«حان» تاباق – قاستەرلى مۇرا
سارسەنبى, 10 ءساۋىر 2013 1:15
بۇرىن ەستىمەگەن قاسيەتتى تاباق حاقىندا رەداكتسيامىزعا كەلگەن زاڭگەر وقىتۋشى مۇقاعالي ابدىرەيىم ۇلى قىزىقتىرا اڭگىمەلەپ بەردى. ۇرپاقتان ۇرپاققا مۇرا بولىپ كەلە جاتقان بۇل جادىگەر تاباقتى ەل «ابىلايدىڭ تاباعى» نەمەسە «حان» تاباق دەپ اتايدى ەكەن.
تاباق ءمارمار تاستان (دولوميت مراموريروۆاننىي) قاشاپ جاسالعان. سالماعى – 3,5 كگ, ديامەترى – 45 سم, شۇڭعىلدىعى – 3,5 سم. جيەگىنە قۇران كارىمنىڭ فاتيحا سۇرەسى اينالدىرا جازىلعان. جاسالعانىنا شامامەن 250 جىلداي بولعان.
سارسەنبى, 10 ءساۋىر 2013 1:15
بۇرىن ەستىمەگەن قاسيەتتى تاباق حاقىندا رەداكتسيامىزعا كەلگەن زاڭگەر وقىتۋشى مۇقاعالي ابدىرەيىم ۇلى قىزىقتىرا اڭگىمەلەپ بەردى. ۇرپاقتان ۇرپاققا مۇرا بولىپ كەلە جاتقان بۇل جادىگەر تاباقتى ەل «ابىلايدىڭ تاباعى» نەمەسە «حان» تاباق دەپ اتايدى ەكەن.
تاباق ءمارمار تاستان (دولوميت مراموريروۆاننىي) قاشاپ جاسالعان. سالماعى – 3,5 كگ, ديامەترى – 45 سم, شۇڭعىلدىعى – 3,5 سم. جيەگىنە قۇران كارىمنىڭ فاتيحا سۇرەسى اينالدىرا جازىلعان. جاسالعانىنا شامامەن 250 جىلداي بولعان.
تاباقتىڭ سوڭعى يەسى – تاياۋدا عانا دۇنيەدەن وتكەن حالىق ەمشىسى, م.نوسترادامۋس اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, حالىقارالىق ەكولوگيا اكادەمياسىنىڭ دارىگەرلىك ەكولوگيا-كوسموەنەرگەتيكا ءىلىمى بويىنشا تولىق مۇشەسى, قر قۇرمەتتى كاسىبي ەمشىسى, 1998 جىلى الماتىداعى رەسپۋبليكالىق شىعىس مەديتسينا ورتالىعىندا اتتەستاتسيادان ءوتىپ «تەوپسيحوبيوەنەرگوتەراپەۆت» اتاعىن العان, شىعىس جانە قازىرگى مەديتسينا ورتالىعىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى بولعان, «ۆسەميرنايا اسسوتسياتسيا پسيحولوگوۆ ۆراچەي دۋحوۆنىح ي نارودنىح تسەليتەلەي ميرا» جانە قازاقستاننىڭ «ارداگەر ەمشى» مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان, قىزىلوردا وبلىسى, قارماقشى اۋدانىندا جاتقان مارال-يشان ارۋاعىن ءپىر تۇتقان كورىپكەل-ەمشى ابدىرەيىم قايىم ۇلى بولعان كورىنەدى.
بۇگىندە «حان» تاباق ونىڭ ۇلى مۇقاعالي ابدىرەيىم ۇلىنىڭ يەلىگىندە. مارقۇم ابدىرەيىم ەمشى – ايگىلى بالۋان بوزان ەمشىنىڭ نەمەرەسى. بۇل اۋلەتتىڭ اتا-بابالارى 1720-1730 جىلدارى قازاقستاننان وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇحارا, ناۋاي وبلىستارىنا قارايتىن شوفيركان, تامدى, كەنيمەح اۋداندارىنا قونىس اۋدارىپ, مەكەندەگەن داۋلەتتى شونجار جانە ەمشى كورىپكەلدىگىمەن ەل ىشىندە كەڭىنەن تانىلعان دەيدى.
مىڭ-مىڭداپ ءتورت ت ۇلىك مال وربىتكەن جۇزبانبەت بايدىڭ ۇلى شاعاتاي باي مەن ونىڭ ۇلى بوزان حان-سۇلتانداردىڭ تۇقىمدارىمەن, سونداي-اق, بۇحارا امىرلىگىمەن ەتەنە ارالاسقان.
ەندى حان تاباقتىڭ بۇل اۋلەتكە قالاي كەلگەنىنە توقتالايىق.
قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارى ۇرپاعى سىزدىق سۇلتان كەك الۋ ماقساتىندا ورىس-قىرعىزعا قارسى سوعىسقا دايىندالماق بولىپ قازاقتاۋ تاۋىنىڭ قىزىلقۇم شولىمەن تۇتاسقان جەرىنە قوس تۇزەدى. بۇل جەر – بۇگىنگى ناۋاي وبلىسىنىڭ تامدى اۋدانىنداعى اياققۇدىق اۋىلىنىڭ ايماعى. سىزدىق سۇلتان وسى ايماقتى مەكەندەيتىن كىشى ءجۇز رۋلارىنىڭ رۋباسىلارىمەن بايلانىسىپ, اسكەرگە ادام جيناپ, سوعىسقا ازىرلەنەدى. تەرەڭدىگى قىرىق قۇلاش قۇدىق تا قازدىرادى. بۇل قۇدىق ءالى كۇنگە دەيىن «سىزدىق سۇلتان قۇدىعى» دەپ اتالادى.
شاعاتاي بايدىڭ اۋلەتى سىزدىق سۇلتاندى اسكەرمەن قامتاماسىز ەتىپ, ازىق-ت ۇلىك جەتكىزىپ, ايرىقشا كومەك قولىن سوزادى. ءويتكەنى, سىزدىق سۇلتاننىڭ شىققان جەرى كوكشەتاۋ ەكەنى بەلگىلى. شاعاتايدىڭ دا اتا-بابالارى كوكشەتاۋدان شىققان. بايعا اسا ريزا بولعان سۇلتان وعان «حان» تاباقتى سىيعا تارتقان دەسەدى. جۇزبانبەت باي – كىشى ءجۇزدىڭ كەرەيىت رۋىنىڭ اقبەت اتالىعىنان.
شاعاتاي, شاعاتايدان بوزان, بوزاننان قايىم, قايىمنان ابدىرەيىم, ابدىرەيىمنەن مۇقاعالي, تاعى باسقالارى وربىگەن. ءسويتىپ, قاسيەتتى «حان» تاباعى اتادان بالاعا مۇرا بولىپ قالىپ, ءبىزدىڭ كۇندەرگە جەتكەن. ەل ىشىندە قاسيەتتى اتانعان بۇل «حان» تاباقتان «كوكتەمنىڭ العاشقى جاڭبىرىنىڭ سۋىن ىشكەن ادام اۋرۋىنان ايىعادى» دەگەن نانىم بار.
بۇل كيەلى تاباقتان كەزىندە بۇحارا حانى بولعان ءامىر ءالىمحان اس جەگەن. سونداي-اق, «حان» تاباقتى ابدىرەيىم ەمشى كۇندەلىكتى اس تاباق رەتىندە دە پايدالانىپ, شاڭىراعىنا مەيمان بولىپ كەلگەن تۇمانباي مولداعاليەۆ, عيبراتۋللا دوسقاليەۆ, زامانبەك نۇرقادىلوۆ, قۇدايبەرگەن سۇلتانباەۆ تاعى باسقا ەلگە تانىمال ازاماتتارعا ءدام تاتىرعان.
اۋىر ناۋقاسقا شالدىعىپ, جولى بولماي جۇرگەن ادامدارعا سۋ ىشكىزىپ, اس بەرىپ ەمدەگەن. «حان» تاباقتىڭ وسىنداي قاسيەت-كيەسىمەن اتالمىش اۋلەتتەن ەمشى-شيپاگەرلەر كوپ شىققان. وتكەن عاسىردا اقبەت كەرەيىت ۇرپاعىنان ءداۋىت اۋليە, سونىمەن بىرگە ناركۇل, بوزان, رىسكۇل, ابدىرەيىم ەمشىلەر شىعىپ, ەرەكشە قاسيەتىمەن ەلگە تانىلعان. قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ سۇرەسى جازىلعان «حان» تاباق, وسىنداي اسا قۇندى جانە قاسيەتتى جادىگەر جايىندا جۇرتشىلىقتىڭ بىلە جۇرگەنى دە عانيبەت بولار.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
––––––––––––
سۋرەتتەردە: «حان» تاباعى.
