعزانى اۋىستىرۋ ماسەلەسى بويىنشا جان-جاقتى اقپارات الۋ ءۇشىن ۇلتتىق مەديتسينالىق حولدينگكە قاراستى ترانسپلانتاتسيا بويىنشا ۇيلەستىرۋ بيۋروسىنىڭ باستىعى قاراشاش اباۋوۆا مەن «نۇرلى قوعام» بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى ساۋلە شايسۇلتانوۆامەن اڭگىمەلەسىپ, كوپ جايعا قانىق بولدىق.
ترانسپلانتاتسيا دەگەنىمىز – ءبىر ادامنىڭ اعزاسىن (ونىڭ ىشىندە باۋىر, جۇرەك, وكپە, بۇيرەك, ت.ب.) نەمەسە دەنەسىنىڭ ءبىر بولىگىنىڭ تىندەرىن كەلەسى ءبىر ادامعا سالۋ. مەديتسينادا بەرۋشى ادامدى دونور دەيدى دە, الۋشىنى, ياعني ناۋقاستى رەتسيپيەنت دەپ اتايدى. جالپى, قازاقستاندا اعزا اۋىستىرۋ وتالارى 30 جىلدان استام مەرزىم بويى جاسالىپ جاتقانىن ايتۋىمىز كەرەك. ونىڭ ىشىندە ءبىر بۇيرەگىن, باۋىرىنىڭ شامالى ءبىر بولىگىن بەرىپ, وزگەگە عۇمىر سىيلاعان جاندار ارامىزدا ءجۇر. سول سياقتى, سىرقاتتارعا اسا قاجەت ورگانداردى قايتىس بولعان ادامداردان دا الۋعا بولادى. بۇل جايىندا ترانسپلانتاتسيا بويىنشا ۇيلەستىرۋ بيۋروسىنىڭ باستىعى قاراشاش اباۋوۆا: «قازاقستاندا اعزالار دونورلىعىن جانە ترانسپلانتولوگيانى دامىتۋ ماقساتىندا ۇلتتىق مەديتسينالىق حولدينگ ورتالىقتارىندا ءبىرتالاي كۇردەلى شارالار اتقارىلۋدا. حالىققا جوعارى مامانداندىرىلعان ترانسپلانتاتسيالىق كومەك رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قارجىسى ەسەبىنەن تەگىن كورسەتىلۋدە. سونىمەن قاتار, ترانسپلانتولوگيا مەديتسينانىڭ ەشبىر جۇيەسىنە ۇقسامايدى, سەبەبى, اعزا اۋىستىرۋ وپەراتسيالارى ازاماتتاردىڭ مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەرمەن بىرىگىپ, شاراعا بەلسەندى قاتىسۋىنا بايلانىستى حالىققا قولجەتىمدى بولادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە «الەۋەتتى دونوردىڭ» تۋىستارى ترانسپلانتتاۋ ءۇشىن مارقۇمنىڭ دەنە مۇشەلەرىن الۋعا كوپ جاعدايدا ءالى دە ءتۇرلى سەبەپتەرمەن كەلىسىم بەرمەيدى. ءتىپتى, وعان دايىن ەمەس. سوندىقتان, شەتەلدىك تاجىريبەگە سۇيەنىپ, ادام اعزاسىنىڭ ترانسپلانتاتسياسىنا قاتىستى اڭگىمە ايتىلعاندا (قايتىس بولعاننان كەيىنگى), ءار ادام ءوز پىكىرىن ءتىرى كەزىندە ءبىلدىرۋ كەرەك», دەيدى.
ەلىمىزدە 2009 جىلى قابىلدانعان «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكستە ترانسپلانتاتسيا تۋرالى نورمالار بار ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلمەۋى مۇمكىن. كودەكستىڭ 169-بابىندا «ەگەر الۋ كەزىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنا وسى ادامنىڭ ءتىرى كەزىندە نە ونىڭ جۇبايىنىڭ (زايىبىنىڭ), جاقىن تۋىستارىنىڭ نەمەسە زاڭدى وكىلدەرىنىڭ ول ولگەننەن كەيىن ونىڭ تىندەرىن جانە اعزالارىن ترانسپلانتتاۋ ءۇشىن الۋعا كەلىسپەيتىنىن مالىمدەگەنى تۋرالى حابارلانعان بولسا, مايىتتەن تىندەردى جانە اعزالاردى الۋعا جول بەرىلمەيدى», دەپ جازىلعان. ادام ءتىرى كەزىندە اعزاسىن الۋ-الماۋ تۋرالى «ۇندەمەگەن» بولسا, ياكي تۋعان-تۋىستارى دا ەشنارسە ايتپاعان جاعدايدا, وندا «كەلىسىم بەرۋ پرەزۋمپتسياسىنا» نەگىزدەلگەن وسى باپ بويىنشا مايىتتەن اعزالاردى الۋعا بولادى. بۇل زاڭعا قايشى ەمەس. وسى ورايدا ق.اباۋوۆا وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ۇكىمەتتىڭ «اعزالىق ترانسپلانتولوگيانى دامىتۋ سالاسىنداعى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەۋ ءۇشىن ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبىن قۇرۋ» تۋرالى وكىمىنە سايكەس جۇمىس توبى قۇرىلىپ, قازىرگى كەزدە بۇل شارۋانىڭ قارقىندى ءجۇرىپ جاتقانىن ايتتى. اماندىق بولسا, وسى جىلى زاڭدارعا جانە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرىنە ترانسپلانتاتسياعا جانە اعزا دونورلىعىنا قاتىستى نورمالار ەنگىزىلمەك.
«ءبىزدىڭ دەنەمىز ءتىرى كەزىمىزدە وزىمىزگە تيەسىلى بولعاندىقتان, اعزالارىمىزدى بىرەۋگە بەرۋ, نە بەرمەۋ تۋرالى ماسەلەنى ءوزىمىز شەشكەنىمىز دۇرىس دەپ ويلايمىن. بۇل مالىمەت ارنايى مەملەكەتتىك اقپاراتتىق جۇيەدە ساقتالۋعا ءتيىس. ول جۇيەگە ارنايى مامانداردىڭ كىرۋىنە رۇقسات بولۋى كەرەك. سونىمەن قاتار, اعزالار ترانسپلانتاتسياسىن قاجەت ەتەتىن ناۋقاستاردىڭ بىرەگەي رەسپۋبليكالىق اقپاراتتىق ءتىزىمىن قۇراستىرۋ قاجەت. بۇل دا ۇلكەن ماسەلە. مىسالى, قازىرگى كەزەڭدە ەلىمىزدە ترانسپلانتاتسيا جەتى كلينيكادا جاسالادى. ءاربىر كلينيكا اعزالار ترانسپلانتاتسياسىن قاجەت ەتەتىن ناۋقاستاردىڭ ءتىزىمىن جەكە قۇراستىرعان. ناۋقاستاردىڭ ءبارىن ءبىر جەرگە, ياعني ءبىر جۇيەگە تىركەۋ, ولاردىڭ جاي-كۇيىن ءاردايىم باقىلاپ وتىرۋعا قول جەتكىزۋ ۇلكەن جەتىستىك بولار ەدى. ونداي جاعدايدا دونورلار مەن رەتسيپيەنتتەردىڭ قان توبىن, سالماعىن, تىندەرىن, ت.ب. سايكەستىگىن تەز ارادا سالىستىرىپ وتىرۋ وڭاي جۇزەگە اسىرىلادى. وسى ماسەلەلەردى ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينالىق ورتالىق جانىندا قۇرىلىپ جاتقان ترانسپلانتاتسيا بويىنشا رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعى ناقتى شەشەدى دەپ سەنەمىز», دەيدى قاراشاش حانىم.
قوعام دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ۇسىنىستارى بويىنشا دونورلىق اعزالارمەن ءوز-ءوزىن قامتۋى ءتيىس. «نۇرلى قوعام» بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى ساۋلە تالعاتقىزىنىڭ ايتۋىنشا, دونورلىق ورگاندار جەتىسپەۋشىلىگى قايدا بولماسىن بار. ول دامىعان مەملەكەتتەرگە دە ءتان. اعزا اۋىستىرۋ وتالارى ەڭ الدىمەن مەملەكەت تۇرعىندارىنا, ياعني ءوز ناۋقاستارىنا جاسالادى. سودان كەيىن بارىپ وزگەلەردىڭ جايى ويلاستىرىلادى. سودان دا شەت مەملەكەتتەردە ترانسپلانتاتسيا جاساتۋعا كەزەكتە تۇرعان ءبىزدىڭ جەرلەستەرىمىز ءوز كەزەگىن جىلداپ كۇتەدى. قازىرگى تاڭدا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ شەتەلدەرگە جىبەرۋ تىزىمىندە 100-دەن استام ناۋقاستار كەزەكتە تۇر. ولاردىڭ ەڭ كىشكەنتايى ەكى جاستا. ەگەر قوعامنىڭ ءار مۇشەسى وسى جانداردىڭ تاعدىرىنا بەي-جاي قاراماسا ءارى ءدال وسىنداي جاعداي مەنىڭ نە تۋىستارىمنىڭ باسىندا بولۋى مۇمكىن-اۋ دەپ ويلاي الاتىن بولسا, تىرىسىندە دونورلىققا كەلىسىم بەرۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەيدى «نۇرلى قوعامنىڭ» ءتورايىمى.
مەديتسينادا «الەۋەتتى دونور» دەگەن تۇسىنىك بار. «مي ءولىمى» جاعدايىنداعى ناۋقاس قانا «الەۋەتتى دونور» سانالادى. جۇرەك جۇمىس ىستەپ تۇرعاندا جانە وكپەنى ىقتيارسىز جەلدەتۋ كەزىندە تىركەلەتىن ميدىڭ بارلىق قىزمەتىنىڭ تولىق جانە ءبىرجولا توقتاۋى ادام ءولدى دەگەندى بىلدىرەدى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, كلينيكالىق بەلگىلەرگە سايكەس مي ءولىمىن راستاۋ تۋرالى قورىتىندىنى ارنايى دارىگەرلەردەن قۇرالعان كوميسسيا زەرتتەۋلەر (ەلەكتروەنتسەفالوگرافيا, انگيوگرافيا) ءجۇرگىزۋ ارقىلى قابىلدايدى.
وسى جەردە «مي ءولىمى» تۇسىنىگىنە توقتالا كەتسەك دەيمىز. بۇل تۇسىنىكتى 1959 جىلى فرانتسۋز نەۆروپوتولوگتارى ەنگىزگەن. 1966 جىلى ريم پاپاسى پي ءحىى ءولىمدى جاننىڭ تاننەن ءبولىنۋى دەپ انىقتادى. سونداي-اق, «مي ءولىمى» دياگنوزى ترانسپلانتاتسياعا قاتىسى جوق, دياگنوستيكالىق تاۋەلسىز پروتسەدۋرا ەكەنىن دە اتاپ وتسەك دەيمىز. سوعان سايكەس دياگنوز دا قويىلادى. بۇل دياگنوز قويىلعاننان كەيىن رەانيماتسيالىق بۇكىل ءىس-شارالار توقتاتىلادى. ال, دونور بولاتىن ادامداردىڭ جۇرەك, باۋىر, وزگە دە مۇشەلەرى ءتيىستى اپپاراتتارمەن سۇيەمەلدەنىپ, قان اينالىمى رەتتەلىپ تۇرادى ەكەن. ونىڭ دا ءوز بەلگىلى ۋاقىتى بار. وسى مەرزىمدە الگى مۇشەلەر باسقا ناۋقاسقا سالىنۋعا ءتيىس. ماماندار ءبىر «الەۋەتتى دونوردىڭ» كەم دەگەندە ءتورت ادامنىڭ ءومىرىن ۇزارتۋعا سەپتىگى تيەتىنىن ايتادى. سونداي-اق, 60 جاستان اسقان كىسىلەردىڭ دونور بولا المايتىنى تاعى بەلگىلى بولدى. ويتكەنى, اعزالار قارتايادى! ول تۇگىلى 40-تان اسار-اسپاس جاسىندا ىشكى ورگاندارى جارامسىز بولىپ قالاتىن كىسىلەر دە بارشىلىق ەكەن. ياعني كەز كەلگەن جۇمىر باستى پەندە دونور بولا المايدى.
«دونو» – لاتىن تىلىنەن اۋدارعاندا «سىيلايمىن, قۇربان ەتەمىن» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. دونور بولۋ اسا قايىرىمدى ادامداردىڭ قولىنان كەلەدى دەپ ويلايمىن. ول ءۇشىن ادامنىڭ سانا-سەزىمى جەتىلىپ, تۇسىنىگى وزگەرۋ كەرەك. الدىمەن, وزىمىزدەن باستاۋىمىز كەرەك. قازىرگى كەزەڭدە ۇلتتىق عىلىمي كارديوحيرۋرگيالىق ورتالىقتا تەز ارادا جۇرەك ترانسپلانتاتسياسىن قاجەت ەتەتىن 20-30 جاس ارالىعىنداعى 5 ناۋقاس تىركەلگەن. سونداي-اق, انا مەن بالا ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعىنىڭ دياليز بولىمشەسىندە بۇيرەك ترانسپلانتاتسياسىن قاجەت ەتەتىن 21 بالا تىركەۋلى. ولاردىڭ بارلىعى اۋرۋحانادا ايلار, جىلدار بويى جاساندى بۇيرەك اپپاراتتارىنا بايلانىپ ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر. بۇل بالالاردىڭ رۋحاني دامۋى قالىپتى بولعانىمەن, فيزيكالىق دامۋى وزدەرىنىڭ قاتارلارىمەن سالىستىرعاندا وتە تومەن», دەيدى سۇحباتتاستارىم.
ەندى ەلىمىزدەگى جاعدايعا سىرت كوزبەن قارايتىن بولساق, ورگان دونورلىعى دامۋى ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قاجەتتى العىشارتتاردىڭ ءبارى جاسالعان دەۋگە بولادى. وسى ماسەلە بويىنشا مەديتسينالىق مامانداردى دامىعان شەتەلدەردە وقىتۋ, ولاردىڭ تاجىريبەسىمەن ءبولىسۋ جولعا قويىلعان. ترانسپلانتاتسيا بويىنشا قاجەتتى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازا دايىندالعان. كلينيكالىق ورتالىقتار قاجەتتى مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. بىراق, ءبىزدىڭ قوعام, ونىڭ ىشىندە ءبىز تولىق دايىن ەمەسپىز. ءبىز دونور بولۋ ارقىلى قانشاما ادامداردى قۇتقارۋعا بولاتىنىن ءالى دە تۇسىنە الماي كەلەمىز. ترانسپلانتاتسيا ادام ءومىرىن ۇزارتادى, سىرقاتقا دەرتىنەن ايىعىپ, تولىققاندى ءومىر ءسۇرۋ قۋانىشىن سىيلايدى. قانشا ميلليون ادام بولسا, سونشا ميلليون وي-پىكىردىڭ بولاتىنىن دا بىلەمىز. بىراق, ەرتە مە, كەش پە ءبىزدىڭ ارقايسىمىز ورگان دونورلىعى ماسەلەسىنە «ءيا» نەمەسە «جوق» دەگەندى ايتارىمىز ءشۇباسىز. وسىندايدا مۇقاعاليدىڭ ولەڭى ويعا ورالادى ەكەن. ول ترانسپلانتاتسيا وزەكتى ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا بولماعان, ءتىپتى ول جايىندا ايتىلماعان قوعامدا ءومىر ءسۇردى. سوندىقتان, ونىڭ ايتىپ وتىرعانى قان بەرۋ تۋراسىنداعى دونورلىق. سونىمەن,
«مەن – دونورمىن.
شيپا بولار قانىم بار.
قابىلداڭدار, الىڭدار.
مەنىڭ جىلى قانىمنىڭ
قاسيەتىن تانىڭدار.
جوق!
اقشاعا ساتپايمىن!
اۋرۋلار الدىندا,
بورىشىمدى اقتايمىن.
ءومىر بەرىپ وزگەگە,
ءومىرىمدى ساقتايمىن!» – دەيدى اقىن. ال, ءبىزدىڭ قوعامدا ءومىر سۇرسە نە ايتار ەدى؟ ءبىز شە؟ «ءيا» نەمەسە «جوقتى» تاڭدار ساتتە قايتەر ەكەنبىز؟
ايگۇل سەيىلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
