«ەلىم-اي» دەپ وتكەن ەر بابا
سەنبى, 25 مامىر 2013 2:52
تاۋەلسىزدىك ەلىمىزدىڭ وتكەن تاريحىن ءبىلىپ الۋعا, زەرتتەۋگە, قۋانىش-شاتتىقتى كوزگە ەلەستەتەتىن تويلار وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. كەڭەس زامانىندا قازاق دەگەن اتاۋدى ەپتەپ ەلجىرەي ايتساڭ «ۇلتشىلسىڭ» دەپ تاپ بەرىپ تاڭبا باساتىن, ءجابىر-جاپا كورسەتەتىن قيسىنسىزدىق تۇگەلدەي بولماعانىمەن, سايابىرسي باستاعانىنىڭ ءوزى تاريحىمىزدى بىلۋگە, ەلدىگىمىزدىڭ ەرەكشەلىگىن تانۋعا, ءسويتىپ, ۇلتتىق نامىسىمىزدى وياتۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىنە قۋانىپ ءجۇرمىز. ۇزاعىنان بولعاي!
سەنبى, 25 مامىر 2013 2:52
تاۋەلسىزدىك ەلىمىزدىڭ وتكەن تاريحىن ءبىلىپ الۋعا, زەرتتەۋگە, قۋانىش-شاتتىقتى كوزگە ەلەستەتەتىن تويلار وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. كەڭەس زامانىندا قازاق دەگەن اتاۋدى ەپتەپ ەلجىرەي ايتساڭ «ۇلتشىلسىڭ» دەپ تاپ بەرىپ تاڭبا باساتىن, ءجابىر-جاپا كورسەتەتىن قيسىنسىزدىق تۇگەلدەي بولماعانىمەن, سايابىرسي باستاعانىنىڭ ءوزى تاريحىمىزدى بىلۋگە, ەلدىگىمىزدىڭ ەرەكشەلىگىن تانۋعا, ءسويتىپ, ۇلتتىق نامىسىمىزدى وياتۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىنە قۋانىپ ءجۇرمىز. ۇزاعىنان بولعاي!
ءىV عاسىرعا جۋىق, ياعني 360 جىل قۇلدىق پسيحولوگيادا, كورىنگەننىڭ تابانىندا ەزىلىپ, اۋزىنا قاراپ كۇن كورۋگە, قاباعىنا قاراپ سويلەۋگە داعدىلانىپ قالعانىمىز ازاتتىق داۋىردە سەزىلمەيدى, ەلپىلدەپ تۇراتىنىمىز قازىر بايقالمايدى دەپ ەشكىم ايتا قويماس. ايتەۋىر, كەلگەنىنە شيرەك عاسىر بولعان ازاتتىق ەڭسەمىزدى كوتەرۋدە. وسىلاي اتا-بابامىزدىڭ, ونەرپازدارىمىز بەن باتىرلارىمىزدىڭ, حان مەن قارالاردىڭ دۇنيەگە كەلگەن جىلىن, كۇنىن, جاساعان جاقسىلىقتارى مەن ەرلىكتەرىن تۇگەندەپ جاتقان جايىمىز بار.
وتكەن بابالارىمىزدى قۇرمەتتەۋ كەزىندە ارقايسىسىنىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى مەن ارتىندا قالعان مۇرالارىنىڭ سالماعى مەن عيبراتى مىندەتتى تۇردە ەسەپكە الىنۋى شارت. ايتپەسە, تاريحي وقيعانىڭ قويۋ-سۇيىعى, اۋىر-جەڭىلدىگى, پاراساتتىلىعى مەن پارىقسىزدىعى ارالاسىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. وسى تۇرعىدان كەلگەندە وكىمەت تاراپىنان ءمان بەرىلىپ تىزىمگە تۇسكەندەردىڭ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە اتالاتىن تۇلعالار جايلى ارنايى شەشىم جاساعاننىڭ ەشبىر ارتىقتىعى, سوكەتتەيتىنى جوق. اتاقتى تاريحشى, اكادەميك م.قوزىباەۆشا ايتساق, «ءبىز سوڭعى ون جىل شاماسىندا, اسىرەسە, تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى اتا تاريحىمىزعا ءۇڭىلۋ ۇستىندەمىز. ونىڭ باستى سەبەبى – رەسەي يمپەرياسى تۇسىندا تاريحىمىزدى وتارشىلدار جازدى, سوۆەتتىك زاماندا قىزىل يمپەريانىڭ مۇددەسىنە نەگىزدەلىپ جاسالدى» (ماناش قوزىباەۆ. تۇلعالار تۇعىرى. 2009. 244-بەت) دەگەن سۇبەلى ويدى ايتقان ەدى. ماناش بولشەۆيكتىك يدەولوگيانىڭ توقپاعىن ءبىراز سوقسا دا ءوز حالقىنا جانى اشىعاندىقتىڭ بەلگىسىن سەزدىرگەن كەزدە تالاي سوگىس ەستىپ, سوزگە قالۋدى باسقالاردان كوپ كورىپ, ماركسشىل تاريحشىلاردىڭ ىشىنەن شىندىقتان قورىقپاي, شىن وي-پىكىرىن ايتقان, سوعان جەتۋ ءۇشىن ءومىر تاۋقىمەتىن تالاي تارتقان, ءسويتىپ, ۇلتتىق تانىم, نامىس دەڭگەيىنە العاش جەتكەندەردىڭ ءبىرى بولعان, ءىرى ازامات ەدى.
«ەلىم-ايدى» ەستىمەگەندەر, قازاقتىڭ سوڭعى شوقىنا باستاعان, ءتىلىن ۇمىتا باستاعاندارى بولماسا, ءتورت عاسىرداي زارلانا ايتىلاتىن حالىقتىق گيمندى بىلمەيتىندەر از بولار. ونىڭ اۆتورى كىم دەگەنگە قاتەلەسكەندەر دە, بىلمەيتىندەر دە, ءتىپتى قىسىر ەسەپپەن پىكىر ايتاتىندار دا, ول فولكلورلىق بەينە عوي دەيتىندەر دە كەزدەسىپ جاتادى.
مەن ءوزىم تاريحي دەرەكتەرسىز سويلەۋدى, پىكىر تولعاۋدى بىلمەيتىن پەندە بولعان سوڭ, بۇرىنعىنىڭ ۇستىنە كوپ قۇجاتتاردى قاراستىردىم. اسىرەسە, قازاق تاريحشىلارىنىڭ پىكىرىنەن ماناش قوزىباەۆتىڭ ىزدەنىستەرىنە قول قوياتىنىمدى جاسىرماي ايتاتىن بولسام, قازكسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاريح, ارحەولوگيا, ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تۇرعان شاقتا تاريحقا, ونىڭ ىشىندە قازاققا جانى اشيتىن زيالىلارىن, پروفەسسورلار مەن اكادەميكتەرىن «قوجابەرگەن جىراۋ تولىبايسىنشى ۇلىنىڭ وتان تاريحى مەن قازاق پوەزياسىندا الاتىن ورنى» دەگەن تاقىرىپتا رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋ ءۇشىن سوناۋ سولتۇستىك ولكەگە الىپ بارۋى, ويلانتۋى انشەيىنگى رۋشىلدىقتىڭ بەلگىسى ەمەس, قوجابەرگەنتانۋ ءىلىمىن قالىپتاستىرۋدىڭ ناقتى قادامى بولعان ەدى.
مەن ءوزىم بۇل ۇدەرىسكە توقسانىنشى جىلدارى ارالاسىپ, پروفەسسور ا.كۇزەمباەۆ باسقاراتىن زاڭ ينستيتۋتىنىڭ قولداۋىمەن قوجابەرگەننىڭ, سەگىز سەرىنىڭ ولەڭ-جىرلارىن جيناپ باستىرۋعا اسپيرانتىم م.داستانباەۆانى جىبەرىپ, ءبىراز قوزعاۋ سالعانمىن. جانە سەگىز سەرى جونىندە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا جازعان مارقۇم دارىندى قالامگەر تولەش سۇلەيمەنوۆتىڭ كىتاپ شىعارۋىنا دەمەسىن جاساعانمىن. سول كەزدەن باستالعان ىزدەنىس بۇگىنگى تاريح, ەتنوگرافيا ينستيتۋتى 2013 جىلعى ناۋرىز ايىندا الماتىدا وتكىزگەن ۇلكەن عىلىمي كونفەرەنتسياعا جالعاستى. الدا ءالى تالاي بەلگىلەنگەن شارالار بار. ياعني بيىلعى جىل قوجابەرگەن جىلى بولماق. مەنى ايرىقشا قۋانتقانى ۇكىمەتتىڭ مادەني-تاريحي قۇبىلىستارعا ءمان بەرىپ, حالىقتىق گيمن اۆتورىنىڭ 350 جىلدىعىن ايرىقشا اتاپ ءوتۋ جونىندە شەشىم جاساعاندىعى. مۇنى ەلدىگىمىزدىڭ, ۇلتتىق تانىمىمىزدىڭ تامىر جايا باستاۋىنىڭ العاشقى نىشانى دەپ قابىلداعان ءجون. وعان دالەل قانداي؟ ءتورت عاسىر بويىنا جىلاپ-سىقتاپ كەلگەن قازاقتىڭ «ەلىم-ايدى» بىلمەيتىنى جوق. ارينە, كەڭەس كەزىندە ينتەرناتسيوناليزم ۇرانىن ايعايلاپ ايتىپ, ۇلى دەرجاۆالىق شوۆينيزمگە اينالدىرسا, ورىس ءتىلى ارقىلى سوۆەت حالقىن جاساماق بولعان پيعىلدىڭ الدىڭعى قاتارىندا بولدىق قوي. ازاتتىق كەلگەندە تەڭدىكتى سەزىنە باستاۋىمىز ەسىمىزدى جيۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىرعانىن ۇلتتىق نامىسىمىزدىڭ ويانۋىنا پايدالانايىق. زامان ارقاشان بىرقالىپتا تۇرمايتىندىعىن ەندى تۇسىنبەسەك, وندا ەلدىكپەن قوش ايتىسار ساتتەر الدا دا از بولماس.
وسىنشاما كىرىسپە جازاتىن قوجابەرگەن كىم ەدى, ودان قالعان مۇرانىڭ بۇكىل قازاق ءۇشىن قانداي قاسيەتتەرى بار ەدى دەگەن ماسەلەگە قىسقاشا بولسا دا جاۋاپ بەرۋگە ۇمتىلعانىمىز ءجون بولار.
ەڭ الدىمەن كارىسى بار, جاسامىسى بار بۇكىل قازاقتىڭ «قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى, كوشكەن سايىن ءبىر تايلاق بوس كەلەدى, ەل – جۇرتىنان ايرىلعان جامان ەكەن, مولتىلدەپ ەكى كوزدەن جاس كەلەدى» دەگەندى قازاقتىڭ زارلاپ ايتپاعاندارى كەم. «ۇجماق» ورناعان كەڭەس زامانىندا زورلىقپەن تىلدەن ايرىلعانداردىڭ اراسىنان «ەلىم-ايدى» ەستىمەگەندەردى ىزدەپ تابۋ قيىن ەمەس.
حالىقتىق مۇڭعا, ۇلتتىق گيمنگە اينالعان شىعارمانى, شىعارما ەمەس-اۋ, ءبىر ۇلتتىڭ تانىم-تۇسىنىگىندە, ەسىندە جۇرەتىن «ەلىم-ايدىڭ» دۇرىس باعالانباۋى, ونى شىعارعان دارىننىڭ تاريحتان ويىپ تۇرىپ ورىن الماۋىنا نە سەبەپ بولدى دەگەنگە قوزىباەۆتىڭ پىكىرىن كەلتىرەيىك: «ءبىرىنشى – قوجابەرگەن بابا ورىس يمپەرياسىنا اشىق قارسى, ونىڭ «ەلىم-ايى» يمپەرياعا قارسى تۋىندى, ەكىنشى – قازاق حاندارىنىڭ تورە تۇقىمىنان سايلانۋىنا قارسى» دەگەنىنە ءوز تانىمىمىز تۇرعىسىنان قوسارىمىز, ءۇشىنشى, جالپى قازاقتىڭ دەمەي-اق قويايىن, ەل ءسوزىن ايتاتىن بيلىككە يە تورە-قارالاردىڭ, باسشىلاردىڭ, زيالىلاردىڭ ساياساتشىلدىعى ەدى دەپ تۇسىنگەن ورىندى بولار. ەلدىڭ رۋحاني سۋسىنى, اتتانار ءورىسى بولعان «ەلىم-اي» ءانىنىڭ, جىرىنىڭ, داستانىنىڭ يەسى قوجابەرگەننىڭ تاريح قالتارىسىندا قالىپ قويعانىن مويىنداساق, وندا رۋحاني جاعىنان شىعىندالعانىمىز وتە مول جانە ءىرى بولعانىن كورەمىز, وكىنىشىمىز وكسىتپەي قويمايدى.
بۇكىل حالىقتىق گيمننىڭ قاسيەتىنە دەر كەزىندە جەتپەۋىمىز ءبىزدىڭ بۇكىل مادەنيەتىمىزدىڭ ورىنسىز داتتالۋىنا اكەپ سوقتى. «جازۋى بولماعان ەلدە قانداي مادەنيەت, ادەبيەت بولماق؟» دەگەن ەۆروتسەنتريستىك كوزقاراس ءبىزدىڭ قازاق حاندىعى – تۇراقتى مەملەكەتتىگىمىز باتىس ەلدەرىنەن الدەقايدا بۇرىن سالتانات قۇرعانىن ايتا الماي, سوڭعى ءتورت عاسىر بويىنا بوتەننىڭ قاسى مەن قاباعىنا قاراپ, ەمەۋرىنىن باعۋمەن وتكىزگەنىمىز ەڭ وكىنىشتى ءداۋىر دەمەسكە شاراڭ جوق.
وسى وكىنىشتىڭ جالعاسىنا دا كەزدەسىپ وتىرمىز. «حالىق ءسوزى» گازەتىنىڭ 2013 جىلى 12, 19 ساۋىردە شىققان ەكى سانىندا (23,24) «قولدان قاھارمان جاساۋدىڭ حالىققا پايداسى قانشا نەمەسە سوتسيال جۇماباەۆ فانتاستيكامەن اينالىسسا كوپ جەتىستىككە جەتەر مە ەدى؟» دەپ ماقالا وڭعا بۇرىلعان قادامعا تاعى دا كۇدىك كەلتىرىپ, داۋ-دامايعا شاقىرىپ جاتىر. ماقالا اۆتورى پروفەسسور جامبىل ارتىقباەۆتىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن شىعارعان ەڭبەكتەرىنە, اسىرەسە, قازاق تىلىندەگى دۇنيەلەردى وقىپ, قاجەتتى كەزىندە پايدالانىپ جۇرەتىنىنە ءىشىم جىلىپ ءجۇرۋشى ەدى. سوڭعى كەزدە عانا اشىلعان داربازانىڭ ەسىگىن شاتاستىرىپ العانى قايتا وكىنتىپ وتىرعانىن جاسىرا المايمىن.
قازاقتا نە كوپ, اتتاستار كوپ. ءبىر جانىبەكتى اتاساڭ حانى دا, قاراسى دا, باتىرى دا قوساقتالىپ شىعا كەلەدى. ال تاريحتا قالعان قوجابەرگەندەر دە از ەمەس. جامبىلدىڭ ءوز سوزىمەن ايتساق, «مەنىڭ بىلەتىنىم «داۋىلپاز بابا – قوجابەرگەن جىراۋ» ءومىر سۇرگەن ءجۇز جىلدىقتا (1663-1763 جىلدار) تاريحي قۇجاتتار مەن ەلدىڭ اۋزىنداعى اڭگىمەگە مىسال بولعان ءبىر عانا قوجابەرگەن بەلگىلى. ول ون ەكى اتا اباق كەرەيدىڭ ىشىندە شۇبارايعىردان شىققان قوجابەرگەن باتىر. باسقا دا قوجابەرگەندەر بولعان شىعار, بىراق ەلدىڭ ەسىندە قالعانى تاريحي قۇجات بەتىنە ىلىككەنى سول. ونىڭ وزىندە 1765-1757 جىلدارداعى قازاق-قىتاي سوعىستارىنىڭ ارقاسىندا» دەپتى.
ەكىنشى: «قازاق تاريحىندا قانجىعالىعا ۇران بولعان تولىباي سىنشىدان باسقا تولىباي سىنشى جوق» («حالىق ءسوزى» №23.12.04.2013) دەپ تۇيىندەيدى.
قازاقستاندا سارىارقانىڭ سولتۇستىگىن اشامايلى كەرەي ەلى جايلايتىنىن, باسقالاردى بىلاي قويعاندا, كلاسسيكتەرىمىز ءسابيت پەن عابيت سول رۋدان ءوربيتىنىن ءبىلمەيتىندەرگە نە ايتارىمدى بىلمەيمىن. ءاسىرەسە, تولىباي سىنشىنىڭ ايگىلى جالاڭتوس ءباھادۇردىڭ اپاسى جامالدان 20 ۇل, كەنجەسى قوجابەرگەندى كورگەنى بەلگىلى. ياعني تولىباي سىنشى, ونىڭ ۇلى, قازاقتىڭ ەرەن ەنتسيكلوپەديالىق تۇلعاسى قوجابەرگەن اباق كەرەيدىڭ شۇبارايعىرىنان ەمەس, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىن مەكەندەگەن اشامايلى كەرەيدىڭ كوشەبەسىنەن تۋعاندىعى تاريحشىنى شاتاستىرعان.
سىزدەر مەنى جاڭا عانا ويانعان ەكەن دەپ قالماڭىزدار. ەلەنبەي جاتقانداردىڭ ءبارىن ءبىلىپ, ءۇن قوسىپ وتىرۋعا ەشكىم دە مىندەتتى ەمەس. الايدا, ەلدىكتىڭ شىلبىرىن ۇستاپ, ءىرى ازاماتتىق تانىتقان ۇلى دارىننىڭ داڭقىن ەلەمەۋ, شىعىپ جاتقان مۇراسىنا دۇرىستاپ نازار اۋدارماۋ, ارينە, كەشىرە قويار جاي كۇنا ەمەس. ءتىپتى قازاق ەلىنىڭ وسىنشاما ۇلان-بايتاق جەرگە يە بولىپ, ءوزىنىڭ ۇلتتىعىن ساقتاۋ جولىندا قوجابەرگەننىڭ ۇلى قولباسىلىق قىزمەتىن اتقارعانىنا جەڭىل-جەلپى قاراۋعا بولمايدى.
قازاق حالقىنىڭ ونىڭ ۇلاندارىنىڭ ادامزات تاريحىندا ءىرى دە ءماندى ىستەردى تىندىرا بىلگەندىگى دەرەكسىز ەمەس قوي. ءاز تاۋكە حان تۇسىندا جازىلعان, اتاقتى بي تولە, قازىبەك, ايتەكەلەرمەن اقىلداسا وتىرىپ, «جەتى جارعىنى» دۇنيەگە اكەلگەن كەمەلدىلىگىن, بەس جىل بويىنا ەلشىلىكپەن اينالىسقانىن بىلاي قويعاندا (1688 جىلدان 1710), 23 جىل بويىنا قازاق, نوعاي, قاراقالپاق حالىقتارىنىڭ بىرىككەن قولىنا ساردار بولىپ, ءوز ەركىمەن قولباسىلىقتى قالىڭ قاۋىمنىڭ الدىندا تۇركىستان قالاسىندا قانجىعالى بوگەنباي باتىرعا تاپسىرعانىن قالاي ۇمىتارمىز. مەملەكەتتىك ءىستى ۇزاق جىلدار اتقاردىم دەي سالۋ قيىن بولماعانمەن, ءاز-تاۋكە حاننىڭ قارسىلىعىنا قاراماي بولاشاعى زور باتىرعا ساردارلىقتى ەل كوزىنشە تابىس ەتۋى اشەيىنگى پەندەنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ەرلىك قوي. قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, شاپىراشتى ناۋرىزباي, ەر جانىبەك پەن تۇرسىنباي باتىرلارعا اقىلشى بولۋ, ۇلگى كورسەتۋ از ابىروي بولماسا كەرەك.
قازاق ەلىن ورىسقا دا, قىتايعا دا جەم قىلماي, تاۋەلسىزدىگىن ساقتاي بىلگەن ابىلايدىڭ باتىرلارى اڭگىمەگە ارالاسىپ جاتقان سوڭ 1879 جىلى شىققان كىتاپقا دۇرىستاپ ءمان بەرىلمەگەنىن ايتا كەتەيىن. ول ءارى اقىندىقتىڭ, ءارى اقىلدىلىقتىڭ, ءارى كورەگەندىك پەن مارتتىكتىڭ كۋاسى بولۋعا جارايتىن دەرەك.
ىبىراي التىنسارين ءوزىنىڭ «قىرعىز (قازاق) حرەستوماتياسىندا» ابىلاي حانعا ارناعان تاراۋدا «قوجابەرگەن جىراۋعا ابىلاي: «مەنى ماقتاپ جىر ايتشى» دەيدى. قوجابەرگەن ايتتى: – ابىلاي, سەنى مەن كورگەندە تۇرىمتايداي ۇل ەدىڭ, تۇركىستاندا ءجۇر ەدىڭ. ابىلمامبەت اعاڭا, قىزمەتشى بولعان ۇل ەدىڭ. ءۇيسىن تولە بيلەردىڭ, تۇيەسىن باققان قۇل ەدىڭ. سەن جيىرماعا كەلگەندە, اق سۇڭقارداي تۇلەدىڭ. الىستان تويات تىلەدىڭ. اقتان بولدى قۇنىڭىز, ارسى مەن قۇرسىگە, تايتالاستى ءۇنىڭىز. ەندى ءسىزدىڭ بۇل كۇندە, ءبىر كوشەگە سىيمايدى, ازاتكەردە ق ۇلىڭىز» (ىبىراي (يبراھيم) التىنسارين. «قازاق حرەستوماتياسى». – الماتى. «ءبىلىم» باسپاسى, 2003 جىل. – 13 بەت).
وسى يدەيانى جىرعا اينالدىرعان بۇقار جىراۋ, ونىڭ كەيىپكەرى ابىلاي بۇكىل قازاق حالقىنا كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاق ەلىنىڭ ۇلىلارى, دانىشپاندارى رەتىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك, وندا بۇقاردىڭ ءوزى قوجابەرگەننىڭ شاكىرتى بولعاندىعى, «قوجابەرگەن ۇستازىم» دەپ ماقتاناتىنى تەك ونەرپازدىق تۇرعىدان عانا ەمەس, تاريحي تۇرعىدان دا قۇندى عوي. ولاي بولسا, ادالدىق تۇرعىدان دا, ادامگەرشىلىك كەلبەتتەن دە جالعىز توڭىرەگىن عانا ەمەس, بۇكىل ەلىن ۇيىتا بىلگەن دانىشپاندىعىنىڭ ەلەنبەۋىنە تاڭ قالماسقا بولماس. قوجابەرگەن قول باستاعان ساردار عانا ەمەس, سوزگە قۇدىرەت بىتىرە العان اقىن, ۇنگە جان سالعان سازگەر, ايتقانىنا ەلدى سەندىرگەن داستانشىل جىراۋ بولعاندىعىن ەستەن شىعارۋعا بولمايدى.
قوجابەرگەن قايراتكەرلىگىن جىلىكتەي باستاساق, «ەلىم-ايدى» شىعارعان سازگەرلىگى الدىمەن اۋەن ۇيقاستىلىعىنا, ءسوز ۇيلەسىمدىگىنە نەگىزدەلگەنى ايدان انىق. ولاي بولسا, ازاماتتىق كەلبەتىن ايقىنداي تۇسكەن باتىرلىعى, باتىلدىعى, ساردارلىعى, ءمامىلەگەرلىك قايراتكەرلىگى ۇيقاستى سوزبەن كومكەرىلگەنى, اسىرەسە, «ەلىم-اي»», «بابا ءتىل» داستاندارى, «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» , «جاقسىلىق پەن جاماندىق جايىندا حيكايا», «اتا تەك» , «اۋليە قويلىباي» سياقتى داستاندارىنىڭ, قيسسا-تولعاۋلارىنىڭ, «ابىلاي حانعا ايتقان اقىلى» قارا سوزبەن بولسا دا ۇيقاسقا نەگىزدەلۋىنىڭ ءوزى ونى كەمەڭگەر اقىلدىلىقتىڭ عانا ەمەس, اقىندىقتىڭ بيىگىنەن كورسەتەرى ءسوزسىز.
ءسوز ونەرى ارقىلى سىرتقا شىعىپ, ەلدىڭ تانىم-بىلىمىنە ارقاۋ بولعان قوجابەرگەننىڭ تاريحشىلىعىن ايرىقشا اتاۋ كەرەك. وكىنىشكە وراي, ەۆروپاتسەنتريستىك تەورياعا ابدەن بەرىلگەندىكتەن فولكلورلىق تۋىندىلاردى كوركەم ءسوزدىڭ ەكىنشى سورتى, ەرىككەننىڭ اشەيىنگى ەرمەگى دەپ ءتۇسىنۋدىڭ قىرسىعى ونىڭ ەل-جۇرتقا جەتكىزىپ جاتقان دەرەك شىندىقتارىنا ءمان بەرگىزبەگەنى وكىنىشتى. وسى وكىنىشىمىزدىڭ كەيبىر مەزەتتەرىن اتاقتى عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ «قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى» دەگەن تاماشا ەڭبەگىندە ەلەنگەنىنىڭ ءوزى قۋانىشتى. ال ارحيۆتىك وزەكتەرگە ابدەن يمانىن بەرىپ قويعان ورىس ءتىلدى تاريحشىلارىمىز قازاقتىڭ جىر-داستاندارى مەن قيسسالارىن, اڭىزدارىن وقي الماعاندارى وكىنىشتى. ولاردىڭ ءمان-ماعىناسىن بىلمەگەندەرى ەلدى ءوز تاريحىنان ماقۇرىم قالدىرۋعا دەيىن اپارعانىن ەندى قىسىلماي ايتۋىمىز كەرەك. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا «مادەني مۇرانى» اقتارۋعا قولىمىزدىڭ جەتكەنىنە قۋانايىق.
مەن مۇنى قوجابەرگەننەن, ونىڭ جاسامپاز ۇرپاقتارىنان قالعان, سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن ەلەنبەي كەلگەن توم-توم ادەبي كوركەم شىعارمالاردى ەجىكتەي وقۋدىڭ ناتيجەسى ارقىلى ايتىپ وتىرمىن. ۇلى اڭدامپازدىعىمەن, اقىندىعىمەن قاتار قوجابەرگەن جىراۋ ءوز زامانىنىڭ عانا ەمەس, وزىنە دەيىنگى داۋىرلەردىڭ شەجىرەسىن دايەكتەپ جاساعان ۇلى عۇلاما تاريحشى ەكەنىن ەندى باعالاماساق, وندا بىزدەردىڭ زيالى ەلمىز دەگەنىمىز شىندىقتان شالعاي جاتقان جالعاندىق, قىپ-قىزىل وتىرىك بولىپ شىعادى.
بۇل ءماتىندى ويدى ەجىكتەپ تاراتپاي-اق تەك سۇبەلى دە ءماندى تاريحي وقيعالاردى قوجابەرگەننىڭ قالاي جەتكىزگەنىنە, ايتقانىنا نازار اۋدارايىق. «بابا ءتىل» دەگەن داستاندا تاريحشى ابىلعازى ءباھادۇر (1603-1663) ءوزىنىڭ «تۇرىك شەجىرەسى » ەڭبەگىندە قازاقتى اتاماي, ءۇش ءجۇز دەگەن اتاۋدىڭ سىرىن اشپاي كەتكەنىن سىناپ, «اينالايىن, ءۇش ءجۇزىم, ابىلعازىعا نالىما, شەجىرەسى بار ەلىمنىڭ, قويماسپىز جاتقا جالىنا» دەپ الادى دا, «شىڭعىس حاننان كوپ بۇرىن, قازاق پەن ءۇش ءجۇز ءبىر اتاۋ» دەپ وي تۇيگەنىن ەستەن شىعارمايىق. جويقىن جوڭعار شابۋىلىنا دەيىنگى ءداۋىردى «وتكەن كەزەڭ» داستانىندا تاراتا, ءتىپتى ەجىكتەي بايانداپ, بۇكىل ءسىبىردى جايلاعان ەلدەردى, اسىرەسە, تاتارلاردىڭ ءار تايپاسىنا دەيىن تاراتىپ, قازىرگى ايتىلىپ, جازىلىپ كەلگەندەردىڭ شىندىقتان الىس ەكەنىن كوزگە ەلەستەتەدى. «جاسىمدا جاساپ سان جورىق, بايكولدەن اسامەن باردىم. ورداباسى بوپ ءجۇرىپ, كوپ ەل مەن جەردى تانىدىم» دەگەنىن داستاننىڭ ءار تاراۋىنان عانا ەمەس, ءتىپتى ءاربىر شۋماعىنان اڭعارىپ, تاريح تەرەڭىنە سۇڭگي بەرەسىڭ. قالماقتاردىڭ اتا-باباسىنا دەيىن تاراتىپ شىعادى. ول از بولسا, «ويعىردىڭ اناسى – قىتاي, اتاسى – تۇرىك, سوقتىعىپ قىتايمەن كورشى تۇردى جيەنسىنىپ. قاراقالپاق اعايىنعا شەتىنەن جۇرتىمىزعا سالدى ب ۇلىك.
دۇنگەننىڭ اپاسى – قىتاي, اتاسى – اراب.
جاتپادى ولار-داعى تەككە قاراپ,
ۇرىنىپ نايمان, قوڭىرات, جالايىرعا
مازاسىن كەتىردى ەلدىڭ شابۋىلداپ, –
دەگەن سياقتى شۋماققا بۇكىل بايكال, ءسىبىر ءوڭىرىن عانا ەمەس, ءار رۋ, تايپانىڭ تەگىن دە, كوشىپ قونۋىن دا دالەلدى باياندايدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ءبىزدىڭ قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن قانداس تاريحشىلارىمىز اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇلگىلەرىنە ايرىقشا زەيىن سالىپ, حالىق تاريحىن بوتەندەردىڭ ايتقانىمەن ەمەس, وزدەرىنىڭ تانىمىمەن عاسىرلار قويناۋىنداعى شىندىقتى بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋى كەرەك.
مىنە, قوجابەرگەن جىراۋدىڭ عۇلاما تاريحشىلىعىن تەك وسىدان عانا تانىپ قويماي, بۇكىل اۋىز ادەبيەتى ۇلگىسىنە تاريحي-مادەني تۇرعىدان قاراۋ قاجەتتىگى وزىنەن ءوزى كوكەيگە ورالادى. قوجابەرگەننىڭ ونەرپازدىعىن ءانشى, كۇيشى, بولدى, ايتقىش شەشەن, ەمشى-بالگەر, ءتىلشى, پاليگلوت بولدى دەپ تاراتا بەرگەنشە قازاق حالقىنا بەلگىلى بولعان ونەرپازداردىڭ ءبىرازىنا ۇستاز بولعاندىعىن ايتىپ, وتكەن تاريحتىڭ قىر-سىرىن دۇرىس اڭعارتۋ ارقىلى عۇلاما ۇستازدىڭ دەڭگەيىنە كوتەرىلگەنىن كورەمىز.
باتىر-باعلاندار, ارينە قوجابەرگەن سارداردىڭ ىعىنا جىعىلىپ, كوز قيىعىنا قاراعانىن بىلاي قويىپ, ءار شىعارمانىڭ ءمان-ماعىناسىنا شىراق قويىپ قارايتىن بولساق, ءسوز زەرگەرلىگىنىڭ ءوزىن قازاقتىڭ ۇلى اقىنى س.تورايعىروۆتىڭ ويىمەن تۇيىندەيىك.
تولىبايسىنشىنىڭ بالاسى قوجابەرگەن
تاريحىنان وعىز – تۇرىك حابار بەرگەن.
ۇمبەتەي, بۇقار جىراۋ, تاتىقارا
ۇشەۋى قوجابەرگەننەن ۇلگى كورگەن, –
دەگەنىن نەمەسە قوجابەرگەن بابامىزدىڭ ۇلگىسى دارىعان قازاقتىڭ ءسوز ونەرىن 20 توم كولەمىندە جيناپ, بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزىپ كەتكەن ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ:
قولباسى, اقىن-جىراۋ ءھام ەلشى, بي,
شىعاردى «ەلىم-ايداي» تاماشا كۇي.
«ەلىم-اي» ءانى مەن جىرىنداعى
شىعارعان قوجابەرگەن باباڭدى ءسۇي, –
دەگەنىن ۇمىتپاۋ كەرەك.
تاراتا بەرسەك بابامىزعا ايتىلار ءسوز دە جەتەدى, وي-پىكىر دە از بولماس. كەشتەۋ بولسا دا وسى يگى ىسكە مۇرىندىق بولعان تاريحشى ماناش قوزىباەۆتى ەستە تۇتىپ, قىزىلجار – پەتروپاۆل قالاسىنداعى حالىقارالىق «جەتى جارعى ءھام قوجابەرگەن جىراۋ» قوعامدىق قورىنىڭ اتقارىپ جاتقان ىستەرىن ايرىقشا اتاۋ شارت. قازىر قازاقستاندا قورلار كوپ. ولار ءبىردى-ەكىلى ەلەۋلى شارالاردى وتكىزىپ, اتا-بابالارىنىڭ رۋ, اتا, اۋىل بولىپ, مۇشەلدى تويىن وتكىزۋمەن كەلە جاتىر. تىگىلگەن ءۇيدىڭ, سويىلعان مالدىڭ, تارتىلعان تاباقتىڭ از-كوپتىگىنە قاراي كۇيىنەتىندەر دە, كۇندەيتىندەر دە از ەمەس.
ال مىنا ءوزىنىڭ زاڭدى دا تاريحي اتىن قايتىپ الا الماي وتىرعان قىزىلجار قالاسىنداعى قوردى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى, پروفەسسور بەكەت تۇرعاراەۆتىڭ ۇيىمداستىرعانىنا جالعىز قوجابەرگەننىڭ عانا ەمەس, سولتۇستىك ءوڭىر ونەرپازدارىنىڭ مۇرالارىن جالىقپاي, جاسى كەلىپ قالعانىنا قاراماي, قاجىماي جيناپ, باسپاعا وتكىزىپ, كىتاپ ەتىپ شىعارىپ جۇرگەن سوتسيال جۇماباەۆتىڭ ەڭبەكشىلدىگىن, ازاماتتىلىعىن ايرىقشا ايتۋىمىز كەرەك.
تاريحىمىزداعى ەرەن ەنتسيكلوپەديالىق تۇلعانىڭ ارتىنا قالدىرىپ كەتكەن مۇراسى ەندى-ەندى عانا قولعا الىنىپ جاتقاندىقتان كورگەن-بىلگەنىمدى, ارحيۆ-مۇراعاتتان تاپقانىمدى جايىپ سالۋعا دايىنمىن. ءوزىڭدى ءوزىڭ قادىرلەپ قۇرمەتتەمەسەڭ, باسقا بىرەۋ سەنىڭ جوعىڭدى جوقتامايتىنىن, اسىرەسە, بۇگىنگى جاستار مىقتاپ ۇعىپ العانى دۇرىس.
تۇرسىنبەك كاكىشەۆ,
پروفەسسور.
