ءۋالي

سارسەنبى, 5 ماۋسىم 2013 2:45

شوقان ءۋاليحانوۆ ءوز اتا تەگى تۋرالى شەجىرەسىندە اتاسى ابىلايدان 30 ۇل, 40 قىز تاراعاندىعىن جازعان بولاتىن. حاننىڭ ۇلكەن ۇلى ءۋالي سۇلتان قاراقالپاق بەگىنىڭ سايمان اتتى قىزىنان 1738 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. شوقاننان قالعان مۇراعا سۇيەنە ايتساق, ءۋالي جاس كەزىندە وتە قالجىڭباس ءارى تەنتەك بولعانعا ۇقسايدى. ءتىپتى ول قالماققا قارسى ءبىر قاقتىعىستىڭ اياق استىنان تۋىنداۋىنا سەبەپكەر دە بولعان.

سارسەنبى, 5 ماۋسىم 2013 2:45

شوقان ءۋاليحانوۆ ءوز اتا تەگى تۋرالى شەجىرەسىندە اتاسى ابىلايدان 30 ۇل, 40 قىز تاراعاندىعىن جازعان بولاتىن. حاننىڭ ۇلكەن ۇلى ءۋالي سۇلتان قاراقالپاق بەگىنىڭ سايمان اتتى قىزىنان 1738 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. شوقاننان قالعان مۇراعا سۇيەنە ايتساق, ءۋالي جاس كەزىندە وتە قالجىڭباس ءارى تەنتەك بولعانعا ۇقسايدى. ءتىپتى ول قالماققا قارسى ءبىر قاقتىعىستىڭ اياق استىنان تۋىنداۋىنا سەبەپكەر دە بولعان.

سول تۇستا ءبىر جاتجۇرتتىق قىز ءۇشىن ءۋالي قالماق نويانىمەن سوزگە كەلىپ, ەتىكتىڭ وكشەسىمەن ءبىر تەۋىپ, قالماقتىڭ قابىرعاسىن وپىرىپ جىبەرەدى (اقباي ن. شوقان جازىپ العان اڭىزدار // قازاق ادەبيەتى, 2011, 25 اقپان). مۇنىڭ ءوزى جاس سۇلتاننىڭ ءور تۇلعالى اكە جانىندا ءجۇرىپ, جاسقانۋدى, باس ءيۋدى, كەرى شەگىنۋدى بىلمەيتىن, دۇشپانعا قاتىگەز, نامىسشىل بولىپ جورىقتاردا جونىلعانىن اڭعارتسا كەرەك-ءتى. بىردە حان ابىلاي كورگەن ءتۇسىن اتاقتى بۇقار جىراۋعا جورىتىپتى. ءتۇس جورۋ بارىسىندا ايگىلى جىراۋ ابىلايدىڭ بۇكىل قازاق ەلىنە حان سايلاناتىنىنا, ەلدى ساقتاۋ جولىنداعى كۇرەسىنە, اۋلەتتەن تارار ءۇرىم-بۇتاعىنا, ياعني بارشا عۇمىرىنا بولجام ايتسا كەرەك. جىراۋ حان پەرزەنتتەرىنىڭ ىشىنەن ءۋالي مەن قاسىمدى بولە جارا كورسەتىپ, العاشقىسىنىڭ ءبىر تارماعى اتىن قاعازدا, كەيىنگىسىنىڭ ءبىر تارماعى اتىن قان مايداندا شىعارارىن بولجايدى (تورەقۇل ۇلى ن. قازاقتىڭ 100 بي-شەشەنى /اتامۇرا سەرياسى/. – الماتى, قازاقستان, 1995. 105-105ب.). كەيىن ابىلاي حاننىڭ قابىلداۋىنا كەلگەن ورىس ەلشىسى پ.چۋچالوۆ «ءۋالي سۇلتان اكەسى ابىلاي سياقتى وركوكىرەك, العان باعىتىنان قايتپايتىن قايسار ءارى قۇبىلمالى. ول مەنى ءبىر-اق رەت قابىلدادى. بۇل قىلىعىن «اكەم دە رەسەي جاقتان كەلگەندەرمەن ءبىر-اق رەت كەزدەسەتىن» دەگەن باعىتتاعى پىكىرىن ورىس ۇكىمەتىنە حابارلايدى (كرو 2. – س.106). ءاردايىم اكە جانىنان تابىلاتىن ءۋالي سۇلتان قارا شاڭىراقتى ۇستادى, حان جورىققا اتتانىپ, نە ەل شارۋاسىمەن ساپاردا بولعان تۇستاردا ۇلكەن شاڭىراققا باس-كوز بولادى. 1760 جىلى قازاق-قىرعىز قارىم-قاتىناسى شيەلەنىسكەن كەزەڭدە حان ابىلاي ەلدىڭ وڭتۇستىگىنە اتتاندى. سودان بىرنەشە جىلعا سوزىلعان شايقاستار باستالدى. 1766 جىلى 3 تامىزدا ورتا جۇزگە بارىپ قايتقان باشقۇرتتار ك.قازانباەۆ پەن ۋ.ازلاەۆتار ابىلايدىڭ ۇلدارىمەن بىرگە قىرعىزدىڭ قارابوتا بيىمەن كەلىسىمگە كەلگەندىگىن جەتكىزەدى. قىرعىز ءبيى ءبىر ۇلىن تۇتىندەرىمەن اماناتقا اتتاندىرادى. ءسال كەيىن ابىلاي قوقان بەگى ەرداناعا قارسى جورىقتى باستايدى. ومبى قورعانىنا كەلگەن ورازمامەت تارحان ابىلاي مول ولجاعا يە بولىپ, ونى ءۋالي سۇلتان ارقىلى ءوز يەلىگىنە جىبەرگەندىگىن حابارلايدى. ءۋالي 1766 جىلى جاز ايلارىندا تاشكەنت باعىتىنان ورتا جۇزگە ورالىپ, قايتادان اسكەري قول جيناپ, ولاردى كومەككە تاشكەنتكە اتتاندىرادى (سۋلەيمەنوۆ ر.ب., مويسەەۆ ۆ.ا. يز يستوري كازاحستانا XVIII ۆەكا (و ۆنەشنەي ي ۆنۋترەننەي پوليتيكە ابىلايا). –الما-اتا: ناۋكا, 1988. –س.110-112).

ابىلاي حان ەلگە ورالعان سوڭ تاشكەنتتىكتەردى ءبىرجولاتا باعىندىرۋ جوسپارىن جالعاستىرۋ ماقساتىندا قىتاي پاتشاسىنا ارنايى ەلشىلىك دايىنداعان. قالىپتاسقان جاعدايدى قاتاڭ باقىلاۋعا العان ابىلاي وسى جولى قازاق ەلشىلىگىن ۇلى ۋاليگە تاپسىرادى. قازاق ەلشىلەرى 1769 جىلدىڭ باسىندا قىتايعا جەتەدى. ءساۋىر ايىندا ءۋالي سۇلتاندى قىتاي پاتشاسى قابىلداپ, ءوزارا كەلىسسوز جۇرگىزىلەدى.

ابىلاي ءۋالي سۇلتاندى رەسەي باعىتىندا دا شىڭداي ءتۇستى. 1772 جىلى 24 شىلدەدە حان ورىس شەنەۋنىكتەرىمەن جازىسقان حاتتارىندا ءۋاليدىڭ ءوز تاپسىرماسىمەن قازاق دالاسىنداعى 26 ورىس ادامىن تاۋىپ بەرگەندىگىنە ەرەكشە توقتالادى. حان سونىمەن بىرگە پەتروپاۆل بەكىنىسىندەگى اسكەردىڭ قىپشاق بولىسىنا ءزابىر كورسەتكەنىن العا تارتىپ, مۇنداي جاعداي قايتالانا بەرسە, ەكى ەل اراسىندا ەشقانداي تاتۋلىق بولمايتىندىعىن ەسكەرتەدى (قازاقتىڭ حانى – ابىلاي: ءداۋىرى, ءومىرى مەن قىزمەتى: عىلىمي باسىلىم. – الماتى: «ەل-شەجىرە» قق, 2011. ت.2. 271 ب.). ءۋاليدىڭ رەسەي باعىتىنداعى سايا­ساتى ە.پۋگاچەۆ باستاعان ورىس شارۋا­لارى كوتەرىلىسى كەزىندە انىق بايقالدى. ءۋاليدىڭ قول استىنداعى قازاقتارى شەكاراداعى ورىس اسكەريلەرىنە قارسى كوتەرىلەدى. ول تۋراسىندا سۇلتان بريگادير سۋماروكوۆقا اشىق جازعان. قازاقتاردىڭ باستى ماقساتى شەكارا بويىنداعى جايىلىم ماسەلەلەرىن شەشۋ بولدى. ە.پۋگاچەۆ تە وسىنى جاقسى ءتۇسىندى. سوندىقتان ول 1774 جىلى ناۋرىز, ءساۋىر ايلارىندا ابىلايعا ەلشىلەرىن بىرنەشە رەت جىبەرگەن. دەگەنمەن, ابىلاي مەن ءۋالي ءوز ساياساتىن ۇنەمى بۇركەمەلەپ وتىرعان. بىردە ءۋالي سۇلتان پۋگاچەۆ ەلشىلەرىنە: «ءبىز ونى (پۋگاچەۆتى) پاتشا دەپ تانىمايمىز, تەك قارا نيەتتى ۇرى ءارى قاراقشى دەپ بىلەمىز»,– دەگەن جاۋاپ قايتارعان.

بۇل ارالىقتا ءۋالي تىكەلەي ورىس اسكەريلەرىمەن بايلانىسقا شىعىپ, مەملەكەتتىك ماسەلەلەرمەن شۇعىلدانىپ, قازاق-ورىس قارىم-قاتىناسىن شيەلەنىستىرمەۋ باعىتىندا جۇمىس جاسادى. ماسەلەن, 1777 جىلى كوكتەمدە گەنەرال س.ۆ.سۋماروكوۆتىڭ قۇدايمەندى سۇلتاندى تاۋىپ بەرۋ تۋرالى وتىنىشىنە اسقان سابىرلىلىقپەن «اكەم ابىلاي كەلگەننەن كەيىن, تىلەگىڭىز ورىندالادى», «ب ۇلىكشىل بۇزىقتارىڭىزدى تىنىشتاندىرۋعا مەن ءوز ەركىممەن اسكەر الىپ بارا المايمىن. بۇل – اكەمنىڭ عانا قۇزىرىنداعى شارۋا», ال ەندى ءوزىن بەكىنىسكە شاقىرۋىنا «مەن اكەمنىڭ بيلىگىنسىز بۇل جەردى تاس­تاپ كەتە المايمىن», دەپ ناقتى جاۋاپ قايتارادى (قازاقتىڭ حانى – ابىلاي: ءداۋىرى, ءومىرى مەن قىزمەتى. 315, 325, 339 ب.).

XVIII عاسىردىڭ 70-جىلدارى ابىلاي حان ۇلدارىنان ءۋالي سۇلتان سولتۇستىك قازاقستاندا, سۇيىك پەن شام سولتۇستىك-شىعىس پەن بالقاش وڭىرىندە, قاسىم ورتالىق قازاقستان مەن بۋرابايدا, ءادىل سۇلتان ۇلى جۇزدەگى ءۇيسىن رۋلارىندا, ال حان باۋىرى سۇلتانمامبەت پەن بالاسى ورىس سۇلتاندار باياناۋىلدا تۇراقتادى. 1778 جىلى توعىم سۇلتان رەسەيگە ەلشىلىككە بارىپ قايتقاننان كەيىن, ابىلاي حان ۇلدارىن, بي-باتىرلارىن جيناپ ارنايى كەڭەس وتكىزەدى. كەڭەستە ەلدىڭ وڭتۇستىگىندەگى قىرعىزداردىڭ شابۋىلدارىن توقتاتۋ جولدارى تالدانادى. سودان حان 1779 جىلى تامىز ايىندا ءوزى باستاپ, جانىنا 5 ۇلى, 2 ايەلىن ەرتىپ تۇركىستانعا جول تارتادى. ورىنبور گۋبەرناتورى ي.رەينسدروپقا جولداعان حاتىندا حان ءوزى بۇل جەردەن (كوكشەتاۋدان) اتتانىپ بارا جاتسا دا, ءبىر ۇلىن ەل اعالارىمەن بىرگە وسى جەردە قالدىرعاندىعىن حابارلايدى. ول تۋراسىندا م.بەكچۋرين 1780 جىلى 16 ماۋسىمدا «ابىلاي حاننىڭ مۇنداعى وتباسى ۇلى ءۋالي سۇلتاننىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە, قالعان جۇراعاتتارى ءسىبىر شەبىنە تاياۋ جەردى قىستايدى», دەپ انىقتايدى (كرو 1, س.102). كەيىن ورىنبور كەڭسەسىنە ابىلاي ورداسىندا حاتشىلىق قىزمەت اتقارعان يا.ۋسمانوۆ حاننىڭ وڭتۇستىكتەگى جەڭىستەرىن حابارلادى. يا.ۋسمانوۆتىڭ جازۋىنا سەنسەك, ابىلاي حان جانىندا بولعان شىڭعىس, ەسىم سۇلتاندار, دات باتىر كوكشەتاۋعا 1780 جىلدىڭ قازان ايىندا قايتىپ كەلىپ, اكەلەرىنىڭ الداعى جىلى كوكتەمدە ورالاتىندىعىن حابارلاعان. حاتشى ءۋاليدىڭ اكەسىنە حات جولداپ, ەلگە قايتۋىن وتىنگەنىن جانە حاننىڭ دا ءۋالي مەن شىڭعىس ۇلدارىنا ەرەكشە كوزقاراستارىن جەتكىزەدى. سونىمەن بىرگە, يا.ۋسمانوۆ ءۋالي سۇلتاننىڭ باسقالارىنا قاراعاندا ساليقالى, ەستى ادام ەكەندىگىن, عايىپتان تايىپ ابىلاي و دۇنيەلىك بولا قالسا, كوپشىلىكتىڭ حاندىققا سونى لايىق كورەتىندىگىن اشىق جازادى (قازاقتىڭ حانى – ابىلاي: ءداۋىرى, ءومىرى مەن قىزمەتى. 396-397 ب.).

تاريحشى ج.قاسىمباەۆتىڭ پىكىرىن­­­­شە, ابىلاي حان قايتپاستان بۇرىن ءۇش ءجۇزدىڭ وكىلدەرىن تۇركىستاندا جيناپ, ءوز مۇراگەرى رەتىندە ءۋاليدى ۇسىنىپ, كوپشىلىكتىڭ قولداۋىنا يە بولعان. عا­لىم, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ءۋاليدى حان­­­نىڭ ەكىنشى ۇلى بولاتىن, ۇلكەن ۇلى ءدۇر-ءادىلحان بەلگىسىز سەبەپتەرمەن ۇسى­نىلمادى, سوعان قاراعاندا, ابى­لاي ءۋاليدىڭ ءوز ساياساتىن قولداعان ەرەك­شە قابىلەتتەرىن جوعارى باعالاعان دەگەن توقتام جاسايدى (كاسىمباەۆ ج.ك. گو­سۋدارستۆەننىە دەياتەلي كازاح­­­­­­سكيح حانستۆ (XVIII ۆ.). – الماتى: ءبىلىم, 1999. – س.130). شوقان شەجىرەسى, قىتاي دەرەكتەرى ءۋاليدى حاننىڭ ۇلكەن ۇلى دەپ ەسەپتەيدى. ابىلاي ۇرپاقتارىن قا­تاڭ باقىلاعان ورىس تىڭشىلارى ءمالى­مەتتەرى دە ونى ايعاقتايدى (كرو 2, -س.105).

سونىمەن, ابىلاي حان ەلدىڭ وڭ­تۇستىگىندە 1780 جىلدىڭ سوڭىندا قازا تاپتى. ورىس تىڭشىلارى شىڭعىس سۇلتاننىڭ قازاقتارعا اكەسىنىڭ ءولىمى تۋرالى جازداعى باسقوسۋعا دەيىن ورىستارعا ايتپاڭدار دەگەنىن انىقتايدى. ورىنبور كەڭسەسى حان ءولىمىن شامامەن 1781 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ەستىگەن. سول بويدا ونىڭ ءولىمىن انىقتاۋ تۋرالى جان-جاقتى تاپسىرمالار بەرىلەدى. ولاردىڭ باستى ماقساتى جاڭا حاندى تاعايىنداۋدى ءوز قولدارىنا الۋ بولاتىن. گەنەرال-مايور حۆابۋلوۆ 1781 جىلى 20 ناۋرىزدا قۇلبەك باتىردان كەلگەن اقپاراتپەن تانىسىپ, حاننىڭ تاشكەنت ماڭىندا قازا بولعاندىعىن, ونىڭ ۋلانعاندىعىن ەستيدى. كەيىن ابىلاي جانىندا ءادىل, رۇستەم, توعىم سۇلتانداردىڭ بولعاندىعى ءمالىم بولادى. جاعدايدان حابارلانعان رەسەي ساياساتكەرلەرى ءۋالي سۇلتاننىڭ قادامدارىن باقىلاۋعا الۋعا كىرىسەدى. 1781 جىلى كوكتەمىندە ۇلى جۇزدەن ابىلايدىڭ ۇلدارى ءادىل, تايىر, بوكەي سۇلتاندارمەن بىرگە 60 يگى-جاقسىسى, 2 ايەلى ءۋالي يەلىگىنە كەلىپ جەتەدى. مىنە, سودان سوڭ عانا ءۋالي مەن شىڭعىس سۇلتاندار حاننىڭ تۇركىستان ماڭىندا قايتىس بولعاندىعىن ەلگە ەستىرتەدى. كەيىن 23 مامىردا ءۋالي كۇساس باتىر مەن تاۋەكەل مولدا ارقىلى ن.گ.وگارەۆكە حات جولداپ, ابىلايدىڭ دۇنيەدەن وتكەندىگىن جاريا قىلادى (يستوريا كازاحستانا ۆ رۋسسكيح يستوچنيكاح XVI-XX ۆەكوۆ. VI توم. الماتى: دايك-پرەسس, 2007. – س.147-150).

ءۋاليدىڭ حان سايلانۋى, ونى وزگە دە تورە تۇقىمدارىنىڭ, بي-باتىرلاردىڭ قولداۋى ابىلاي حاندى مويىنداعان رەسەي مەن قىتايدى تەز ارادا ساياسي شەشىم قابىلداۋعا يتەرمەلەدى. الدىمەن قىتاي بوعدىحانى 1781 جىلى 26 شىلدەدە ءۋاليدى قازاق حانى رەتىندە تانىدى. قىتاي قولداۋىنا يە بولعان سوڭ, ءۋالي حان رەسەي پاتشاسى II ەكاتەريناعا تامىز ايىندا ءوزىنىڭ حان تاعىنا وتىرعانىن حابارلاپ, باۋىرى ەسىم سۇلتان باستاعان قازاق ەلشىلەرىن اتتاندىرادى. وسى ارالىقتا رەسەي ءۋاليدىڭ پەتروپاۆل قورعانىنان 250 شاقىرىم جەردە تۇراتىندىعىن جانە حان سايلاۋدا قازاق ەلىنە بەدەلدى ابىلاي حاننىڭ ءىنىسى سۇلتانمامبەت, باراق تەگىنەن دايىر سۇلتان, ابىلمامبەت حان تەگىنەن ۇلى ابىلپەيىز ۇلدارىنىڭ قاتىسىپ, ءبىراۋىزدان ءۋالي سۇلتاندى قولداعاندىعىن انىقتايدى. 1781 جىلى 31 جەلتوقساندا ي.ياكوبي رەسەي سىرتقى ىستەر القاسىنا ءۋاليدىڭ حان سايلانعانىنا ەشقانداي كۇمان جوق, ول دا اكەسى ابىلاي سياقتى تاكاپپار, بىربەتكەي, وسپادار, ءور مىنەزدى ادام دەپ حابارلايدى (كرو 2, – س.103-106). ال 1782 جىلى 25 اقپاندا ورىس پاتشاسى دا ءۋاليدى حان تاعىنا بەكىتەدى.

ءۋالي حاننىڭ ەكى الپاۋىت ەلمەن قاتار بايلانىسىن دامىتۋى ونىڭ ابىلاي جولىن جالعاستىرعانىن تولىق دالەلدەيدى. 1782 جىلى ماۋسىم ايىندا ول ءىنىسى سىعايدى قىتايعا اتتاندىرادى. قازاق ەلشىلەرىن ەجەن حان قابىلدادى. دەگەنمەن, قىتاي 1783 جىلى قايتىس بولعان ابىلپەيىز سۇلتاننىڭ ورنىنا حانقوجانى (ابىلپەيىزدىڭ امەڭگەرلىك جولمەن العان, قايتىس بولعان باراق سۇلتاننىڭ ايەلىمەن كەلگەن بالا – ءا.م.) حاندىق لاۋازىمعا تاعايىنداپ, ورتا جۇزدەگى بيلىكتى ەكىگە ءبولىپ تىندى (100 قۇجات. 85-86 ب.). مۇنىڭ ءوزى ابىلاي زامانىنان بەرىك ورنىققان ىشكى بىرلىكتى قىتايدىڭ دا بىرتىندەپ ىدىراتۋ جوسپارىن قولعا العانىن اڭعارتتى. مۇنداي جاعدايدى تالداعان ج.قاسىمباەۆ: «ءۋالي نەگىزىنەن رەسەي باعىتىنا, حانقوجا قىتايعا ارقا سۇيەدى», دەگەن قورىتىندى شىعارعان بولاتىن (كاسىمباەۆ ج.ك. گوسۋدارستۆەننىە دەياتەلي كازاحسكيح حانستۆ (XVIII ۆ.). – س.133). سوعان قاراماستان ءۋالي حان ءوز ساياساتىن باتىل جۇرگىزۋگە باعىت ۇستاندى. 1784 جىلى كۇزدە ءۋالي ءىنىسى شىڭعىس سۇلتاندى 1000-نان اسا ساربازىمەن تاشكەنتكە اتتاندىرادى. سۇلتان تاشكەنتتەگى ءوزارا داۋ-جانجالدى رەتتەگەن. وسى تۇستا تىس سۇلتان دا 300 ادامىمەن قىرعىز ۇلىستارىن شابۋىلداپ, جەڭىلىس تاۋىپ, قولعا تۇسەدى. كەيىن وعان كومەككە شىڭعىس جىبەرىلىپ, ءوزارا كەلىسىمنەن سوڭ سۇلتان ەلگە قايتارىلادى ( اندرەەۆ ي.گ. وپيسانيە سرەدنەي وردى كيرگيز-كايساكوۆ. – س.79).

ءۋالي كىشى جۇزدەگى رەسەيدىڭ سايا­ساتىن ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستادى. 1785 جىلى ايشۋاق سۇلتاننىڭ كازاك-ورىستار تۇتقىنىنا ءتۇسۋى, ساپاق سۇلتاننىڭ قازا تابۋى, 1786 جىلى كوكتەمدە نۇرالى حاننىڭ شەكاراعا شاقىرىلىپ, ۋفاعا جەر اۋدارىلۋى ءۋالي حاننىڭ و.ا.يگەلستروممەن بايلانىسقا شىعۋىنا اكەلەدى. ۋفا جانە سيمبيرسك گەنەرال-گۋبەرناتورى حانعا تاجىريبەلى ساياساتكەر رەتىندە «سىزگە تەك قانا ورتا ءجۇزدى باسقارۋ بەرىلدى», دەپ اسقان ساقتىقپەن جاۋاپ قايتارادى (ماتەريالى پو يستوري كازاحسكوي سسر (1785-1828 گگ.). ت.IV –م.,-ل.: ناۋكا, 1940.-س.102). بۇل كەزەڭدە ەرالى سۇلتان ءۋالي حان مەن قۇدايمەندى سۇلتاننان كومەك سۇراپ, ادامدارىن جىبەرگەن-ءدى. بىراق پاتشا ۇكىمەتى 1786 جىلى كىشى جۇزدەگى حاندىق باسقارۋدى جويۋ جوس­پارىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسكەن ساتتە ابىلقايىر ابىلاي ۇرپاقتارىنىڭ بىرلىگىنە جول بەرمەۋگە جانتالاستى. ونى تۇسىنگەندىكتەن ءۋالي مەن قۇدايمەندى ەرالىگە «ءبىز ىشكى ىستەرىڭىزگە ارالاسا المايمىز» دەگەن ماتىندە حات جولداۋعا ءماجبۇر بولادى ( ريسسم. 122 ق., 122/3 ت., 1786-1787, 12 ءىس, 23-26 پ.).

كىشى جۇزدە سىرىم باستاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس ازداپ سايابىرسىعان 1789 جىلى پولكوۆنيك بەنتام ءسىبىر شەپتەرىنە جىبەرىلەدى. وسى جىلى 15 جەلتوقساندا گ.ا.پوتەمكينگە تاپسىرعان ەسەبىندە حاننىڭ سەنىمدى بي-باتىرلارى قاتارىندا قاراكەسەك تىلەنشى, ءتورتۋىل رۋىنان جانباتىر, التاي رۋىنان بايدالى بيلەر اتالادى ( رمكام. 10 ق., 3 ت., 585 ءىس, 52 پ.). ءۋالي حان كوكشەتاۋدا باۋىرلارى شىڭعىس, ەسىم, رۇستەم, سىزدىق, ابۋباكىر, ءومىر, سىعاي, قاسىمدارمەن بىرگە اتىعاي-مايلىباتا رۋىمەن بىرگە كوشىپ قونعان. بەنتام پاتشاعا «ءۋالي قاشىپ كەلگەن 1500 ءتۇتىن قالماق, باشقۇرت, تاتار ت.ب. ورىس ەمەس حالىقتاردى قابىلداعان. حان رەسەيگە نيەتتەس ەمەس. ول بىزگە باعىتتالعان قارسىلىقتاردىڭ ءبارىن قولدايدى», دەپ حابارلادى (رمكام. 10 ق., 3 ت., 585 ءىس, 24-51 پ.). 1789-1790 جىلدىڭ قىسىندا ەلدەگى جۇتقا بايلانىستى قازاقتار ءسىبىر شەبىنە ىشكەرىلەي ەنە باستادى. وعان كەدەرگى جاساعان ءسىبىر كورپۋسىنىڭ باسشىسى گەنەرال-پورۋچيك شتراندمانعا ءۋالي حان بىردەن قارسى شىقتى. حان ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن پاتشاعا ەلشى جىبەرۋدى قولعا الدى. پاتشا تاراپىنان تۇسىنىستىك تاپپاعان سوڭ, ءۋالي باۋىرلارى شىڭعىس, رۇستەم سۇلتاندار مەن دات باتىرلاردىڭ قولداۋىمەن ءسىبىر شەبىندەگى فورپوستارعا شابۋىل ۇيىمداستىرادى. ونىڭ ارتى قازاقتاردىڭ ەرتىس شەبىندەگى جارمەڭكەلەرگە دە مال ونىمدەرىن شىعارۋدى توقتاتۋىنا اكەلەدى. 1793 جىلى شتراندمان ءۋالي حانعا قارسى كازاك-ورىستاردان قۇرالعان اسكەريلەردى جىبەرەدى. مۇنىڭ ءوزى رەسەيدىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جوس­پارلارىن ورتا ءجۇز تەرريتورياسىندا جۇزەگە اسىرۋدى قولعا العانىن اشىق دالەلدەدى. 1794 جىلى ورىس پاتشاسىنا جولداعان مالىمدەمەسىندە يا.ۆ.بوۋۆەر ابىلاي حاننىڭ ۇلدارى ءۋاليدىڭ – بۇكىل ورتا ءجۇزدى, ءادىلدىڭ – ۇلى ءجۇزدىڭ باسىم بولىگىن باسقاراتىنىن, ال قالعان ۇلدارىنىڭ ولاردىڭ ءوز قاراماعىنان ءبولىپ بەرگەن جەردە بيلىك ەتەتىنىن جەتكىزەدى (ريسسم. 122 ق., 122/3 ت., 3 ءىس, 255 پ.).

1795 جىلى 1 اقپاندا شتراندمان گراف پ.زۋبوۆقا بەرگەن راپورتىندا ورتا ءجۇز قازاقتارىن رەسەيدىڭ قول استىنا تولىقتاي قاراتىپ باعىندىرۋعا تىرىسۋدامىن دەي كەلە, قازاقتاردىڭ ورىس قول استىنا باعىنامىز دەگەنى جاي عانا ايتىلعان ءسوز ەكەندىگىن مويىندايدى. دەگەنمەن, ول ءۋالي حان مەن ىنىلەرى جاعدايدى ۋشىقتىرىپ وتىر دەۋدى دە ۇمىتپادى (كرو 1, -س.140-141). رەسەي ساياساتىنىڭ الدىن الۋعا تىرىسقان ءۋالي قىتايمەن بايلانىس­تارىن جالعاستىرىپ, 1795 جىلى ول ءوز ۇلى حامزانى ەكىنشى رەت ء(بىرىنشى رەت 1791 جىلى بارعان-دى) بەيجىڭگە جىبەرەدى (قازاقستان تاريحى تۋرالى قىتاي دەرەكتەمەلەرى. I توم. – الماتى: دايك-پرەسس, 2005. 252-253 ب.).

وسىنداي شيەلەنىسكەن جاعدايدا 1795 جىلى قاڭتاردا رەسەيدىڭ ارانداتۋىمەن 2 سۇلتان, 19 رۋ باسى ءوز يەلىكتەرىندەگى 43360 ادامىمەن, ولارعا قوسىمشا 79 مىڭ باسقا دا ورتا ءجۇز قازاقتارى ءۋاليدى حاندىقتان بوساتۋ تۋرالى حاتتى ورىس پاتشاسىنا جولداعان (بەكيموۆا ك.ت. ورتا جۇزدە قوس حاندىق بيلىكتىڭ پايدا بولۋى // حابارشى «تاريح جانە ساياسي-الەۋمەتتىك عىلىمدار», 2010. N10, 21 ب.). زەرتتەۋشى ج.قاسىمباەۆ وسىنشا قازاقتاردىڭ رەسەيگە حات جولداۋ سەبەبىن ءۋاليدىڭ حانقوجامەن كەلىسە الماۋىنان ىزدەپ, حان ەل ىشىندە ساياساتكەرلىك تانىتا المادى. ول قاراپايىم قازاقتاردى مەنسىنبەي, تورە تۇقىمدارىنا شەكەcىنەن قارادى دەپ انىقتادى (كاسىمباەۆ ج.ك. گوسۋدارستۆەننىە دەياتەلي كازاحسكيح حانستۆ (XVIII ۆ.). – س.133). دەسەك تە, بۇل ناعىز الىستان ويلاستىرىلعان سايا­سي ويىن بولاتىن. سوڭىندا وزدەرى ۇيىمداستىرعان جوسپاردان ورىس ساياساتكەرلەرى امالسىزدان باس تارتتى. ا.ي.لەۆشين ونى ورىنداۋ ء(ۋالي حاندى ورنىنان بوساتۋ – ءا.م.) قيىنعا سوعاتىن جانە رەسەيگە ەش پايدا اكەلمەيتىن دەپ قورىتادى (لەۆشين ا.ي. وپيسانيە كيرگيز-كازاچيح, يلي كيرگيز-كايساتسكيح ورد ي ستەپەي. – س.282). ارانداتۋ ناتيجەسىندە جازىلعان حات ورىس يمپەرياسىنىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس قازاقستاندى قوسىپ الۋ بارىسىنداعى جۇمىستاردى باتىل جۇرگىزۋگە سىلتاۋ عانا بولدى. ونىڭ ارتى ءۋالي حانعا قارسى شىققان قازاقتاردى تۇرلىشە جولمەن ماراپاتتاۋعا ۇلاستى. كوپ ۇزاماي ورتا ءجۇز رۋلارىنا رەسەي بوداندىعىن قابىلداۋدىڭ وتەمىنە ەرتىس القابىنان جەر ءبولىندى. مۇنى پايدالانعان قازاق رۋلارى رەسەيگە قاراي ىشكەرىلەي ەنىپ ورنالاسا باستادى. سول كەزدەگى ەسەپ بويىنشا ولاردىڭ سانى 140 مىڭنان اسقان (قازاقستان تاريحى (كونە زاماننان بۇگىنگە دەيىن). بەس تومدىق. 3 توم. – الماتى: «اتامۇرا», 1998. 275 ب.). بۇل كەزەڭدە ۇلى, ورتا ءجۇز قازاقتارى قىتايمەن ءۇرىمشى, ىلە, تارباعاتاي جەرلەرىندە ساۋدا-ساتتىقتى دامىتىپ, ەكى جىلدا ءبىر رەت ەلشىلەرىن جىبەرىپ, ەكى ورتاداعى شارۋالاردى بىرلەسە شەشۋدى جالعاستىرعان. قىتاي بولسا ءوز رەتىندە قازاق بيلەۋشىلەرىن تارتىپ, ەرەكشە قۇرمەت كورسەتىپ, ءتۇرلى اتاق-دارەجە بەرگەن. قازاقتار وسىنداي قارىم-قاتىناستى شىعىستاعى اتامەكەندى يەلەنۋ ءۇشىن پايدالانعان. 1803 جىلى ءۋالي حان ۇلى باكىردى ء(بىر دەرەكتە بەگالى) قىتاي پاتشاسىنا جىبەرەدى. باستى ماسەلە شىعىستاعى جايىلىمداردى كەڭەيتۋ ەدى. كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە 1805 جىلى چيڭ پاتشاسى جارلىعىمەن شەكاراداعى قاراۋىلدان ىشكە قاراي بىرنەشە 10 شاقىرىم جەرلەر قازاقتاردىڭ قىستاۋى مەن كوكتەۋىنە بەرىلەدى. كەيىن حان قىتايعا ءىنىسى قامبار سۇلتاندى اتتاندىرادى.

بۇل كەزەڭدە قىتايدىڭ دا بەلگىلى دارەجەدە سىرتقى ساياساتى السىرەي باس­تادى. ولار قازاقتاردىڭ وڭتۇستىگىندەگى قوقاندىقتاردىڭ كۇش الىپ, ۇلى ءجۇز رۋلارىنا شابۋىل جاساي باستاعانىنا دا نازار اۋدارمادى. ونى پايدالانعان قوقان بيلەۋشىسى الىمبەك 12 مىڭ اسكەرمەن 1807 جىلى تاشكەنتتىڭ توڭىرەگىن باسىپ الادى. اراعا ۋاقىت سالا ول تاشكەنتتى دە باعىندىرادى.

وسىنداي جاعدايدا ورىس يمپەريا­سى شىعىستاعى باستى ويىنشىعا اينالدى. پاتشا ۇكىمەتى ءسىبىر شەپتەرىنىڭ قولباسشىسى گ.ي.گلازەناپقا ءۋالي حانعا قارسى توپتاردى قولداۋدى, ولاردى ۇنەمى قولپاشتاۋدى تاپسىرىپ, حاننىڭ بارلىق ىستەرىنە كەدەرگى جاساۋدى قاتاڭ جۇكتەدى. ءۋالي حان 1809 جىلى جازعان حاتىندا ورىس اسكەرلەرىنىڭ قازاق دالاسىنا ەنۋىن, قازاقتارعا قىسىم جاساۋىن, شۇرايلى جەرلەردى يەمدەنۋىن توقتاتۋىن تالاپ ەتتى. تالاپقا نازار اۋدارماستان, 29 ساۋىردە كاپيتان چاسوۆششيكوۆ, 4 مامىردا حورۋنجي بەزيازىكوۆ, 6 مامىردا مايور موروزوۆ اسكەرلەرى ءۋالي مەن عابباس سۇلتان يەلىكتەرىن شابۋىلدادى (بەكيموۆا ك.ت. ورتا جۇزدە قوس حاندىق بيلىكتىڭ پايدا بولۋى. 21-22 ب.; قرومم. 4 ق., 1 ت., 154 ءىس, 59, 136 پ.).

بۇل كەزەڭدە, شىنتۋايتىنا كەلگەندە ورىس شەكارالىق اكىمشىلىگى كۇن ساناپ اسكەري-بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى باتىل دامىتا ءتۇستى. 1815 ۋست-ۋيسك بەكىنىسىنەن تورعايدىڭ جوعارى اعىسىنا پودپولكوۆنيك فەوفيلاتەۆ باستاۋىمەن 1617 ادامنان, سونىڭ ىشىندە 330 كازاك-ورىس, 1080-نەن استام باشقۇرتتان, ەكى زەڭبىرەگى بار 100 جاياۋ اسكەردەن تۇراتىن ەكسپەديتسيا جىبەرىلەدى (ۆاليحانوۆ چ.چ. سوبرانيە سوچينەني ۆ پياتي توماح. ت.4. – الماتى: جازۋشى, 1985. 246-247 ب.). بۇدان كەيىن دە 1816 جىلى ەرتىس شەبىنەن ي.شانگيننىڭ باسقارۋىمەن 200, پرەسنوگوركوۆ بەكىنىسىنەن ف.نابوكوۆتىڭ 150 كازاك-ورىستان تۇراتىن اسكەر اتتاندى. گ.ي.گلازەنەپ وسى تۇستا رەسەي تاراپىنان ورتا جۇزدە ەكىنشى حاندى تاعايىنداۋ جوسپارىن جۇزەگە اسىردى. پاتشا تاڭداۋى اتاقتى باراق سۇلتاننىڭ بالاسى بوكەيگە ءتۇستى. رەسەي پاتشاسى نايمان رۋىنىڭ ءتورتۋىل بولىمىنە 1816 جىلى حان سايلانعان وسى بوكەي باراق ۇلىن ورتا ءجۇز حانى رەتىندە 1817 جىلى ارنايى گراموتامەن بەكىتتى. گراموتا 1817 جىلى ماۋسىم ايىندا كورياكوۆ فورپوستىسىنان 180 شاقىرىم جەردەگى جايىلما كولى ماڭىندا تابىس ەتىلەدى (ەروفەەۆا ي.ۆ. كازاحسكيە حانى ي حانسكيە ديناستي ۆ XVIII – سەرەدينە XIX ۆۆ. -س.89,132-133). وسىلايشا ورىس پاتشاسى ورتا جۇزدەگى ءداستۇرلى حاندىق باسقارۋدى ەكىگە ءبولىپ, ءۋاليدىڭ اتالاس باۋىرلارىن حان بەكىتۋ ارقىلى حاننىڭ زاڭدى بيلىگىن شەكتەپ, ولاردى ءبىر-بىرىنە ايداپ سالدى. ءتىپتى پاتشا گراموتاسىندا «ءۋالي حاندا بۇرىننان ادال 9 بولىس قالدى, ال 13 بولىسقا بوكەي باراق ۇلى بەكىتىلەدى», دەپ انىق جازىلادى (قرومم. 338 ق., 1ت., 407 ءىس., 5پ.). مۇنىڭ ءوزى ءۋالي حاندى اشىق مويىنداماۋمەن تەڭ ەدى. اراعا كوپ ۋاقىت سالماي 1819 جىلى بوكەي حان, 1820 جىلى ورتا ءجۇزدى 40 جىلعا جۋىق ۋاقىت بيلەگەن ءۋالي حان دۇنيەدەن ءوتتى. جيناقتاي ايتساق, قيىن-قىستاۋ الاساپىران زاماندا ەل ءۇمىتىن ارقالاعان ءۋالي حان رەسەيدىڭ وتارلاۋىنا بىردەن-ءبىر قارسى كۇش بولدى. اتا شەجىرەدە ابىلاي ۇرپاقتارىنا بايلانىستى ايتىلعانداي, ولار رەسەيگە, قىتايعا قارسى ارىستانشا ارپالىسىپ ءوتتى. ونىڭ 40 جىلعا جۋىق ەل بيلەگەن كەزەڭى قازاق قوعامىنداعى كۇردەلى وزگەرىستەر مەن كورشىلەس رەسەيدىڭ اشىق وتارلاۋىنىڭ كۇشەيۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. كىشى ءجۇزدى بولشەكتەپ باسقارۋ, اسكەري كۇشپەن ماجبۇرلەۋ, قازاقتار اراسىنان ورىس ساياساتىن قولداۋشىلاردى شىعارىپ, ولاردى ۇنەمى قولپاشتاپ وتىرۋ سەكىلدى رەسەيدىڭ سىننان وتكەن ءادىس-ايلالارى ورتا جۇزدە تولىق جۇزەگە استى. ءۋالي دە سىرتقى ساياساتىندا ابىلايدىڭ كوپ ۆەكتورلى باعىتىن قولداندى. بىراق ۋاقىت وزگەردى. رەسەي قازاقتان اسىپ, قىرعىزدارمەن 1785 جىلى-اق بايلانىس ورناتتى. ساۋدا-ساتتىقتى دامىتۋ سىلتاۋىمەن وڭتۇستىككە كەرۋەندەردىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرى جىبەرىلدى. شەن-شەكپەن, مول سىيلىقتار وتارلاۋ جولىنا اعىلدى. رەسەي كۇشەيگەن تۇستا قوقان دا قازاقتاردى قىسپاققا الدى. مۇنداي جاعدايدا ەل بيلەۋشىلەرىنىڭ ءبىر لەگى ورىسقا ارقا سۇيەي باستادى. ورىنبور مۇسىلمان ءدىني باسقارماسى, ول جىبەرگەن تاتار مولدالارى, دايىنداعان اۋدارماشىلارى وڭتۇستىكتە اشىق ۇگىت-ناسيحاتپەن شۇعىلداندى. ماسەلەن, جالايىر سۇلتانى سۇيىك ابىلاي ۇلىنا كەلگەن تاتار كوپەسى س.قۇربانباقيەۆ رەسەيدىڭ قۋاتتىلىعىن, ونىڭ ەرەكشە قامقورلىعىن ناسيحاتتاعان (ماحاەۆا ا. قازاق-قىرعىز ساياسي بايلانىستارىنىڭ تاريحى (XVIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى – XX عاسىردىڭ باس كەزى. 93 ب). الىستى بولجاعان ساياساتتىڭ سوڭى سۇلتانداردىڭ رەسەيمەن جەكە-جەكە بايلانىسىنا اكەلدى. مۇنىڭ ارتى مەملەكەتتىك نەگىز حاندىق باسقارۋدىڭ بىرتۇتاستىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزدى. سوعان قاراماستان ءۋالي حان العان باعىتىنان باس تارتپادى. سوندىقتان دا ولە-ولگەنشە ۇلدارىن رەسەي, قىتاي ەلدەرىمەن بىردەي قارىم-قاتىناس ۇستاۋعا تاربيەلەدى. ۇلكەن ۇلى اباس ء(بىر دەرەكتە عابباس) ەكى ەل ساياساتكەرلەرىمەن دە تانىس بولدى. قىتاي پاتشاسى ونى 1800 جىلى-اق ءۋاليدىڭ مۇراگەرى رەتىندە بەكىتىپ, گۋن اتاعىن بەرەدى. 1809 جىلى سۇلتانكەرەي اباس ۇلى دا قىتاي پاتشاسىمەن كەزدەسىپ قايتتى (قازاقستان تاريحى تۋرالى قىتاي دەرەكتەمەلەرى. I توم. 251 ب.). جاس سۇلتاندار حان ورداسىندا كورشىلەس حالىقتار تىلىنە ماشىقتانعان. حان دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن-اق ورىس ساياساتكەرلەرى حاننىڭ ۇلى جانە ونىڭ وتباسى ءبىزدىڭ باسشىلارعا ريزا ەمەس دەگەن قورىتىندى شىعارعان بولاتىن (كرو 2, – س.182). ءۋالي حاننىڭ ساياساتىن ەكىنشى ۇلى عۇبايدوللا دا ء(بىر دەرەكتە ءابايدىلدا) جالعاستىرۋعا كۇش سالادى. عۇبايدوللا سۇلتاننىڭ ءداستۇرلى ەل باسقارۋدى ساقتاۋعا ۇمتىلۋشىلىعى رەسەيمەن اراداعى جاعدايدى شيەلەنىستىردى. كەيىن سوتنيك كاربىشەۆ باسقارعان اسكەري كۇشپەن سۇلتان ەلدەن اكەتىلىپ, جەر اۋدارىلادى. وسى ارقىلى رەسەي ورتا جۇزدەگى حاندىق باسقارۋدى جويۋعا ناقتى شارالاردى ءىس جۇزىنە اسىردى. قورىتا كەلگەندە ايتارىمىز, ءۋالي حان – ءوز زامانىندا اتا ءداستۇر بويىنشا ەل باسقارعان, قالىڭ قازاقتىڭ قامى ءۇشىن ەڭبەك سىڭىرگەن تاريحي تۇلعا. قازاقتىڭ باس حانى بولعان اكەسى ابىلايدىڭ قايراتكەرلىگىن قايتالاي الماعانىمەن, ەكى الىپ مەملەكەتتىڭ اراسىندا ءوز ساياساتىن جۇرگىزىپ, ەل تۇتاستىعىن ساقتاپ, ولاردىڭ ەلدى وتارلاۋ جوسپارىنا كەدەرگى بولعانىن تاريح ايعاقتايدى.

ابىلسەيىت مۇقتار,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.

ورال.