كونە ساز اسپاپتارى

جۇما, 1 اقپان 2013 7:15

كورەگەندىكتىڭ, كورە بىلگەندىكتىڭ جەمىسى

2008 جىلى جازدا ورتالىق موڭعوليانىڭ بايان-حونعور (بايقوڭىر) ايماعىنىڭ عالۋتى (قازدى كول) دەگەن جەرىندەگى ساعانا تاستاعى جازۋعا تاپ بولدىق. وندا: «ىزگىلىك-چور سەگىز ءتۇرلى اسپاپتى مەڭگەرگەندىكتەن [ونىڭ قۇرمەتىنە] قاتتى تاس­تان بارىق (عيباداتحانا) ورناتتىق».

جۇما, 1 اقپان 2013 7:15

كورەگەندىكتىڭ, كورە بىلگەندىكتىڭ جەمىسى

2008 جىلى جازدا ورتالىق موڭعوليانىڭ بايان-حونعور (بايقوڭىر) ايماعىنىڭ عالۋتى (قازدى كول) دەگەن جەرىندەگى ساعانا تاستاعى جازۋعا تاپ بولدىق. وندا: «ىزگىلىك-چور سەگىز ءتۇرلى اسپاپتى مەڭگەرگەندىكتەن [ونىڭ قۇرمەتىنە] قاتتى تاس­تان بارىق (عيباداتحانا) ورناتتىق». بۇل جادىگەرلىك ب.ز. ءVىى-ءVىىى ع.ع. مۇراسى-تىن. ويتسە, كوك تۇرىك داۋىرىندە ۇلى سازگەر ىزگىلىك-چورعا ارناپ عيباداتحانا ورناتىپ, حالىق باسىن كوتەرىپ ۇلىقتاعان ەكەن. ىزگىلىك-چور سازگەر 8 ءتۇرلى ساز اسپابىن مەڭگەرىپتى. ول قانداي اسپاپتار؟ مىنە, وسى سۇراق ءبىزدى مازالاي باستادى. سول جىلى ب.ز. V-ءVى ع.ع. كۋاگەرى اتادومبىرانى قولعا ۇستاپ, بۇكىل قازاق حالقىنان ءسۇيىنشى سۇراپ قۋاندىق. «جۇرگەنگە جورگەم ىلىنەدى» دەگەن ۇمىتپەن ءبىز ىزدەنىسىمىزدى توقتاتپادىق. شەتەلدىك ارحەولوگيالىق قازبالاردى, عىلىمي ەڭبەكتەردى, تاريحي جادىگەرلىكتەردى قوپارۋمەن بولدىق.

مىنا تاريحي اقپاراتقا كوز سالىڭىز, ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدىڭ 198 جىلى شىعىس حان ديناستياسىنىڭ پاتشاسى ليندي عۇنداردىڭ كيىمىنە, كيىز ۇيىنە, حاننىڭ ەسىر (تاعىنا), ولاردىڭ تاماعىنا جانە كۇنحوۋ        () مەن سىبىزعىسىنا () نازارى اۋىپ, پاتشا سارايىنا الدىرۋعا بۇيرىق بەرىپتى («سوڭعى حان-نامە ءححىىى», 1894. 108-ب).

سىبىزعى

سىبىزعى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جەتىپ وتىر. قازىر بۇل اسپاپ تۇركى (قازاق, باشقۇرت, تۋۆا), موڭعول (حالقا, ويرات-قالماق) حالىقتارىنىڭ ساز اسپابى ساناتىندا. ب.ز.د. 80-جىلى عۇنداردىڭ تۇتقىنى بولعان قىتايدىڭ حان ديناستياسىنىڭ ەلشىسى: «كۇن باتىپ كەتكەننەن كەيىن عۇنداردىڭ سىبىزعىسىنىڭ (حۋ تسزيا. ) ءۇنى زارلاپ, جىلقىلارى كىسىنەپ, سيىرلارى موڭىرەپ تىنىشتىق بەرمەي, ۇيقى قاشىرادى. («الدىڭعى حان-نامە. ءLىV»,1894.)» دەپ جازعان.

2011 جىلى قازبا جۇمىسىن جۇرگىزگەن بايىرعى تۇركىلەردىڭ شاتىرتاۋ جەراستى كەسەنەسىنىڭ كومىگىنەن (پانوراما) تابىلعان اتتى ساربازدىڭ قولىنا سىبىزعى ۇستاتىپ مۇسىندەگەنى سوزىمىزگە دايەك. بۇل ءمۇسىن ب.ز. 630-680 جىلدارىنا ءتان.

سىبىزعىنىڭ شىعۋ تەگىنە بايلانىستى التاي قازاقتارىنىڭ اراسىندا تومەندەگىدەي اڭىز ساقتالعان. وندا: بۇرىنعى وتكەن زاماندا ەرتىس وزەنىنىڭ بويىندا ءبىر كەيۋانا ۇلى ەكەۋى ءومىر ءسۇرىپ جاتىپتى. بالاسى ۇلى التاي تاۋىندا اڭ اۋلاپ, نۋ ورماننىڭ ىشىنەن جەمىس تەرىپ اناسىن اسىرايدى ەكەن. قاسيەتتى التايدان باس الاتىن وزەن سۋى تاۋدان سارقىراي اعادى ەكەن. سارقىرامانىڭ ءۇنى جاس جىگىتتى بالا كەزىنەن ەلىكتىرىپ, نەبىر ءتاتتى قيالعا الىپ ۇشىپتى. نەبىر عاجايىپ سەزىمگە بولەپتى. ابىز التاي كۇڭىرەنە ءان سالىپ, بەلگىسىز ءبىر جۇپار اۋەن جەلپي ايمالاپ تۇرعانداي كۇي كەشىپتى. اڭنان قولى بوساي قالسا كۇنى بويى سارقىرامانىڭ جاعاسىنا بارىپ ونىڭ داۋسىن تىڭداپ, عاجايىپ اۋەنىنە بەرىلىپ وتىرادى ەكەن. كەيدە كۇننىڭ باتقانىن دا بايقاماي قالاتىن بولعان. وسىلايشا جۇرگەندە ءبىر كۇنى سارقىرامانىڭ ەتەگىنەن اي دەسە اۋزى, كۇن دەسە كوزى بار عاجايىپ سۇلۋ قىز شىعا كەلەدى. جىگىت اۋزى اشىلىپ, كوزىن جۇمىپ تاڭ-تاماشا بولادى. سوندا قىز:

– ءاي, سەرى جىگىت, سەن ءار كۇن سايىن وسى سار­قىراماعا كەلىپ ۇنىنە ەلىگىپ وتىرا­سىڭ, بۇنىڭ سەبەبى نە؟ – دەيدى.

جىگىت نە ايتارىن بىلمەي, ابدىراپ قالادى. قىزدىڭ داۋسى ءمولدىر بۇلاقتىڭ سىلدىرىنداي, دەمى التايدىڭ سامالىنداي ءۇپ ەتىپ, ءبىر عاجايىپ سەزىمگە ەندى. سالدەن سوڭ جىگىت:

– وسى كۇركىرەمەنىڭ قۇلاپ اققان ءاربىر تامشىسىنان سۋ پەرىسى ەرتىس ارۋدىڭ داۋسىن ەستىگەندەي بولامىن. ۇيگە بارسام دا, دالادا جۇرسەم دە, تاۋعا شىقسام دا قۇلاعىمنان كەتپەيدى, – دەيدى.

– سەرى جىگىت, ولاي بولسا مەن ساعان ءبىر امال ۇيرەتەيىن, – دەپ ءوسىپ تۇرعان قۋرايدى كەسىپ الىپ سىبىزعى جاساپ بەرىپتى دە سۇلۋ قىز ەرتىستىڭ تولقىنىنا ءتۇسىپ عايىپ بولىپتى. سول كۇننەن باستاپ جىگىتتىڭ قيالى سۋ پەرىسى سۇلۋ قىزعا اۋادى. جاتسا-تۇرسا دا قىز قيالىنان كەتپەيدى. سۋ پەرىسىنىڭ جاساپ بەرگەن قۋراي سىبىزعىسىمەن وعان ارناپ «ەرتىس تولقىنى», «التاي تولعاۋى», «سارقىراما» اتتى كۇيلەر شىعارادى. مىنە, بۇل اڭىزدى موڭعوليانىڭ بايان-ولكە ايماعىنىڭ دەلۇۇن ولكەسىنىڭ تۇرعىنى, 75 جاستاعى دارياحان اقساقالدان 1972 جىلى جازىپ الىپ ەدىم. دارياحان اقساقال اتالمىش ءۇش كۇيدى ورىنداپ تا بەرگەن ەدى.

سىبىزعى تۋرالى, ونىڭ شىعۋ تەگىنە بايلانىستى اڭىز وسىلايشا حالىق جادىندا ساقتالىپتى. ورتاازيالىق تۇركىلەر قوي قوزىسىنان, تۇيە بوتاسىنان جەرىسە, سىبىزعى تارتىپ سونىڭ اۋەنىمەن ءتولىن الدىرادى دەگەن اقپارات قىتاي دەرەكتەرىندە ساقتالعان ەكەن (Eberhard W. ءLeidىn. 1942).

سوناۋ ەجەلگى عۇنداردىڭ زامانىنان جالعاسقان اسىل مۇرا بۇگىنگى كۇنى قازاق حالقىنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. قازاققا 2 مىڭ جىلدان استام قىزمەت ەتىپ كەلە جاتىر.

قۇنقوۋ (قوبىز)

جوعارىدا ءسوز ەتكەن شىعىس حان ديناستياسىنىڭ پاتشاسى لينداي-قۇمار بولعان قۇنقوۋ (قوبىز ) ساز اسپابى قاقىندا قىتايدىڭ تاريحي جازبالارىندا كوپ ايتىلادى. عۇنداردىڭ بۇل ساز اسپابىن كەيىن قىتايلار مەڭگەرىپ, وزدەرىنىڭ ساز اسپاپتارىنىڭ قاتارىنا قوسقان.

ايگىلى تاريحشى-مادەنيەتتانۋشى ۋ.ەۆەر­حارد: «حان ديناستياسىنىڭ داۋىرىندە (ب.ز.د. 206-ب.ز. 220 ج.ج.) ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ «قۇنقوۋ» اتتى ساز اسپابىن قىتايلار الىپ پايدالانعان. فەرعانادا ءومىر سۇرگەن قاڭ­لىلار, سامارقاندىق تۇرىكتەر قۇنقوۋ ساز اس­پابىنىڭ وتانى» (Eberhard W. ءLeidىn. 1942.) دە­گەن تۇجىرىم جاساعان.

ەجەلگى جانە بايىرعى قىتاي ءتىلىنىڭ  ما­مانى, حان, تاڭ ءداۋىرىنىڭ قىتاي يە­رو­گليف­تەرىنىڭ عىلىمي ترانسكريپتسياسىن جاساعان عالىم ب.كارلگەرن «قۇنقوۋ» اتاۋى «قوبىز» ءسوزىنىڭ كونە فورماسى دەگەن تۇجىرىمعا كەلگەن «ورتا ازيا مەن قىتاي مادەنيەت تاريحىنان (ب.ز.د. ءىى ع. – ب.ز.ءVىىى ع.)» اتتى ەڭبەكتىڭ اۆتورى زەرتتەۋشى ب.ا.ريفتين «قۇنقوۋ – ىشەكتى اسپاپ, ونى شەرتىپ تە, ىسقىلاپ تارتىپ تا وينايدى» (ب.ا.ريفتين. يز يستوري كۋلتۋرنىح سۆيازەي, سرەدنەي ازي ي كيتايا // پۆ. 1960. № 5. 122-ب.) دەسە, بەلگىلى قىتايتانۋشى ا.گ.مالياۆكين دە بۇل تۇجىرىمدى قولدايدى. بۇل ءسويتىپ, ەكى اۆتوردىڭ دا اقپاراتى ءبىر جەردەن شىعادى. قۇنقوۋ اسپابىنىڭ ەڭ كونە ءتۇرى وڭتۇستىك تۇركىستان (شىڭجاڭ) قوتاننىڭ چەمو اۋدانىنىڭ جاعۇنلۇق دەگەن قورىمىنان 1996 جىلى ارحەولوگيالىق قازبا كەزىندە تابىلدى (A Grand view of xinjang`s cultural … 1999.)

ۇزىندىعى (شاناعى, موينىمەن) 87,6 سم. شاناقتىڭ استىڭعى تۇبىندە  دەگەن (كەيىپتەگى) تەسىك بار. وندا ءۇش ىشەكتىڭ ءىزى قالعان. ءبىزدىڭ توپشىلاۋىمىزشا ىشەكتى قىلدان جاساعان سياقتى. قحر-دىڭ جەرىنەن تابىلعان قۇنقوۋ شامامەن ب.ز.د. 475-221 جىلدارعا كەلەدى.

سۋرەتتە: عۇن قوبىزى (ب.ز.ب. 475-221 ج.ج.)

شىعىس تۇركىستان

قوتوننىڭ جۇعنىلىق قورىمىنان تابىلعان عۇن قوبىزى. ب.ز.د 475-221 جىلداردىڭ جادىگەرى دەپ بىلەمىز.

قوبىز شاناعىنداعى  تاڭباسى بايىرعى ساقتاردىڭ (سكيف)  تاڭباسى. بۇل تاڭبا بايىرعى تۇركى بىتىگ جازۋىنان بۋىندىق (سيللابوگرامما) كەزەڭىندە saq (سكيف) دەگەن اتاۋدى تاڭبالاعان. كەيىن بىتىگ جازۋعا رەفورما جاساعان كەزدە بايىرعى داستۇرشىلدىكتى ساقتاپ – as/ys دەپ وقىلاتىن «S» تاڭباسىنىڭ ءمانىن بەلگىلەيتىن بولعان دەگەندى ەڭبەگىمىزدە دالەلدەگەمىز.

كەلەشەكتە ونەرتانۋشىلار, شەبەرلەر بۇل اسپاپتىڭ جاڭعىرتپاسىن جاساپ ونەر بايگەسىنە قوسار دەگەن ۇمىتتەمىز.

شاڭقوبىز

قازاق, قىرعىز, وزبەك, تۋۆا, التاي حالىقتارى بۇگىنگە دەيىن شاڭقوبىزدى ۇلتتىق ساز اسپابىنىڭ ءبىرى رەتىندە پايدالانىپ كەلەدى. موڭعول تەكتى بۋريات, قالماق, حالقا, تورعاۋىت, داعۇر, ويرات, مونعول, قحر-داعى ىشكى موڭعولداردىڭ ورتاسىنا شاڭقوبىز مول تارالعان.

تۋنگۋس تەكتى ەۆەنك, نانايلار, مانجۋر سىبەلەرى, شۇرشىتتەر (چجۋرچجەن), جاپوننىڭ حوككايدا ارالىنا ورتالىق ازيادان بارعان اين تايپاسى سياقتى تىنىق مۇحيت جاعالاۋىنداعى حالىقتار بۇل ساز اسپابىن كەڭ تۇردە قولدانادى. شاڭقوبىزدى پايدالانۋشى حالىقتار بۇل اسپاپتى وزدەرىنىڭ ۇلتتىق دۇنيەسى دەپ بىلەدى.

شاڭقوبىزدى شەبەرلەر قامىستان, تەمىردەن, سۇيەكتەن, اعاشتان جاساعان.

شاڭقوبىزدى وزبەكتەر «چانگكوبىز», سىبىرلىك تۇرىكتەر «حومۋس», موڭعولداردىڭ كوبى كەلقۋىر ء(تىل قوبىز) دەپ اتايدى. داعۋر موڭعولدارى «مۇعرى» دەسە, حوككايدا ارالىنىڭ ايىندىقتارى «مۇگلى» دەپ اتايدى ەكەن. بۇل اتاۋعا قاراعاندا تۋ باستاعى اتاۋى «مۇگلى» نەمەسە «مۇعلى» بولعان بولۋى دا مۇمكىن. بۇل ءۇشىن ورتالىق ازيادان ايىندار حوككايداعا قاي داۋىردە بارعانىن انىقتاۋ كەرەك. ايندىقتار جاپوندارداي نازىك ەمەس, پالۋان دەنەلى, تىك قاباقتى بوپ كەلەدى. شاڭقوبىزدىڭ ەڭ كونە ءتۇرى موڭعوليا ءتوۆ (ورتالىق) ايماعىنىڭ التىنبۇلاق سۇمىنىنىڭ (ولكە) جەرىنەن تابىلدى. موڭعوليانىڭ استاناسى ۋلانباتىر قالاسىنان 130 شاقىرىم قاشىقتىقتا, اتاقتى تۋل دارياسىنىڭ وڭتۇستىك شىعىس ءوڭىرىنىڭ مورين-تولعوي (اتباستى) دەگەن جەردەگى عۇنداردىڭ قورىمىنا 1989 جىلى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسىن جۇرگىزگەن كەزدە تابىلعان.

اۆستريانىڭ ۆەنا قالاسىنداعى ادام­­زات تاريحى, سانكت-پەتەربۋرگتاعى ان­تروپولوگيا جانە ەتنوگرافيا, رە­سەي فەدەراتسياسى حالىقتارىنىڭ ەتنو­گرا­فيا­لىق مەملەكەتتىك مۇراجايلارىنا ءدۇ­نيەجۇزى حالىقتارىنىڭ جۇزدەگەن ساز اسپاپتارى قويىلعان. سولاردىڭ قاتارىندا شاڭقوبىز دا بار. ولاردىڭ ەڭ كونەسى 150-200 جىل بۇرىن عانا جاسالعان مۇرالار. ارحەولوگيالىق قازبادان تابىلعان ەجەلگى شاڭقوبىزدار جوق. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان عۇن­داردىڭ شاڭقوبىزى ەكى مىڭ جىل بۇرىنعى قۇندىلىق. جوعارىداعى مۇراجايداعى ەكسپوناتتار مەن مىنا عۇن مۇراسىن سالىستىرىپ قاراعاندا شاڭقوبىزدىڭ جالپى ءپىشىنى كوپ وزگەرمەگەن. سوڭعى جىلدارى قازاق, تۋۆا, موڭعول شاڭقوبىزدارىنىڭ تىلشەسىنىڭ ۇشىنا ىلمەك تەگەرشىك ورناتسا, كەي جاعدايدا تارتپا ءجىپ بايلاعان.

عۇن داۋىرىندە قولدانىستا بولعان شاڭقوبىز وسىلايشا مىڭجىلدىق تاريحتىڭ سۇرىپتاۋىنان ءوتىپ, ءححى عاسىردىڭ تالعامپاز ۇرپاقتارىنىڭ ەستەتيكالىق جانە رۋحاني بايلىعىن مولايتۋعا ولجا سالىپ كەلەدى.

فلەيتا ۇستاعان اتتى سارباز (ب.ز. VII عاسىر)

فلەيتا

2011 جىلى ارحەولوگيالىق قازبا ءجۇر­گىز­گەن شاتىرتاۋ (مايحان-ۋل) جەراستى كە­سە­نەسىنەن ساز اسپابىن ويناعان اتتى سار­بازداردىڭ بىرنەشە ءمۇسىنى تابىلدى. سولاردىڭ ءبىرى – ەكى قولىمەن ءتورت قوس تۇتىكتى فلەيتالىق ۇرلەمەلى اسپاپتى ۇستاعان اتتى سارباز. فلەيتالىق اسپاپتىڭ سىرتىن كەراميكامەن قاپتاعان. مۇنداي فلەيتالىق اسپاپتاردى قازىر ۆەنگرياداعى قىپشاقتار پايدالانادى. وزبەكتەردە ەكى تۇتىكتى نەمەسە قوس تۇتىكتى «قوشناي» اتتى فلەيتالىق اسپاپ بار. «ناي» كونە تۇركى تىلىندە تۇتىكشە دەگەن ماعىنا بەرەدى. بۇل ساز اسپابىنىڭ مولشەرى, اتاۋى تۋرالى بىزدە مالىمەت قازىرشە بولماي تۇر.

قىپشاق

فلەيتالىق ۇرلەپ وينالاتىن «قىپشاق» دەپ اتالاتىن ساز اسپابى تۋرالى ءال-فارابي ءوز ەڭبەگىندە اتاپ وتكەن ەكەن (ب.سارىباەۆ «قازاقتىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارى». 1981.). ال پ. يۋدين دەگەن ورىس زەرتتەۋشىسى «قىرعىزدار (قازاقتار)» اتتى ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋىندە اسەرلى اۋەن شىعاراتىن ساز اسپابى تۋرالى قىزىقتى اقپارات قالدىرعان. وندا: «…قىسقا ەكى قامىس تۇتىكشە (ناي) ۇرلەگەن قارىننىڭ اۋزىنا قوسىپ بايلانادى. سول ناي تۇتىكشەدەن شىعاتىن ءۇن «ۆولىنكانىڭ» ۇنىنە ۇقساس» دەگەن دەرەك قالدىرعان (بۇل ب.سارىباەۆ كىتابىندا كورسەتىلگەن). تاڭ داۋىرىندە ورحون تۇرىكتەردىڭ ورتاسىندا بولعان ۆەن سۋن دەگەن ادامنىڭ جولجازبالارىندا مىنا ءبىر دەرەك كەلتىرىلگەن. «ولگەن ادامنىڭ مۇردەسىن شىعارعاندا تۇرىكتەر بەتىن جىرتىپ قايعىلى ءان سالىپ (جوقتاۋ ايتىپ) جىلايدى. وسى كەزدە ات ۇستىندە تۇرعان ادام تەرى دوربانىڭ اۋزىنا ەكى تۇتىكشە بايلاعان ساز اسپابىن ويناپ تۇرادى. ونىڭ سەبەزگىلەتە اۋەز شىعارىپ, كۇرسىنە بوزداعان قايعىلى ءۇنى ادامنىڭ قابىرعاسىن قايىستىرىپ, نە ءبىر ايانىشتى سەزىمگە جەتەلەيدى. بۇل اسپاپتى تۇرىكتەر  (تسيۋشە) دەپ اتايدى ەكەن» (ۆەن Cۋن. «ەجەلگى داۋىردەگى كوشپەلىلەر تۋرالى بەلگىلەۋ». 1951. 18-بەت). سينولوگ گ.كارلگەرن, تاريحشى ا.ن.بەرنشتامدار  دەگەن يەروگليفتى «تسيۋشە» دەپ وقىپ, «قىپشاق» دەپ جاڭعىرتىپتى (ا.ن.بەرنشتام يزبراننىە ترۋدى… 1997. س. 264).

بۇگىنگى كۇنى الماتىداعى ىقىلاس دۇكەن ۇلىنىڭ اتىنداعى ۇلتتىق ساز اسپاپتار مۇراجايىندا قىپشاق اسپابى ساقتاۋلى تۇر. عاسىرلار بويى قازاق حالقى قولدانىپ كەلگەن بۇل اسپاپتى «جەلبۋاز» دەپ تە اتايدى. ءال-فارابي ءسوز ەتكەن, ۆەن سۋن, پ. يۋديندەر سيپاتتاماسىن جاساعان وسى جەلبۋاز اسپابىن كوك تۇرىك داۋىرىندە «قىپشاق» دەپ اتاعان بولۋى مۇمكىن. قازاق حالقىنىڭ دومبىراسىنىڭ ءوزىن كەزىندە ەكى ءتۇرلى اتاعان. ءبىزدىڭ بۇگىن «اباي» دومبىراسى دەپ اتاپ جۇرگەن اسپابىمىزدى كەزىندە «قىپشاق» دومبىرا دەپ, ەلليپيسويد شاناقتى دومبىرانى «وعىز» دومبىراسى دەپ تە اتاعانى ءمالىم. ءدال وسى سياقتى بايىرعى زاماندا «قىپشاق» دەپ اتالعان ۇرمەلى اسپاپتى كەيىن «جەلبۋاز» دەپ اتاعان بولۋى ابدەن مۇمكىن.

جەلبۋاز (قىپشاق) سياقتى اسپاپتى بەلورۋستار, فرانتسۋزدار بۇگىنگە دەيىن وركەسترىندە پايدالانىپ كەلەدى. ۆولىنكا ىسپەتتەس بۇل اسپاپتى بەلورۋستار «دۋدۋ» دەپ اتايدى ەكەن. «دۋدۋ» سلاۆيان لەكسيكونى ەمەس. تۇرىك, موڭعول تىلدەرىندە «ءان, اۋەن» دەگەن ماعىنا بەرەدى. ويتكەنى, جوشى يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا سلاۆيان حالىقتارى كىرگەننەن (1240 جىلدارى) كەيىن عانا بۇل اسپاپ ەۋروپاعا, بەلورۋستارعا تاراعان بولۋى مۇمكىن.

دابىل

بۇل اسپاپ قازاقپەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان ەجەلدەن بەلگىلى مۇرا. دابىلدى اسپاپ اڭ اۋلاعاندا, ۇلى جيىنعا شاقىرعاندا, اسكەري جورىقتارعا اتتاناردا, جان بەرىپ جان الىسقان بەتپە-بەت شايقاستاردا, جورىقتاردا جەر قايىسقان قولدىڭ رۋحىن كوتەرىپ, نامىسىن جانۋ, ايبىنىن اسىرىپ, ايدارىنان جەل ەستىرۋ ماقساتىندا قولداناتىن بولعان. دابىل, كەپشىك, داڭعارا اسپابىنىڭ سيپاتتاماسى, تۇركى حالىقتارى ورتاسىندا كەڭ تۇردە قولدانعان, ونىڭ سيپاتتاماسىن ب.سارىباەۆ كەزىندە جەرىنە جەتكىزە جازعان. سوندىقتان ءبىز تاراپىمىزدان قىسقاشا قايىرۋدى ءجون كوردىك. قىتاي دەرەكتەرىندە عۇن داۋىرىندە دابىل اسكەردىڭ بايراق, تۋىنىڭ دارەجەسىندە قۇرمەتتەلەتىنىن دالەلدەيتىن ەكى دەرەككە كەز بولدىق. قىتايدىڭ «شي تسزي» دەرەكناماسىندا: «ب.ز.ب. 119 جىلى قىتايدىڭ قولى عۇندارعا جورىق جاساعان كەزدە قىتاي اسكەرىنىڭ قولباسشىسى حو تسيۋي-بين عۇنداردىڭ شىعىس داتسزيان كنيازىنىڭ تۋى مەن قوسا دابىلىن تارتىپ الدى» (ۆ.س.تاسكين. 1968.) دەگەن دەرەك قالدىرىپتى. تاعى دا ۆ.س.تاسكيننىڭ ايتۋىنشا اتالمىش دەرەكنامادا: «سول جىلى (ب.ز.ب. 119 جىلى) قىتاي قولى عۇنداردىڭ شىعىس قاناتىنىڭ كوسەمىنىڭ تۋىن, دابىلىن تارتىپ الدى» دەيدى.

ەندەشە بۇل ەجەلگى داۋىردەن تۇركىلەر ءۇشىن دابىل اسپابى ەلدىكتىڭ, ۇلتتىڭ قاسيەتتى سيمۆولى بولعان تۋدىڭ دارەجەسىندە قۇرمەتتەلەتىنىن كورسەتەدى. دابىل – اسكەردىڭ رۋحى, جانى, ايبىنى. سوندىقتان دا تۋ مەن دابىل ەلدىكتىڭ, ەگەمەندىكتىڭ ءبىر نىشانى دەسەك, ەش ارتىقتىعى جوق.

پيپا

پيپا – ءتورت نەمەسە التى قىل ىشەكتى, تاياقشامەن (شىبىقپەن) ۇرىپ وينايتىن ساز اسپابى.

ب.ز.ب. ءىى عاسىردا جازىلىپ ساقتالعان ليۋ سي دەگەن ادامنىڭ «شي-مين (اتاۋلار انىقتاماسى)» اتتى ەڭبەگىندە پيپا ساز اسپابى تۋرالى دەرەكتەر قالعان. وندا عۇنداردىڭ پيپا اتتى ساز اسپابىن قىتايلار الىپ پايدالانعانى تۋرالى ايتىلادى (Eberhard W. 1941. ا.گ.مالياۆكين 1974.). بۇل از دەسەڭىز قىتايدىڭ تاڭ ديناستياسىنىڭ زامانىندا ورتاازيالىق تۇركىلەردەن پيپا اسپابىن جاقسى مەڭگەرگەن سازگەرلەردى مامان رەتىندە ارنايى شاقىرۋمەن قىتايعا اپارىپ, تالاپكەرلەرگە ۇيرەتەتىن بولعان (ەۆەرحارد. S. 260). سول داۋىردە ورتاازيالىق تۇركىلەر پيپا اسپابىن كەڭ كولەمدە قولدانعان ەكەن (Eberhard W. 1941).

قىتايدىڭ قازىرگى ساز اسپابىن زەرتتەۋ­شى­لەرى تومەندەگىدەي قورىتىندى جاساعان. «ب.ز.ب. 246-207 جىلدارى ءومىر سۇرگەن قىتايدىڭ تسين ديناستياسىنىڭ زامانىندا قىتايعا كىرىپ كەلگەن جاتتىڭ اسپابى. «پيپا» اتاۋى قىتاي لەكسيكونى ەمەس» – دەگەن تۇجىرىم جاساعان (ۆ.س.تاسكين 1968.).

ءبىز جوعارىدا بۇگىنگى كۇنى كوبى كومەس­كى­لەنگەن ەجەلگى ساز اسپاپتارى تۋرالى جەكە-جەكە تۇسىنىكتەمە بەردىك. نە ءۇشىن؟

ادام جۇرگەن جەردە سەزىم بار. سەزىم بار جەردە ادامگەرشىلىك بار. ادام مەن تابيعات, قوعام مەن ادامنىڭ قاتىناسىن, مىنا ءدۇن-دۇنيەنىڭ بولمىسىن دىبىس, ىرعاق نەمەسە اۋەنمەن سۋرەتتەپ, ادامنىڭ جان جۇيەسىنە ءلاززات بەرەتىن بىردەن-ءبىر قۇرال – ساز اسپاپتارى.

ساز اسپاپتارى سول حالىقتىڭ ەتنو­پسيحولوگياسىن, الەمدى سەزىنۋىن, ءومىر ءسۇرۋ ەرەكشەلىگىن, شارۋاشىلىعى مەن ونى مەڭگەرۋ ءداستۇرىن, دۇنيەتانىمى مەن تابيعي ورتانىڭ ەرەكشەلىگىن, سول قاۋىمنىڭ ۇلتتىق بولمىسىن, بەت-بەينەسىن كورسەتەتىن, ايقىندايتىن عاجايىپ قۇرال.

ەجەلگى جانە بايىرعى تۇرىكتەر الەمدى, قورشاعان ورتانى سەزىنۋ, ونى ونەر تىلىمەن ايتىپ, ۇلتىنا, حالقىنا جەتكىزۋ ءۇشىن قانشالىق دارەجەدە رۋحاني قۋاتتى بولعانىن وسى ساز اسپاپتارعا قاراپ تۇسىنەمىز. سونىمەن قاتار, ولاردىڭ شىعارماشىلىق ويلاۋ قابىلەتىنىڭ دەڭگەيى قانداي بيىك دارەجەدە ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز. ساز اسپابىنىڭ ءۇنىن تۇرىكتەر ءتاڭىردىڭ جەتكىزىپ وتىرعان ءۇنى, سەزىمى دەپ قابىلداعان. سازدى ءۇندى «جۇپار كۇي», جان جادىراتار «جۇپار سامال» دەپ تۇسىنگەن. قۋانىشىنا قۋانىپ, قايعىسىنا جۇبانىپ, ساز اسپابىنىڭ اۋەنىمەن تاريحىن جازىپ قالدىرعان.

قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ

دوكتورى, تۇركىتانۋشى.