ارىلۋ
سەيسەنبى, 5 ناۋرىز 2013 7:23
ءبىزدىڭ تۇقىمنىڭ توقسەيىت اتتى اپەندىلەۋ ءبىر كۇيەۋى بولدى. اڭساعاي بويلى, ۇيپا مۇرتتى, كوك كوز سارى كىسى ەدى. اڭقىلداپ ەسىلتە اڭگىمە ايتىپ وتىرىپ, اراسىندا ويدان قوسىپ وتىرىكتى دە سىقپىرتىپ جىبەرەتىن. سوندىقتان جۇرت توقاڭنىڭ وزىنە سەنسەڭ دە, سوزىنە سەنبە دەيتىن. وزىنە سەن دەيتىنى جۇمىسقا كەلگەندە جاپىرىپ جىبەرەتىن دە, سوزىنە سەنبە دەيتىنى, ايتقاندارىنىڭ اۋدەمگە بارماي-اق شيكىلىگى شىعىپ جاتاتىن.
سەيسەنبى, 5 ناۋرىز 2013 7:23
ءبىزدىڭ تۇقىمنىڭ توقسەيىت اتتى اپەندىلەۋ ءبىر كۇيەۋى بولدى. اڭساعاي بويلى, ۇيپا مۇرتتى, كوك كوز سارى كىسى ەدى. اڭقىلداپ ەسىلتە اڭگىمە ايتىپ وتىرىپ, اراسىندا ويدان قوسىپ وتىرىكتى دە سىقپىرتىپ جىبەرەتىن. سوندىقتان جۇرت توقاڭنىڭ وزىنە سەنسەڭ دە, سوزىنە سەنبە دەيتىن. وزىنە سەن دەيتىنى جۇمىسقا كەلگەندە جاپىرىپ جىبەرەتىن دە, سوزىنە سەنبە دەيتىنى, ايتقاندارىنىڭ اۋدەمگە بارماي-اق شيكىلىگى شىعىپ جاتاتىن.
اۋىلداستاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءبىزدىڭ ەل باياعىدا بارانكول جاقتاعى جەكەباياق جايلاۋىندا وتىرعاندا جەلوكپە جاس بوزبالا ول اۋىلدان جالعىز ءوزى قاشىپ كەتىپ, ون التىنشى جىلعى تورعاي كوتەرىلىسىنە كاتىسىپ, كەيكى باتىردىڭ قولاستىندا ايقاسىپتى. ودان الاشتىكى مە, ايتەۋىر ءبىر ميليتسيادا قىزمەت ىستەپ ەلگە ءۇش-ءتورت جىلدان سوڭ ءبىر-اق ورالىپتى. جانە دۋدىراتىپ شاش قويىپ, ساپ-سارالا كيىنىپ كەلىپتى.
سول جەزدەمىز ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى ەڭبەك ارمياسى قاتارىندا از ۋاقىت بولىپ ورالىسىمەن: «قويلىبايدان باتا الدىم, توقسەيىت باقسى اتاندىم», دەپ بالگەر بوپ شىعا كەلدى. اۋىل-اۋىلدى ارالاپ ناۋقاستاردى ۇشكىرىپ, تامىرىن ۇستاپ, ىشىرتكى جازىپ بەرەتىن بولدى. ونىسى, ارينە, اقىسىز دا بولمايدى. بالا-شاعاسىنا ازداپ ازىق-ت ۇلىك تە الىپ كەپ ءجۇردى. ەلگە كەلسە-اق جۇمابەك ەتىكشى شاۋىپ بەرگەن قىلقوبىزىن سارناتىپ قىزىل ىڭىردە: «جىن اتاسى – قويلىباي, تىلەگىمدى بەر قۇداي!» دەپ زارلايدى دا وتىرادى. اۋىل بالالارى كەش بولسا-اق ۇيمەلەپ سونىڭ جانىنا جينالامىز. ونشا اسەم بولماعانىمەن, قوڭىر داۋىسى قوبىزعا قوسىلعاندا ءتاپ-ءتاۋىر شىعادى. باقسىلار پىرىنە سىيىنىپ ءبىراز سارناپ العان سوڭ توقاڭنىڭ باسقا دا ءبىر زارلى اۋەندەرگە سالىپ مۇڭعا باتاتىنى تاعى دا بار. كوبىنە ول كەيكى باتىردىڭ عازاۋاتىنا باسادى.
اتقا سالدىم ەرىمدى,
بەرمەدىم جاۋعا جەرىمدى.
مۇسىلماننان جاۋ شىعىپ,
سىندىردىڭ اللا-اي بەلىمدى.
اتقا سالدىم تەرلىكتى,
دۇشپانعا قىلدىم ەرلىكتى.
مەنەن كەيىن حالقىم-اۋ
كورەرسىڭ تالاي قورلىقتى.
اتقا سالدىم ىستاندى,
كوتەردىڭ اللا دۇشپاندى.
سۇراعانعا سالەم ايت,
كەيكى باتىر ۇستالدى.
ابدىعاپار, قايداسىڭ,
ونەردىڭ كوردىك پايداسىن.
عاسپي-راحمان توۆاريشش,
اسىرىپ كەتتى-اۋ ايلاسىن.
قارىنداسىم قاناتىم,
الماس قىلىش بولاتىن.
ەركەك تە بولىپ تۋمادىڭ,
جاۋدان ايىرىپ الاتىن.
ءبىر كۇنى وسى ولەڭدى ەستىپ قالعان شالابەك دەگەن بەلسەندى: «توقا, كەيكىنىڭ كەڭەس وكىمەتىنە قارسى بولىپ باسى كەسىلگەنىن بىلەسىڭ بە؟ ونىڭ زارىن جۇرتقا جايۋدى قويماساڭ, سەن حالىق جاۋى اتانىپ اقتاي قۇساپ يتجەككەنگە ايدالىپ كەتەسىڭ», – دەپ قاتتى ەسكەرتەدى. سودان باستاپ جەزدەمىز كەيكىنىڭ ءانى تۇرسىن, ءوزىن دە اۋىزعا الۋدى كىلت دوعاردى. بىراق ول زارلى جىر ءبىزدىڭ جادىمىزدا جاتتالىپ قاپ, كەيكى باتىر پاك كوڭىلدىڭ ءبىر تۇكپىرىندە تۇراقتادى دا قالدى.
كەيىن قاراعاندىدا وقىپ جۇرگەن جىلدارى ستۋدەنت دوستارمەن ءبىر باسقوسۋدا جاتتاندى اندەردى جايداقتاي بەرمەي, ەل اۋزىنداعى ەسكى جىرلاردى دا جاڭعىرتا وتىرايىق دەگەن ۇسىنىس قىلاڭ بەرىپ, مەن كەيكىنىڭ وسى زارىن اڭىراتا جونەلگەن ەدىم. سوندا ءبىر كۋرس جوعارى وقيتىن ادەبيەتشى دوسىم اۋباكىر قىلىشباەۆ:
– اپىر-اي, بۇل ولەڭدى كوكشەتاۋلىق سەن قايدان بىلەسىڭ؟! – دەپ تاڭ-تاماشا بولعانى بار.
– ونىڭ قايران قالاتىن تۇگى جوق. بۇرىن ءبىزدىڭ اۋىلدار كوكشەنىڭ شۇبارىنان شىعىپ, جاز جايلاۋىن تورعاي وڭىرىنە ىرگەلەس بارانكول توڭىرەگىندەگى جەكەباياق جازىعىندا وتكىزىپ, ءتىپتى تەرىساققانعا دەيىن كەلەدى ەكەن. دەمەك, ون التىنشى جىلعى امانگەلدى يمانوۆ باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە ءبىزدىڭ جاقتىڭ جىگىتتەرىنەن دە قاتىسقان جاۋجۇرەكتەر بولعان عوي. ال امانگەلدى مەن كەيكى تۇيەنىڭ ەكى وركەشى ءتارىزدى ەگىز ۇعىم ەمەس پە؟ كەيكى ايقاسقا عازاۋات ايتىپ كىرەدى ەكەن دەۋشى ەدى قاريالار. شاماسى, بۇل ءوزى ۇزاق ولەڭ بولۋى كەرەك. ونىڭ تۇگەل نۇسقاسىن سەن بىلەتىن شىعارسىڭ؟! – دەپ دوسىما اڭتارىلا قارادىم.
– ۇيات تا بولسا ايتايىن, وسى ولەڭدى مەن بىلمەيمىن. بالا كەزىمدە بەيۋاق مۇڭعا باتىپ انالارىمىز وسى اۋەندى وڭاشا سىزىلتىپ وتىرۋشى ەدى. سودان كوڭىلىمىزدە سارىنى عانا قالعان عوي. بەرتىن كەيكىنىڭ ءسوزى تۇرسىن, ءوزىن اۋىزعا الۋ قيامەت-قايىم قاتەرگە اينالعان جوق پا. ال شىنتۋايتتاپ كەلسە, ول بىزبەن اتالاس. ءبارىمىز قىپشاقتىڭ قۇلان تايپاسىنان تارايمىز. اكەم قىلىشباي ونىڭ وڭ قولى, سارداردىڭ ءجۇزباسى بولعان, ايتەۋىر اكەمدى امانگەلدىنىڭ ساربازى دەمەسەك, كەيكىنىڭ قازىر اتىن اتاۋعا دا بولمايدى عوي, – دەپ اۋباكىر اۋىر كۇرسىنگەن-ءدى.
دەگەنمەن, كەشەگى قاندىاۋىز قىزىل ساياساتتىڭ تۇسىندا ىشتەن تىنىپ, اشىق ايتپاعانمەن, زيالى قاۋىمنىڭ جانى ىزگى جايساڭ وكىلدەرى ەلىم دەپ ەڭىرەپ وتكەن ەرلەرىن ەستەن شىعارعان ەمەس. جان-جاعىنا جالتاقتاي وتىرىپ-اق ءوزارا كەزدەسكەنىندە ەرتەڭىن ويلار كەيىنگى تولقىننىڭ ەسىندە ءجۇرسىن دەگەندەي, ولار جايىندا تالاي شەجىرە شەرتەر ەدى. ءالى ەسىمدە, ەلۋىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە قاراعاندىدان جازۋشىلار وداعىنىڭ بولىمشەسىن اشپاق ويمەن كەلگەن تاحاۋي احتانوۆ سول كەزدەگى «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» مەنشىكتى ءتىلشىسى, اقىن الداجار تەمىرجانوۆتىڭ ۇيىندە وتىرىپ ءبىزدىڭ بۋىنعا بەيمالىم بىرەر تۇلعا جونىندە ايتقانى بار.
– ءيمانجۇسىپ ارقاداعى سال-سەرىلەردىڭ سوڭعى تۇياعى عوي, شىركىن! باتىر دەسەڭ باتىر, اقىن دەسەڭ اقىن, ساياتشى دەسەڭ ساياتشى – سەگىز قىرلى ءبىر سىرلىنىڭ ءوزى! الاپات كۇشىنە ازاماتتىق ءىسى جانە ساي.
مايىسىپ كولگە بىتكەن قۇراقتايىن,
مەن نەعىپ ءبىر ورنىمدا تۇراقتايىن.
استامشىل اۋزى تۇكتى كاپىرلەردى
باقىرتىپ باۋىزداۋشى ەم لاقتايىن, –
دەپ ودان باسقا كىم ايتا السىن. الىپتىق پەن نازىكتىك تەل ءوبىسىپ جاتقان جوق پا. ۇلىعىڭ دا, مۇجىعىڭ دا وعان ءبارىبىر. بارلىعىن وتارشىل دەپ بىلگەن عوي ول. كادىمگى «سارى ورىستىڭ – ءبارى ورىس» دەيتىن كەيكى باتىر سەكىلدى, – دەپ باستاپ, سىرباز جازۋشى امانگەلدى سارداردىڭ سەنىمدى سەرىگى بالا كۇنىنەن بىرگە وسكەن ۇزەڭگىلەس دوسى كەيكى باتىرعا ويىسقان.
– كەيكى امانگەلدى وپات بولماي تۇرىپ ءولىپ كەتكەندە اتاعى كوپكە عانا ەمەس, كوككە جەتەتىن قاھارمان ەدى عوي, – دەپ ول تاعى دا ءبىر ويدىڭ شەتىن شىعاردى. – سارداردىڭ قۇپيا قازاسىن كەيىن جانىندا ءجون-جوبا نۇسقاپ جولعا سالار نە ءالىبي جوق, اقىل قوسىپ باعىت سىلتەر نە امانگەلدى جوق, جەلكەنسىز قايىقتاي باعدارسىز قالعان ول باسىن تاۋعا دا ۇرىپ, تاسقا دا ۇرىپ سىڭارىنان ايىرىلعان كوكجالداي الاس ۇرادى. اسىق دوسىن العاش اباقتىعا سالىپ, اجالىنا اقتار سەبەپ بولعان سوڭ, اق, قىزىل دەپ قاراماي, ورىس اتاۋلىنىڭ ءبارىن دۇشپان ساناپ, اشۋ-ىزاسىن سولاردان الام دەپ ءجۇرىپ ءوزى ورعا ءتۇستى.
ودان ءارى تاحاڭ مەن الداجار اعالاردىڭ ءبىرىن-ءبىرى قوستاپ, ءبىرىنىڭ ءسوزىن ءبىرى راستاپ ايتقاندارىنان مەنىڭ ۇققانىم مىناۋ بولدى.
…كەڭەس قىزمەتىنە تارتىلىپ ولكە كوميسسارى بولعان ساردار قاپيادا قازا تاپقان سوڭ, ونىڭ ورنىن ۋاقىتشا كوپتىڭ ۇيعارىمىمەن كەيكى باسادى. تابيعي سۇڭعىلالىعى بولماسا, ساۋاتى شامالى باتىر كىزمەت بابىنا بويلاي الماي, باسى دال بوپ جۇرگەندە ىشتەن ءىرىتىپ, جاتىپاتار جاۋلارى: كەيكى دە ءالىبي مەن امانگەلدى سياقتى شوقىنىپ بولشەۆيك ورىستارعا قۇل بولدى دەپ وسەك تاراتادى. ءازازىل ارانداتۋشىلىق استارىنا ۇڭىلە الماعان باتىر اشۋعا ءمىنىپ شتابتاعى ءۇش-ءتورت ورىس ازاماتىن ءبىر تۇندە باۋىزداپ تاستاپ قىرعا تايىپ تۇرادى. سوڭىنان قىزىلدار سوناۋ قوستانايدان قۋعىنشى شىعارىپ كەيكىنى ۇستاماق بوپ تورعاي دالاسىن ۋ-دۋ قىلادى. ءبىر جولى ول ىزىنە تۇسكەن قۋعىنشىلارمەن قاشا وتىرىپ اتىسىپ, كوزدەگەنىن مەرت ەتپەي قويمايتىن داعدىسىمەن ونشاقتى جازالاۋشىنى جاۋساتىپ سالادى. سول شايقاستان تورعايدىڭ ۇلىتاۋعا شىعار بەتىندە «ورىس وباسى» اتتى ۇلكەن قورىم قالادى. ونىڭ وڭايلىقپەن كولعا تۇسپەسىن بىلگەن بولشەۆيك بەلسەندىلەر جانسىزدار ارقىلى قارەكەت جاساۋعا كوشەدى. اقىرى سولاردىڭ استىرتىن قيمىلى ارقىلى جىلانشىق وزەنىنىڭ بويىندا قىرىقتان اسقاندا قۇرعان وتاۋىمەن ەتجاقىن جەتىۇيلى اۋىلىمەن بىرگە بوسىپ قالىڭ ءشيدىڭ اراسىندا وتىرعان جەرىنەن باتىردى ورنىنان باسادى. سالت باس, ساباۋ قامشىلى بولعاندا قۇتىلىپ كەتپەك ەكەن. اۋىل ايماعىن جان-جاقتان قويىلعان ءورتتىڭ ورتاسىندا قالدىرىپ كەتە الماي قايران ساباز قولعا تۇسەدى.
ارينە, اعالاردىڭ ايتقانى دا ەل اۋزىنان ەسىتكەن اڭىز اڭگىمەلەر. الايدا ويدان قوسىپ اسىرەلەپ ايتقانىمەن دە اڭىز ارقاۋىندا شىڭدىق جاتادى ەمەس پە. اۋباكىرگە وسى ەسىتكەنىمدى ايتقانىمدا, ول اقسارى ءوڭى ءبىر بوزارىپ, ءبىر قىزارىپ ءبىراز ويلانىپ وتىردى دا:
– قايدام, ەل اراسىندا ونداي ءسوز از ەمەس قوي. «كەيكى جونىندە جۇرتتان ەستىرتكەنشە, تىزە قوسىپ تالاي مايداندى ءبىر كەشكەن ءوزىڭ ايتپايسىڭ با بىزگە انىق-قانىعىن ايىرىپ؟! – دەپ وكپە ايتقانىمدا اكەم: اتى ءوشسىن اتى وشكىردىڭ..! ءاي, ءوزىمىز دە ماڭدايىنىڭ سورى بەس ەلى, قۇدايدىڭ قارعىسىنا ۇشىراعان اۋلەتپىز عوي. ايتپەسە, ول ساردار وپات بولعان كەزدە وققا ۇشپاس پا ەدى, سوندا قۇدا دا تىنىش, قۇداعي دا تىنىش دەپ ءدىن امان وتىرماس پا ەدىك. ءبىزدى سورلاتقاندا بۇل مeرگەن ساردار امانگەلدىنىڭ, ءامىر ابدىعاپاردىڭ دا ارتىندا قالدى ەمەس پە. ونى قولعا تۇسىرەمىز دەپ اقتىڭ دا, قىزىلدىڭ دا جازالاۋشىلارى ءبىزدىڭ تۇقىمدى تاپتاپ ءوتىپ تۋ-تالاقاي ەتكەن جوق پا. «جۇزگە جەتپە, جۇزگە جەتسەڭ كۇزگە جەتپە», دەپ قارعىس العان قۇلان ەلى ءجۇز ەلۋ تۇندىككە جەتە بەرگەندە تاعى دا قىناداي قىرىلىپ, جارتىدان استامىنان ايىرىلىپ كوسەنىڭ ساقالىنداي سەلدىرەپ قالدى-اۋ, سەلدىرەپ قالدى. سوعان سەبەپشى بولعان سورلىنىڭ ارۋاعىن قوزعاپ قايتەسىڭ, دەپ قاتتى كەيىپ, وزىمە ۇرسىپ تاستادى دا كوپكە دەيىن, – تومەن قاراپ مۇڭايىپ ءبىراز ءۇنسىز قالدى.
قايتسىن, اشىنعان ادام اعاسى تۇرسىن اللاسىن دا قارعايدى. ايتكەنمەن, ءاربىر ءسوزىڭ اڭدۋلى, ءاربىر ءىزىڭ باعۋلى زىميان زاماندا اقيقاتتى بىلگەن ۇل بالالىقپەن باسقا بىرەۋگە ايتىپ قويىپ, جۇرتقا جايىلىپ كەتسە, پىكىرى جات اۋلەت وتكەنىن اڭساپ, ولگەنىن تىرىلتپەك دەپ, سوڭدارىنا تاعى دا قانجۋىر بايلاماسىنا كىم كەپىل. اسارىن اساعان, جاسارىن جاساعان ءوزىن ەمەس ورىمدەي بوپ ءوسىپ, جەمىسىن ەندى كورسەتكەلى تۇرعان پەرزەنتىنە تيە مە دەپ تايلىعادى. كەشەگى باندىنىڭ تۇقىمى دەپ باسا-كوكتەپ كەلىپ, تىگەرگە تۇياق, توسەرگە سىرماق قالدىرماي توناپ العان قىزىلكوز شولاق بەلسەندىلەردىڭ ءبىرازى ءىن اۋزىنداعى سۋىردىڭ ايعىرىنداي ايقايلاپ جۇرگەن جوق پا. سولاردىڭ قىرسىعىنان قۇلان اۋلەتى اناۋ ءبىر الاپات اشارشىلىقتا جۇرتتىڭ بارىنەن كوپ زارداپ شەكتى. قايران اكە, ەندى عانا ەس جيىپ كەلە جاتقاندا جاڭساق باسىپ ارانىن اشقان سونداي ناۋبەتكە قايتا ۇرىنىپ قالمايىق دەپ قورقادى دا.
قامقور قارتتىڭ قازىنا سارايى الپىسىنشى جىلدارعا قاراي 37-ءنىڭ زۇلماتىنا تاپ بولىپ جازىقسىز جازاعا ۇشىراپ, اتىلىپ كەتكەن ارداگەرلەر مەن الاش ارىستارىنىڭ الدى اقتالا باستاعان كەزدە عانا اشىلادى. كەيكىنىڭ ءومىرىن وزەك ەتىپ كەسەك شىعارما جازعالى اۋباكىردىڭ تۇيدەي قۇرداسى, تاي-ق ۇلىنداي تەبىسىپ بىرگە ءوسىپ, بىرگە وقىعان دوسى, جۇلدىزى ەندى جانىپ كەلە جاتقان جاس جازۋشى اقان نۇرمانوۆ الماتىدان ادەيى ىزدەپ كەلگەندە قاريا ءتىلىنىڭ تيەگى ابدەن اعىتىلادى. تالانتتى قالامگەردىڭ كەيكىنى رۋىنىڭ اتىمەن اتايتىن اتاقتى «قۇلاننىڭ اجالى» رومانىنا كوپ دەرەكتى وسى قىلىشباي قارت بەرەدى.
كەيىن ءارى اقىن, ءارى جۋرناليست ءاۋباكىردىڭ ءوزى دە «اكە ايتقان اڭگىمەلەر» دەگەن اتپەن اتىشۋلى اتاسى تۋرالى ءبىرنەشە ادەمى ەسسە-وچەركتەر جازدى. ونىڭ «كەشەگى قىزىل يمپەريا باندى كەيكى دەپ سول قۇلاعىمىزعا قانشا قاقساسا دا, وڭ قۇلاعىمىزعا قۇلان كەيكى باتىر دەپ حالقى قاستەرلەپ ۇدايى سىبىرلاپ كەلگەن قۇلامەرگەن عوي بۇل», دەۋىندە دە تەلەگەي ماعىنا, تەرەڭ سىر جاتىر. سوناۋ تىلىنەن قان سورعالاپ, ىزىنەن جازا جامىراعان سۇرقيا ساياساتتان قايمىقپاي اقيقاتتىڭ الداسپانى عابيت اعامىز كەيكىنى كەتە باتىر دەپ الىپ «امانگەلدى» دراماسىندا دارا بەينەسىن العاش سومداسا, ادەبيەتىمىزدىڭ ماڭدايىنا سىيماي كەتكەن مايتالمان قالامگەر اقان نۇرمانوۆ تۇنەك تۇندىگىن اشقانداي «قۇلاننىڭ اجالى» رومانىن قالدىردى. بەرتىن تىنىسىمىز ءسال كەڭىگەن كەزەڭدە تورعايلىق تالانتتى جۋرناليستەر احمەتجان بايجانوۆ پەن ماقسۇتبەك سۇلەيمەنوۆ باتىردىڭ ەسىمىن شاڭ باسقان سورەلەردەن ارشىپ الىپ, ءتاپ-ءتاۋىر حيكاياتتار جازدى. ال شالىمدى دا دارىندى اقىن سەرىك تۇرعىنبەكوۆ دارابوز باتىرعا داستان ارنادى. ءوز باسىم سولاردىڭ بارىنەن دە ستۋدەنتتىك جارىم قۇرساق شاقتا جارتى كۇلشە ناندى ءبولىپ جەگەن دوسىم اۋباكىر قىلىشباي ۇلىنىڭ جازبالارىنداعى دەرەكتەردىڭ دايەگى ايقىن, دالدىگى مول دەپ تانىپ, تولعاۋىما سولاردى ارقاۋ ەتىپ وتىرمىن.
حالقى قالاپ قاس مەرگەن اتاپ كەتكەن كەيكى كوكەمباي ۇلى 1871 جىلى بۇرىنعى قايداۋىل بولىسى كازىرگى امانگەلدى اۋدانىنا قاراستى بايتۇما قوپاسى دەگەن جەردە دوڭگەلەك شارۋاسى بار اڭشى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسىنە ەرىپ قارشادايىنان اڭ اۋلاپ, نەسىبەسىن تۇزدەن تاپقان. تۋا بىتكەن تابيعي قاسيەتى شىعار, كوزدەگەنىن قۇر جىبەرمەيتىن, سىلتەگەنىن سىلەيتىپ تۇسىرەتىن قول مەرگەن بولىپتى. سونان جۇرت ونى جاستايىنان-اق مەرگەن اتاپ كەتكەن. ءبىر وڭىردە تۋىپ, ءبىر وزەننىڭ بويىندا ءوسىپ بالا كۇنىنەن بىتە قايناسىپ, بىرگە ويناعان امانگەلدىمەن ءاۋ باستان-اق جاناياسپاس دوس بولعان. ەكەۋىنىڭ دە ەرجۇرەك باتىر, ەرەن مەرگەن دەگەن اتاعى ەلگە ەرتە جايىلعان. ات جالىن تارتىپ مىنگەسىن-اق ەلىن جاۋعا الدىرمايتىن, جەرىن داۋعا سالدىرمايتىن شىن مانىندەگى حالىق قامقورىنا اينالادى. ون التىنشى جىلى ەل تاعدىرى تارازىعا تارتىلىپ, پاتشا جارلىعىنا قارسى باس كوتەرگەندە دە ەكەۋى اتقا قاتار قونىپ, كۇرەس تىزگىنىن قولعا الادى.
ادەتتە باس كوتەرگەن حالىققا باعىت-باعدار بەرىپ, باسشىلىق جاسايتىن, ءجون-جوبا كورسەتىپ, دۇرىس جول نۇسقايتىن بيلىك ورتالىعى بولۋ كەرەك ەكەنى بەلگىلى. سول سەبەپتى تورعاي قازاقتارى حالىق قالاۋىمەن نياز ابدىعاپاردى حان سايلاپ, بەگىمبەتتەن شىققان امانگەلدىنى باس ساردار ەتىپ, قۇلان كەيكىنى ونىڭ ورىنباسارى, ياعني وڭ قولى عىپ تاعايىندايدى. حالىقتىڭ قايناعان ورتاسىنان جارىپ شىققان وسىناۋ ءۇش جايساڭ ازاماتتىڭ باسشىلىعىمەن ەرەۋىل اتقا ەر سالعان كوتەرىسشىلەر ءبىراز شارۋا تىندىرادى. ەڭ الدىمەن ورىس وتارشىلدارىنىڭ زارەسىن ۇشىرىپ, جەرگىلىكتى ۇلىقتارىنىڭ بيلىگىن السىرەتەدى, ولاردىڭ سويىلىن سوعىپ, قامشى ۇيىرگەن بي-بولىستاردى اۋىزدىقتاپ, باي-شونجارلاردىڭ اۋسەلەسىن باسادى. جازالاۋشى جاساقتارعا تايسالماي قارسى تۇرىپ, ءساتتى شابۋىلدار ۇيىمداستىرىپ, قاتتى تويتارىس بەرەدى. ءسويتىپ, ەل ەڭسەسىن كوتەرىپ, قىرداعى الەۋەتتى كۇشكە اينالادى. اقىرى بۇل قوزعالىس پاتشانى تاقتان تايدىرار دابىلعا ۇقساپ, قازان توڭكەرىسىنە ۇلاسادى.
بارلىعى دا وسى توڭكەرىستەن باستالادى. كەڭەس وكىمەتى قارا حالىققا قانشا جاق بولعانىمەن, ول قالاعان حاندىق بيلىككە جالپى قارسى ەدى. سونى الدىمەن سەزگەن ساردار مەن ءامىردىڭ اراسىنا سىزات ءتۇسىپ, ارەكەت كىرەدى. ابدىعاپار حاننىڭ جارلىعىن امانگەلدى ءجيى بۇزاتىن بولادى. بىردە ءامىر سارىتورعاي بويىنداعى ءبىر اۋىلدا اعىمداعى ماسەلەلەردى اقىلداسىپ وتىرعاندا, الدەكىمدەردىڭ ارانداتۋىمەن ۇستىنە شاعىن جاساعىمەن ات ويناتىپ ساردار كەلەدى دە, حاندى دەرەۋ اتتانىپ كەتۋگە ءماجبۇر ەتەدى. بۇل وقيعا بۇرىن دا ىنىسىنە وكپەلى بوپ جۇرگەن اعاسى, اتاقتى ۇستا بەكتەپبەرگەندى باۋىرىن كايتىپ كورمەستەي اشىندىرىپ: «امىرشىڭە قارسى شىققان اسكەرباسى – سەنى قارعىس اتسىن», دەپ مۇلدەم كەلىسپەسكە كەتەدى. قاندى كويلەك دوسىنىڭ كەنەت نىلدەي بۇزىلۋىنا شىداماعان كەيكى بىردە وتكىر كوزى وت شاشىپ, تاڭقى تاناۋى دەلديىپ, قاراسۇر ءوڭى كۇرەڭىتىپ: «حانىڭا قارسى ءىس قىلىپ, تۋعان اعاڭ ۇستامەن قاستاساتىنداي سەنى نە قارا باستى. وزگەگە قور قىلماي, سەنى ودان دا ءوزىم-اق اتىپ تاستايىن», دەپ اقىرىپ قارۋىنا قول سالادى. قاۋمالاعان جۇرت قوس ارىسىن اتىستىرىپ قويسىن با, اراعا ءتۇسىپ, اراشالاپ قالادى. قىزۋقاندى مەرگەن شامىرقانعانمەن, ساردار ءوزىن سابىرلى ۇستايدى. اقىرى ەكەۋى وڭاشا قالىپ, ۇزاق سويلەسىپ, ۇعىنىسىپ تارايدى.
ءالىبي جانگەلدين توتەنشە كوميسسار بولعانىمەن تورعايعا ۇنەمى كەلە بەرمەگەن عوي. اندا-ساندا كەلىپ باعىت-باعدار بەرگەنىمەن, تۇراقتى ساياسي باسشىلىق بولماعاندىقتان باتىرلاردىڭ دا كىربىڭدەسۋى جيىلەپ كەتكەن. ءبىر كەلگەنىندە ءالىبي كەيكىدەن گورى كوزى اشىق ءارى ساۋاتى دا اجەپتاۋىر امانگەلدىنى تورعايعا الىپ كەتىپ, ءوز ورنىنا كوميسسار ەتىپ وتىرعىزىپ, بار بيلىكتى سونىڭ قولىنا بەرەدى. كۇنى كەشە قالىڭ بۇقارا بولىپ ءوزى سايلاعان حاننان قايران كەتەدى. بولشەۆيكتەرگە قىزمەت ەتىپ, ورىسپەن وداق بولعان دوسىنا نە ايتارىن, قانداي قارىم-قاتىناستا بولارىن بىلمەي, دەل-سال كۇيگە تۇسكەن مەرگەن اقىرىندا سەرتپەن اقبوزىنان ءتۇسىپ, اتاقونىسى تاستى وزەنىنىڭ بويىنداعى ەلىن جيناپ, سەيىتقۇلدىڭ سالتىمەن ەگىنشىلىككە شاقىرىپ, بەيبىت ەڭبەككە جۇمىلدىرادى. بار عۇمىرىن ات ۇستىندە وتكىزگەن ارقا-باسى ءبىر بوساپ, مامىراجاي تىرلىك كەشكەن ءبىر شاعى ەدى بۇل. سولاي ول بيلىك-جارلىقتان موينى بوساپ, ەل ىسىنەن بويىن اۋلاق سالىپ, الاڭسىز ءبىر جاز, ءبىر قىستى وتكىزەدى. قاسىرەتتىڭ دە, كەساپاتتىڭ دا كوكەسى كوكتەمدە شاڭ بەردى. سول جىلى كوكتەمنىڭ ءوزى كەش شىعىپ, سۋ قاتتى تاسىپ جۇرتتى ۇرەيلەندىرگەن ەدى. بىراق تورعاي قالاسىنان سۋىت جەتكەن سۋىق حابار سۋ تاسقىنىنان بەتەر ۇرەي تۋعىزدى.
«اقتار سارداردى اباقتىعا قاماپ تاستادى. مەرگەن تورعايعا تەز جەتسىن», دەگەن جەدەل حاباردى الىسىمەن كەيكى باستاعان ون بەس ادام اتقا قونىپ, قالاعا بارسا, دۋان ءىشى ءولى تىنىشتىق. باتىردىڭ ۇيىنە كەلىپ تۇسسە, جارى بانۋ داۋىس سالىپ, جوقتاۋ ايتىپ قارسى الادى. قالاداعى بار اسكەر, الاش ازاماتتارى, ابدىعاپار دا وزەن تاسي باستاعانىن سىلتاۋراتىپ ارعى بەتكە شىعىپ كەتكەن سىڭايلى. اراسىندا امانگەلدى جوق دەيدى. باياعى باتىر باۋىرىمەن تاتۋلاسىپ, حانمەن دە, الاش ازاماتتارىمەن دە مامىلەگە كەلىپتى دەگەن قاۋەسەت تە بەكەر بولىپ شىعادى. «بۇرىن ويتەيىك دەپ اقىلداسقان بولىپ, مازا بەرمەيتىن وسىنداعى دەگدارلار ءۇش-ءتورت كۇننەن بەرى مەنى كوزگە ىلمەي, قاراسىن دا كورسەتپەي كەتتى. سوعان قاراعاندا, امانگەلدىنى وسىلار اتىپ تاستاسا كەرەك. اۋەلى باتىردى ءسال جۋاسىتىپ الۋ ءۇشىن قامادىق دەپ ەدى, اقىر سوڭى مىنە, مەنى قاڭعىرتىپ جۇرتىنا قالدىرىپ كەتتى. ەندى مەندە ەلگە قارار بەت جوق, كوز كورمەسكە قاڭعىپ بارامىن», دەپتى قاتەلىگىن كەش ۇققان بەكتەپبەرگەن ۇستا ەلدەستەرىنە.
مۇنى ەستىگەن مەرگەن اشۋعا بۋلىعىپ قاتتى شامىرقانادى. «باۋىرىن ءوز قولىمەن بايلاپ بەرگەن ۇستاعا دا, ساردارىن اجالعا قيعان حانعا دا ءولىم كەلسىن!» دەپ اتقا قونادى. بەكتەپبەرگەندى ارال جاققا قۋىپ بارىپ اتادى دا, ابدىعاپار اۋىلىنا بەت تۇزەيدى. الايدا ونىڭ الدىن قىزىلدار وراپ كەتكەن ەدى, حان ورداسىنا قىزىل ىڭىردە بەس-التى سولدات cay ەتە قاپ, ءامىردى دۋانعا اپارامىز دەپ اۋىل سىرتىنا الىپ شىعىپ, اتىپ تاستاپتى.
سول كۇندەردىڭ بىرىندە اق پا, قىزىل ما ايتەۋىر ءۇش توپ سولدات تاستى وزەنىنىڭ اششىلىساي بويىن جايلاپ وتىرعان كەيكى اۋىلىنا جالاڭداپ جەتىپ كەلەدى. قانتوگىس بوپ كەتپەسە يگى ەدى دەپ قورىققان اقساقالدار ءسال جىراق قونىستانعان كەيكىگە كىسى جىبەرەدى. اسىعا اتقا قونىپ جاۋ الدىنا جاپادان-جالعىز شىققان مەرگەن بىردەن سەگىزىن اتىپ تۇسىرەدى. كوزدى اشىپ-جۇمعانشا قاتارى سيرەپ قالعان سولداتتار ساسقالاقتاپ قاشا جونەلەدى. باتىردىڭ سوڭىنان اۋىل ادامدارى ودان ءارى قانتوگىسكە جىبەرمەي, ونى ارەڭ ۇستاپ قالادى.
«سارداردى تۋعان اعاسىنا قارسى قويىپ, حالىقتىڭ قالاۋلى امىرىنە ايداپ سالىپ اقىرىندا بىرلىگىمىزدى ىركىتتەي ءىرىتتى. ءسويتىپ, ءبىرىنىڭ كوزىن بىرىنە جويعىزدى. سوسىن جاپادان جالعىز سورايىپ ءبارىنىڭ سوڭىندا قالعان مەرگەنگە ءشۇيىلدى», – دەر ەدى قىلىشباي قارت. ال مەرگەن ساياساتقا جوق كىسى ەدى. اق, قىزىل دەپ ايىرماي: «سارى ورىستىڭ – ءبارى ورىس – باسقىنشى. ولار اۋەلى جەرىمىزبەن بىرگە ەركىمىزدى الدى. ودان ءتىلىمىز بەن دىنىمىزگە قول سالدى. مەنى قايسىسىنىڭ وعى تاپسا دا مەيلى, ايتەۋىر ساردارعا ۇقساتىپ اباقتىعا قامالىپ ازاپتالماي, قان مايداندا اجال قۇشسام بولعانى», دەيتىن جارىقتىق. سول تىلەگى قابىل بولدى دا.
اڭدىعان جاۋ الماي قويا ما. ءۇش جىل بويى ءتۇپ ىزىنە ءتۇسىپ اڭدىپ, جان-جاققا جانسىزدار جىبەرىپ, تىڭشىلار قويىپ, اقىرى 1925 جىلى ساۋىردە جىلانشىق وزەنى بويىنداعى جالاۋلى دەگەن جەردە ونى قىزىل جەندەتتەر قولعا ءتۇسىردى. كەنەسارى حان سەكىلدى كەيكى باتىر دا:
اتقا سالدىم قۇيىسقان,
سۋ بوپ اقتى قىزىل قان.
اڭداماي ءتۇستىم الداۋعا
نە بولار ەكەن شىبىن جان, – دەپ باستاپ, ولىمگە ولەڭمەن باس تىككەن سياقتى. سوندا دا ولىسپەي بەرىسپەگەنى انىق. اۋەلى ونىڭ قىلىشپەن ەكى قولىن شاۋىپ, سوسىن باسىن كەسىپ العان. ايى-كۇنى جەتىپ وتىرعان جارى اقجاننىڭ ءىشىن جارىپ, بالاسىن نايزاعا شانشىپ, ايۋاندىقپەن ءولتىرىپ, اۋىلعا ءورت قويعان. كەيكى كوكەمباي ۇلى اعى بار, قىزىلى بار, وتارشىلداردىڭ قاي-قايسىسى ءۇشىن دە وسال جاۋ بولماعان-اۋ. اۋىز اشتىرماي, بۇرا باستىرماي, حالىقتى تەمىر قۇرساۋدا ۇستاعان قانقۇيلى قىزىل ساياساتتىڭ باتىر ەسىمىن اتاتپاي, حالىق جاۋى دەپ سىزىپ تاستاۋعا تىرىسقانى دا تەگىن بولماعان ءتارىزدى. تەك تاۋەلسىزدىكتىڭ اقجارىلقاپ ارايلى تاڭى عانا ونىڭ قاسيەتتى ەسىمىن, قاستەرلى ءىسىن جارىق دۇنيەگە الىپ شىعىپ, حالقىمەن كايتا قاۋىشتىردى.
حالىقتىڭ سونداعى قۋانىشى باتىرعا تۋعان ولكەسىندە قويىلعان ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا سويلەگەن ارداگەردىڭ اتالاس ۇرپاعى اۋباكىر قىلىشباي ۇلىنىڭ سوزىنەن-اق ايقىن سەزىلەدى. «سوڭعى بەس-التى جىلدىڭ كولەمىندە ادام ايتسا نانعىسىز تاريحي وقيعالاردىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. ول الدىمەن تاۋەلسىزدىك العانىمىز, الاڭسىز ەركىن ءومىر سۇرە باستاعانىمىز. بۇنى ءبىز قيالداپ تا كورگەن جوق ەدىك-اۋ. وسى تاۋەلسىزدىك, وسى بوستاندىق ءۇشىن سان عاسىر بويى شايقاسىپ, قىرىلماپ پا ەدى حالىق. ارعى تاريحقا بارماي-اق, وسىدان سەكسەن جىل عانا بۇرىن وتكەن ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى قۇرباندارىنىڭ بەينەسى ءالى كۇنگە كوز الدىمىزدان وشكەن جوق. ۇرانداعان داۋىستارىنىڭ جاڭعىرىعى كۇن بۇگىن دە قۇلاعىمىزدا تۇرعانداي. ازاتتىق ءۇشىن الىسقان سول قاھارمانداردىڭ ءبىرى, ءبىرى بولعاندا دا بىرەگەيى كەيكى باتىر كوكەمباي ۇلى بۇگىن قايتا ءتىرىلىپ, ءالىبي, امانگەلدىسىمەن قايىرا قاتار تۇزەدى. ارادا سەكسەن جىل وتكەندە جابىلعان جالادان زورعا ارىلىپ, ورتامىزعا باتىر ءمۇسىن بولىپ ورالىپ تۇر, جۇرتىم! اقىرى باندىنىڭ ەلى, باندىنىڭ تۋىسى دەگەن قورلىق جالادان قۇتىلدىق-اۋ ءبىر, باۋىرلار», دەگەن كوكىرەگى قان جىلاپ, كوزىنەن جاس پارلاپ ايتقان ونىڭ ءسوزى كىمدى دە بولسىن تەبىرەنتپەي قويماعان. شىنىندا دا, مۇنداي اتتى كۇن تۋار دەپ كىم ويلاعان. الايدا ازاتتىق جولىندا الىسىپ, جانىن قيعان قاھارمانداردى ەلى ۇمىتپايدى ەكەن عوي.
سارباس اقتاەۆ,
جازۋشى.
الماتى.
