ايماقتار • 16 مامىر، 2019

قازىناسى قۇپيا اۋىلدار كوپ

699 رەتكورسەتىلدى

اقجايىق وڭىرىنە بەلگىلى ولكەتانۋشى، تاريح ماگيسترى ايبولات قۇرىمباەۆ حابارلاسىپ، «يتاليادان كەلگەن ارحەولوگ عالىممەن بىرگە ورالعا جاقىن ماڭداعى كونە قۇلپىتاستاردى قاراپ قايتايىق» دەگەن ۇسىنىس ايتتى.

جان-لۋكا بونورا – فيلوسوفيا دوكتورى (Ph.D)، ارحەولوگ، يتالياداعى بولونيا ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ پروفەسسورى. قازاق­ستان­دا، ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرا­زيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس بەرىپ جۇرگەنىنە دە بىرنەشە جىل بولىپتى. ماحامبەت وتەمىس­ ۇلى اتىنداعى بقمۋ-دا ءۇش اپتا­لىق كۋرس وقۋ ءۇشىن ورالعا كەلگەن ەكەن. 

«قۇلپىتاس قارايمىز» دەگەن سوڭ ادەتتەگىدەي تاس بەتىندەگى مۇكتى قىرىپ تازالايتىن تەمىر سىمدى ششەتكانى، بور، پىشاق، ت.ب. اساي-مۇسەيدى الا شىقتىق. ايبولاتتىڭ كۇرەگىن ىلە كەتتىك. نەگىزى بۇل ساپاردى ۇيىمداستىرعان – بقمۋ-دىڭ عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى پرورەكتورى، جاعىراپيا عىلىم­دارىنىڭ كانديداتى قاجى­مۇرات احمەدەنوۆ ەكەن. وتە زيالى، ءوز سالاسىنىڭ بىلىكتى مامانى، بوكەي­لىك قاجىمۇرات ماقسۇت ۇلىن بىرەر جىل بۇرىن ايبولات تانىستىرعان بولاتىن. سونىمەن، جوعارىداعى تورتەۋمىز، جاس عالىم ءۋاليحان، اۋدارماشى ۆلاديسلاۆ دەگەن جىگىت بار، تارتىپ كەتتىك. 

قالادان ۇزاپ، جاڭا كوپىرمەن جايىقتىڭ سول جاعىنا، بۇقار بەتكە شىقتىق. تەرەكتى اۋدانىنا قاراستى ءجاڭاومىر اۋىلدىق وكرۋگى­نىڭ تاريحي اتاۋى – ءمام­بەتباي، سوۆەتتىك نىسپىسى – سو­­تسياليزم بولعان شاعىن اۋىلى وب­لىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندە، تىكە تارتسا 15-20 شاقىرىمداي جەر­دە ورنالاسقان ەكەن. كۇرەجول­دان وڭعا بۇرىلىپ، قالىڭ تو­عاي­دى ارالاپ، ەگىس القابىن جاعا­لاپ، قارا جولمەن قۇيعىتىپ كەلە­مىز. كەشىكپەي ساي-سالا باس­تالىپ، سۋى مول كولگە اينالدى. قال­تا­رىس­تاردا ءالى ەرىمەگەن قار كورىنەدى. 

– انە، قۇلپىتاستاردى كورىپ تۇرمىن، – دەدى جان-لۋكا ورىس ءتىلىن­دە. كوزى قىراعى ەكەن، كۇن استى قاراۋىتىپ تۇرسا دا جوعا­رى جاعى ۇشكىرلەنىپ، ەرەكشە جا­سالعان قۇلپىتاستى ءبىر شاقى­رىم­داي جەردەن بايقاپتى.
اۋماعى كەمىندە 0،5 گەكتارداي بولاتىن اجەپتاۋىر ۇلكەن، كەزىندە تەرەڭ ورمەن قورشالعان كونە قورىمدا ون شاقتى قۇلپىتاس تىكەسىنەن تۇر. سىنىپ تۇسكەن نەمەسە تۇبىمەن قوپارىلىپ قۇلاعان قۇل­پىتاستار دا بايقالادى. جو­عارعى جاعى دۋلىعانىڭ باسىن­داي ۇشكىر بىتكەن، بيىكتىگى 2 مەتردەي قۇلپىتاس كەلگەن جاننىڭ نازارىن بىردەن وزىنە تارتادى ەكەن. قۇبىلا بەتتە تۇرىپ قۇران سۇرەلەرىن وقىپ، ساۋابىن مارقۇمدارعا با­عىشتاعان سوڭ، بىردەن ەرەكشە قۇلپىتاسقا تارتتىق.

تومەنگى بولىگى ءتورت قىرلى قاشالعان ەسكەرتكىشتىڭ كۇنباتىس بەتىنە ءبىر-ءبىرىنىڭ ۇستىنە شىرشا ءتارىزدى ورنالاستىرعان ۇشبۇرىشتارعا مارقۇم تۋرالى مالىمەتتەر جازىلعان. قۇلپى­تاستى قىزعىلت سارى مۇك باسىپتى. مۇكتى قىرناپ، تازالاپ، ءماتىنىن وقۋ ءۇشىن سومكەمنەن ششەتكامدى شىعارا بەرگەنىمدە، جان-لۋكانىڭ جان داۋسى شىقتى:

– نە ىستەگەلى جاتىرسىز؟! ءتيىس­­­پەڭىزشى! بۇل دەگەن – ءسىزدىڭ تاريحىڭىز عوي! تەمىر ششەتكامەن ىسقىلاعاندا نەشە عاسىر تۇرعان ەسكەرتكىش ءب ۇلىنىپ قالادى عوي!

– تازالاماساق، ءماتىنى وقىل­مايدى عوي.

– سوندا دا تيىسپەڭىزشى! پوجالۋيستا! – شەتەلدىكتىڭ جالىنىشتى داۋسىنان سوڭ ءوزىمىز ىڭعايسىزدانىپ، ششەتكامىزدى سومكەگە قايتا جاسىردىق. مۇك باسقان كونە ەسكەرتكىشتى سيپالاپ، اينالدىرا قاراپ، نەگىزگى مالىمەتتەردى وقىعانداي بولدىق. «كەردەرى رۋى جاباعى تايپاسى... جانتورە بالاسى قابىل وپات بولدى 25 جاسىندا 1872 جىلى...». 

قالعان ەسكەرتكىشتەردىڭ كوبى كەردەرى رۋىنىڭ كوتەرمەن تايپاسىنا، سونىڭ ىشىندە شوت ايماعىنا جاتاتىنىن بايقادىق. ەسكەرتكىشتىڭ تومەنگى جاعىنا قاشالعان كەردەرى رۋىنىڭ ءشومىش تاڭباسى كوزگە وتتاي باسىلادى. 1835 جىلى 30 جاسىندا قايتىس بولعان ورمان بالاسى مۇقاش، 1851 جىلى 21 جاسىندا دۇنيەدەن وتكەن ماليكا تىنالىقىزى، 1853 جىلى 22 جاسىندا باقيلىق بولعان عابدوللا ۇلى عابدۋل-ۋاحيد، 1893 جىلى 86 جاسىندا مارقۇم بولعان شومبىق ۇلى جيەنباي، 1878 جىلى 92 جاسىندا دۇنيە سالعان كوركەم ەلەمەسقىزى، 1850 جىلى 73 جاسىندا قايتقان باكىش تاتىرباي ۇلى... بۇلاردىڭ ءبارى ءبىر-ءبىر ادام، ءبىر-ءبىر تاعدىر عوي. بايتولەك قاجىنىڭ بالاسى عابد... 1890 جىلى 24 جاسىندا مارقۇم بولىپتى. تاستەمىر توبەت ۇلىنا قويىلعان قۇلپىتاستىڭ تومەنگى جاعى سىنىپ، جوعالىپتى.

ورال قالاسىنا جاقىن ماڭ­دا، جايىق بويىن ەجەلدەن كەر­دەرى، تاما، تابىن سەكىلدى جەتى­رۋ ءبىر­لەستىگىنە كىرەتىن رۋلار جايلا­عانىن بىلەتىنبىز. سونىڭ ىشىندە كەر­دەرى­نىڭ كوتەرمەن تايپاسى – ايگىلى ابۋباكىر كەردەرىنىڭ اعايىندارى بولىپ كەلەدى. اقىننىڭ وسى وڭىردە تۋعانى تاريحتان ءمالىم.

كونە قورىمدا كوپتەن ادام جەر­لەنبەگەنى بايقالادى. ءبىز­دىڭ كوزىمىزگە تۇسكەن ەڭ «جاڭا» قۇلپىتاس 1903 جىلدى كورسەتىپ تۇردى. جان-لۋكا بونورا سىنعان، جەرگە قۇلاعان ەسكەرتكىشتىڭ كوپتى­گىنە تاڭعالىپ، «بۇلاردى بىرەۋلەر ادەيى قيراتقان جوق پا ەكەن؟!» دەگەن كۇدىگىن ايتتى. ءوزى جەردە جاتقان تاس سىنىقتارىن قولىنا الىپ، ءبىز اۋەلى كورگەن ەسكەرتكىشتەن ادەيى سىندىرىلعانىن كورسەتتى. شىنىندا دا قۇلپىتاستىڭ ءتورت بۇرىشىنان قاشاپ كوتەرىلگەن ءتورت مۇيىزشەنىڭ تورتەۋى دە سىنىپ، جەردە جاتىر ەكەن. يتاليان ارحەولوگى ورنىنا قويعاندا، ۇيلەسە كەتتى.

بۇل جەردىڭ اتاۋىن، تاريحىن ارامىزدا ەشكىم بىلمەيدى ەكەن. قانداي دا ءبىر دەرەك سۇراۋ ءۇشىن ءبىر-ەكى شاقىرىم العا ءجۇرىپ، شاعىن اۋىلعا تاپ بولدىق. بۇل تەرەكتى اۋدانى ءجاڭاومىر اۋىلدىق وك­رۋگىنە قاراستى سوتسياليزم اۋىلى ەكەن. كەزىندە ميلليونەر شاعان كەڭشارىنىڭ №3 بولىمشەسى بولىپتى. سۇراستىرا ءجۇرىپ 81 جاس­تاعى مىڭجاسار بايتاقوۆ دەگەن اقساقالدى تاۋىپ الدىق.

– ءيا، وسى ءوڭىر، جايىقتىڭ جا­عاسى نەگىزىنەن كەردەرى رۋى جاي­لاعان جەر عوي. مۇندا كەردەرى­نىڭ قۇلتاي، جاباعى، ساتىم، قۇتسيىق، كوتەرمەن تايپالارى كوپ تۇرا­دى. بۇل اۋىلدىڭ كونە اتاۋى – مامبەتباي. ءبىر كەزدەرى الديار اۋىل سوۆەتى دەپ تە اتالعان. ال ءسىز­دەر كورگەن كونە قورىمدى حا­لىق جانىنداعى كولدىڭ اتاۋىمەن شۇڭقىركول دەپ اتايتىن. ول كولدى اتاقتى ەسەنگەلدى بايدىڭ كوپ جىلقىسى ۇيەزدەپ تۇرعان جەرى­نەن پايدا بولعان دەپ اڭىز قى­لا­تىن. جالپى وسى ماڭدا اراب جازۋلى كونە قۇلپىتاستار وتە كوپ. قيوتكەل، بورعۇماش، پو­گروم، توقسانباي، كوكمەشىت دەگەن جەرلەردىڭ بارىندە دە زيرات بار. ۋاقىتىڭىز بولسا، ارالاپ كور­سەتۋگە دايىنمىن، – دەيدى مىڭجاسار اقساقال. 

ءبىر قىزىعى، ءدال وسى اۋىلدىڭ ىشىندە كەڭەس وكىمەتى كەلمەستەن بۇرىن مەشىت بولىپتى. ءبىر تاقۋا كىسى ومىردەن وتەردە «قابىرىمدە بەس مەزگىل قاسيەتتى قۇران داۋ­سىن ەستىپ جاتايىن» دەپ، ءوزىن وسى مەشىت قابىرعاسىنا جەرلەۋدى وسيەت ەتكەن ەكەن. بۇگىندە مەشىت تە، قابىر ورنى دا جەرمەن بىردەي تەگىستەلىپ كەتىپتى. 

ءيا، ەلدىڭ شەتىندە، جەلدىڭ وتىندە تۇرعان ايماقتان وتار­شىل­دىقتىڭ ءىزى انىق بايقالادى. جەر-سۋ اتاۋلارى وزگەرتىلىپ، اتا تاريح اياۋسىز جويىلدى. تۋعان جەرىمىزدىڭ تاريحىن تىرنەكتەپ جيناماساق، دايىن دەرەك، ءازىر اقپارات ەش جەردە جوق. 

«قازىنام بار، قيساپسىز
 شەكتەلەدى، 
...الام دەسەڭ، الدىمەن 

زەرتتە مەنى!» 

دەپ مۇقاعالي ماقاتاەۆ جىر­لاعانداي، ىزدەگەن جانعا ۇلى دالا­مىز­دىڭ بەرەتىن قازىناسى كوپ-اق. بۇعان ورال قالاسىنان التى قادام ۇزاپ شىققاندا-اق كورگەن-بىلگەنىمىز دالەل...


باتىس قازاقستان وبلىسى
سوڭعى جاڭالىقتار

باسىلىم باسشىلارى - ەركىن قىدىر (1962)

باسىلىم باسشىلارى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار