ەڭ وكىنىشتىسى, ءامىرحان ەندى جاڭا شىعارما جازبايدى. سول عانا قيىن.
* * *
ء(امىرحاننىڭ اۋلەتى)
ءامىرحان قازمۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە 21 جاسىنان اسىپ, وڭ-سولىن تانىعان كەزىندە ءتۇستى. وڭى-سولىن تانىعانى بىلاي تۇرسىن, ءامىرحان سول كەزدىڭ وزىندە دايىن ادەبيەتشى بولاتىن. ادەبيەت, پوەزيا تۋرالى تۇسىنىگى قالىپتاسقانى, ادەبيەتشى بولسام دەگەن ايقىن ماقساتى بولعانى بۇگىنگى ۋاقىت بيىگىنەن ءتىپتى انىق بايقالادى. اسكەر قاتارىندا جۇرگەندە-اق ونى جولداستارى «پوەت» (اقىن) دەپ اتاپ كەتىپتى.
– ءامىرحان, الەم ادەبيەتىن, ونداعى ءتۇرلى اعىمداردى, كىمنىڭ كىمگە اسەر ەتكەنىن جاقسى بىلەسىڭ. وسىنىڭ ءبارىن قايدان ۇيرەندىڭ؟ – دەپ سۇرادىم بىردە.
– مەنى اكەم تاربيەلەدى. ماعان ارناپ كىتاپحانا جينادى. «اۋەلى مىنانى وقى, سودان كەيىن مىنا اقىن-جازۋشىلارمەن تانىسىپ شىق» دەپ ماعان باعىت-باعدار بەرگەن اكەم جۇمابەك, – دەگەن ەدى ءامىر.
...قاراپ وتىرساڭىز, ءامىرحان اكەسى تۋرالى كوپ جازىپتى. ومار ھايام, ساعدي, ءجامي, ءحافيزدىڭ جىرلارىن ۇلىنىڭ ساناسىنا جاسىنان ءسىڭىرىپ; «جىردىڭ ءپىرى – جۇمەكەن» دەپ ءجاسوسپىرىم جىرقۇماردى ويلى ولەڭگە بۇرىپ; «اقىننان ەلگە 2-3 جىر قالسا بولعانى» دەپ سانعا ەمەس, ساپاعا نازار اۋدارتىپ; «الاڭسىز ادەبيەتپەن اينالىس, باۋىرلارىڭ امان بولسا, كۇنكورىستەن تارىقتىرماس» دەيتىن جۇمابەك اقساقالعا قازاق ادەبيەتى قارىزدار شىعار.
ەرتەرەكتە قادىر مىرزا ءالى باسپاعا كەلىپ تۇسكەن ءبىر اقىن قولجازباسى تۋرالى رەتسەنزيا-پىكىرىندە: «ساعات ابدۋعاليەۆكە قىزمەت ەتۋ – ادەبيەتكە قىزمەت ەتۋ» دەپ جازعان ەكەن. سول سياقتى امىرحانعا, ياعني ادەبيەتكە ونىڭ باۋىرلارى دا ءبىر كىسىدەي قىزمەت قىلدى. ءامىرحاننىڭ كوزىنىڭ تىرىسىندە كوزىڭ تويىپ, ۋىسىڭ تولىپ ۇستايتىن جالعىز جيناعى – «قاسقىر قۇداي بولعان كەز» كىتابىن شىعارىپ بەردى. «وسى كىتاپتىڭ شىعۋىنا رۋحاني قولداۋ, قارجىلاي دەمەۋشىلىك جاساعان تۋعان باۋىرلارىم ساپار, اقجول, اۋاجان, ەربول ىنىلەرىمە شەكسىز العىسىمدى بىلدىرەمىن. نانىن ادال ەڭبەكپەن تاۋىپ جۇرگەن ولارعا ءتاڭىرىمنىڭ نۇرى جاۋعاي!» دەپ ەدى اقىن.
* * *
(«اقىننىڭ قۇلاعى وزىنەن 40 جىل بۇرىن تۋادى»)
ءامىرحاندى بىلەتىندەردىڭ ءبارى ونىڭ ءبىلىمىن, ينتەللەكتۋالدىق باگاجى مول بولعانىن مويىندايدى.
«ادەبيەتشى بولام دەگەن بالا ءوز ۇلتىنىڭ جانە الەمنىڭ ەرتەگىلەرىن, ميفولوگيانى, ەجەلگى گرەك اڭىزدارىن, قاسيەتتى كىتاپ سيۋجەتتەرىن كىشكەنتاي كەزىندە-اق وقىپ تاستاۋى ءتيىس. ويتكەنى ءسابي سانا اڭىز-ءميفتى باسقاشا, شىنايى قابىلدايدى, اسەرى ءومىر بويى ۇمىتىلمايدى. الەم ادەبيەتىندەگى ەڭ مىقتى دەگەن دۇنيەلەردىڭ, مىسالى نوبەل سىيلىعىن العان شىعارمالاردىڭ سيۋجەتى ەشقانداي دا تىڭ نارسە ەمەس, بار بولعانى قاسيەتتى كىتاپتاردىڭ وقيعا جەلىسىن عانا قايتالايدى...» دەيتىن. ءامىرحاننىڭ ءوزى ءدال وسىلاي وسكەنى ايتپاسا دا سەزىلىپ تۇراتىن.
ءامىرحان دا سولاي.
ءامىرحان شىعارمالارىنىڭ تاقىرىپ اياسى – ون سەگىز مىڭ عالام, ۋاقىت كەڭىستىگى – دۇنيەنىڭ جاراتىلىسىنان زاماننىڭ اقىرىنا دەيىن دەۋگە بولادى.
ءامىرحان بۇل دەڭگەيگە وقۋمەن, ىزدەنۋمەن – كول-كوسىر ەڭبەكپەن ءھام اقىندىق تۇيسىكپەن جەتتى.
* * *
(«ءامىرحان الەمى»)
ءامىرحان اقىن با, عالىم با؟
ءوزى ءپىر تۇتقان, كوپ جازعان, تالاي ماقالاسىن ارناعان ولجاس سۇلەيمەنوۆ تۋرالى ءامىرحان بىلاي دەيدى:
«بىزدە: «باسقاڭ توقتاپ, عالىم ايتسىن» دەگەن قيسىق ۇعىم بار عوي. «ولجەكەڭ بار بولعانى اقىن, بولماسا اۋدارماشى, ارى كەتكەندە قوعام قايراتكەرى. ول نەگە لينگۆيستيكاعا, نەگە ارعى تاريحقا بارادى؟» دەگەن سەكىلدى قاساڭ تۇسىنىكتەر بار. ولجەكەڭنىڭ كوتەرىپ جۇرگەن تاقىرىپتارى وتە كۇردەلى. ادامزات تاريحىنىڭ ءتۇپ نەگىزىن ىزدەۋ, سونىڭ نەگىزىندە تۇركىنىڭ دە ءتۇپ توركىنىن ىزدەۋ. وعان بارا الاتىن عالىمدار قازاقتا جوققا ءتان. وزبەكتەر, مىسالى: «سەندەردە ولجاس بار, قىرعىزداردا شىڭعىس ايتماتوۆ بار. بىزدە ونداي تۇلعا بولماي قالدى», دەيدى. ينتەللەكتۋالدىق ورتادا, ادەبي ورتادا, الەمدىك ادەبي ورتادا ءوزىنىڭ باعاسىن الىپ قويعان اقىن ول. بولاشاقتا قازاق اقىنى رەتىندە, قازاق ويشىلى رەتىندە تاريحتا قالاتىنىنا ەشقانداي كۇمانىم جوق...»
«ولجەكەڭ تاسادا قالىپ قويدى. ەڭبەكتەرى ناسيحاتتالىپ جاتقان جوق. ۋاقىتىندا «ازيا»-سى ۇلكەن ءدۇمپۋ تۋدىرعان بولسا, كەيىنگى جازعان سۇيەكتى ەڭبەكتەرىنە ادەبيەتشىلەر تاراپىنان دا, عىلىمي ورتالاردىڭ تاراپىنان دا ەشقانداي ءپىكىر ايتىلىپ جاتقان جوق. نە ءتىسى باتپايدى, نە ءجاي انشەيىن اۋەسقويلىق دەپ ەسەپتەيدى. مىسالى, سوڭعى شىققان, ورىسشاسى «تيۋركي ۆ دويستوري», قازاقشاسى «اتامزامانعى تۇركىلەر» دەگەن كىتابى مۇلدەم ەلەۋسىز قالدى. ال بۇل سول «ازيا»-نىڭ جاڭعىرىعىنداي ەڭبەك ەكەنىندە داۋ جوق» دەپ ەدى ءامىرحان.
جۇمەكەن, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, وتەجان نۇرعاليەۆ, اۋەزحان قودار, زيرا ناۋرىزباەۆا, سەرىكبول قوندىباي سىندى ينتەللەكتۋال اقىندار مەن عالىمدار تۇرەن سالىپ, تۇگەندەگەن قازاقى دۇنيەتانىم, ميفتىك مىنەز, ەرتەگىلىك ەس الەمىنىڭ ءبىر وكىلى – ءامىرحان بالقىبەك ەكەندىگى ءسوزسىز.
تۇنگi اسپانداي كونەمiن».
* * *
(«اقىن اجالى»)
تۇگەل تۇركىنىڭ ءتۇپ-تامىرىنا تارتاتىن كوكبورى ءميفى مەن قاسقىر توتەمى قايدان شىقتى؟ تۇركى ۇعىمىنداعى قۇرتقا مەن ريمدەگى كاپيتولي قانشىق قاسقىرىنىڭ اراسىندا قانداي بايلانىس بار؟ قيساپسىز قولىمەن كەلىپ ءريمدى قاماعان ەدىل پاتشانىڭ الدىنان قول قۋسىرىپ شىققان ريمدىكتەر تۋىنداعى قايقى قىلىش تاڭباسىنىڭ ءمانىسى نە؟ مۇسا پايعامبار مىسىرلىق پا؟ مۇدە تۋرالى فيلمدى كىم تۇسىرەدى؟ يۋدا كىم, يسۋس كىم؟ جامۇحا نەگە شىڭعىسحانعا جاۋ بولدى؟ دوستوەۆسكي رۋحاني جاڭارۋدى ەۋروپانىڭ ءسانقوي ىلىمسىماقتارىنان ەمەس, نەگە ءوزىنىڭ قاراپايىم ورىس حالقىنان جانە ءبىر كەزدە بابالارى مەكەن ەتكەن قازاق دالاسىنان كۇتتى؟! ماحابحاراتانىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە مۇرىندىق بولعان بابالارى ءۇشىن قازاق بالالارى ماقتانا الا ما؟ ەحناتوننىڭ كۇنگە ماداق جىرى ءتاۋراتتا قايدان ءجۇر؟!
ءسوز جوق, ءامىرحاننىڭ ءار ماقالاسى قازاق تىلىندە جازىلعانىمەن, ونىڭ نىساناسى – بەرىسى تۇركى جۇرتى, ارىسى ادامزات تاريحىنا قاتىستى بولاتىن. اتتەڭ, ات توبەلىندەي قازاقتىڭ ىشىندە بۇل جازبالاردى تۇسىنگەن ادام از بولدى. شاكارىم قاجىنىڭ اباي اعاسى تۋرالى ايتقانىنداي,
«...تۇراعى قازاق ءىشى بولعاندىقتان قادىرى ازىراق ءبىلىندى. ولاي بولماعاندا دانىشپان, حاكيم فيلوسوف كىسى ەدى. قور ەلدە تۋدى دا, قورلىقپەن ءوتتى.» اۋديتورياسى كەڭ تىلدەرگە اۋدارىلسا, اقىن ۇسىنعان گيپوتەزالار نازارعا ءىلىنىپ, تالقىلانىپ, تالدانار ما ەدى؟ اقىنعا كەرەگى دە سول ەدى عوي. مەنىڭشە, ءامىرحاندى نەمقۇرايدىلىق ءولتىردى.
* * *
(«ازاناما»)
ءامىرحان قاپيادا قازا بولعاندا كوزىقاراقتى قازاق جۇرتى وقىس وقيعادان سەڭ سوققانداي سەندەلىپ كەتتى. بار كەزىندە بايقاماي, جوق كەزىندە جوقتايتىن ادامي بولمىسىمىز كورىندى.
«كارل ماركس كاپيتاليستىك قوعامدى «جاپپاي جەزوكشە قوعام» دەپ اتاعان, ءويتكەنى ينجەنەر دە, عالىم دا, سۋرەتشى دە, تىگىنشى دە ءوز قابىلەتىن, ءوز تالانتىن, ءوز ەڭبەگىن ساتادى. ماعان 80-جىلداردىڭ ورتاسىندا بۇل سىن كۇلكىلى كورىنگەن. ويتكەنى ءبىز ءوز تالانتىمىزدى ەڭبەك نارىعىندا ساتا العان جوقپىز, ءبىز قۇل ەدىك. يدەولوگيا مايدانى جاۋىنگەرلەرىنىڭ بولاشاعى كپسس وك-ءنىڭ سەزدەرى مەن پلەنۋمدارىندا شەشىلەتىن. ودان كەيىن اشقۇرساق ەركىندىك جىلدارى كەلدى, سوسىن… «جاپپاي جەزوكشە قوعام» دا جەتتى...
سەرىكبول قوندىبايدى اۋدارعان كەزدە 3-4 ساعات جۇمىستان سوڭ ميىڭمەن تاس كوتەرگەندەي شارشاساڭ دا, ۋاقىتىڭ بوس كەتپەگەنىنە قۋانىپ تۇراسىڭ. مىڭجىلدىقتارعا ساياحات جاساپ كەلىپ, ءبىزدىڭ الەمگە قايتا ورالعانداي بولاسىڭ. مەيلى, اۋدارعان كىتاپتارىڭ جىلدار بويى شىقپاي جاتسىن, مەيلى, ەڭبەگىڭ ءۇشىن تيىن-تەبەندى ەكى جىلدان كەيىن الارسىڭ. بىراق بۇل سەرىكبول عوي. ال كەي كەزدە اۋدارما جاساپ وتىرىپ, ءوزىڭدى ينتەللەكتۋالدىق جەزوكشەلىكپەن اينالىسىپ جۇرگەندەي سەزىنەتىنىڭ بار. كليەنت – قيالي يمپوتەنت, ناقۇرىس بىرەۋ. بەتىنە ءبىر تۇكىرگىڭ كەلگەنمەن, اقشا دا كەرەك. وزىڭنەن جيىركەنەسىڭ, ايايسىڭ ءوزىڭدى… سوسىن ماركستى ەسكە الاسىڭ. سوسىن ءوزىڭنىڭ بىرنەشە ماماندىعىڭ بارىنا, ءويتىپ-ءبۇيتىپ كۇن كورە الاتىنىڭا شۇكىر دەيسىڭ.
بىراق ءبىزدىڭ قوعامداعى مۇنداي كەڭىستىك جىل وتكەن سايىن تارىلىپ بارادى. كۇندە قالعان تۋلاقتاي تىرىسىپ بارادى. قازاق اقىندارى ءۇشىن, ناعىز اقىن ءۇشىن بۇل ءتىرشىلىك اۋەلدەن تار ەدى. بىراق قازاق گازەتتەرى ورىستىلدىلەرگە قاراعاندا قازاق تاريحى, ادەبيەتى مەن ءتىلى جايلى جازۋدان ەشقاشان قورىققان جوق. ءاردايىم جاڭا گازەتتەر اشىلىپ, ارا-تۇرا كىتاپتار باسىلىپ جاتتى. اقىندار دا وزىنشە باقىتتى ەدى – ءۇي-كۇيسىز, كەدەي بولسا دا باقىتتى بولاتىن. ال سوڭعى 5-6 جىل ىشىندە گازەتتەر تەك جابىلىپ جاتىر – داعدارىس, ساياسي مونوپوليا, سەبەپ كوپ قوي.
جاقىندا ءبىر اقىن ومىردەن ءوتتى. شالقىپ سويلەۋدى ۇناتپايمىن, سوندىقتان دا «اقىن» دەگەندى كىشى ارىپپەن جازىپ وتىرمىن. اقىن ومىردەن ءوتتى, ءوزىنىڭ سۇمدىق شەشىمىن جاسادى. جالپىلاما جەزوكشەلىكپەن اينالىسىپ جاتقان قوعامعا, جالپىلاما تۇتىنۋشى قوعامعا اقىن كەرەك ەمەس, جارنامالىق شۋماق جازاتىندار عانا قاجەت. اقىنداردى جورگەگىندە جاتقاندا-اق ءولتىرۋ كەرەك. بالاڭنىڭ بويىنداعى اقىندىقتى ەرتەرەك ءولتىر, زامانداس!», دەپ جازىپتى ز.ناۋرىزباەۆا.
* * *
(«نۇكتە»)
ءامىرحان تۋرالى ماقالانى, اقىننىڭ 50 جىلدىعىنا ارنالعان ەستەلىكتى ءدال مۇنداي كوڭىلسىز نوتادا اياقتاۋعا بولمايدى.
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنداعى جاڭا باستامالار, تىڭ وزگەرىستەر قۋانتادى. ەندى ءامىرحان سىندى تالانتتى تۇلعالار جالعىز قالماسىنا, ايانىشتى تاعدىر كەشپەسىنە سەنگىمىز كەلەدى.
ءسوز باسىندا ايتقانبىز: ادەبيەت الەمىندە ءولى ارىستان بولمايدى. ءامىرحان ماڭگى ءتىرى. ەندى ونى الەم ادەبيەتىندە ودان ءارى ءتىرىلتۋدىڭ جولى – ەڭبەكتەرىن اۋەلى تۇرىك, اعىلشىن, ورىس تىلدەرىنە ءتارجىمالاۋ كەرەك. بۇل ءبىر جاعىنان ادەبيەت دەپ اتالاتىن ۇلى مايدانداعى قازاق فيليالىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولماق.
