قۇدايبەردى بي
جۇما, 25 قاڭتار 2013 7:11
قۇدايبەردى بي قوجاعۇل ۇلى – رۋ باسى, قازاقتىڭ بەلگىلى ءبيى ءارى بەدەلدى باتىرى. ەسقوجانىڭ كىشى ۇلى شۋاشتان تارايتىن تاڭاتار ەلىنەن شىققان. قازاق پەن جوڭعار اراسىنداعى قاندى قىرعىندا ەلىن جاۋدان قورعاپ, ارقادا, جەتىسۋ جانە باسقا جەرلەردە قالماققا قارسى كۇرەسكەن جاۋجۇرەك بابالارىمىزدىڭ ءبىرى.
قازاقتىڭ كورنەكتى عالىمى, پروفەسسور مىرزاتاي جولداسبەكوۆ استانالىق جازۋشى تورتاي ءسادۋاقاسوۆتىڭ «نازارباي بي جانە تۋعان ولكە تاريحى» اتتى كىتابىنا جازعان العىسوزىندە قازىرگى استانا قالاسى ورنالاسقان سارىارقانىڭ ءتوسىن قازاقتىڭ وزگە رۋلارىمەن بىرگە شاپىراشتى ەلىنىڭ ۇرپاقتارى دا مەكەندەدى دەپ وي تۇيەدى.
تاريحي دەرەكتەر قۇدايبەردى باتىردىڭ جاۋگەرشىلىك جىلدارى قارقارالى, اقمولا, كوكشەتاۋ وڭىرىندە ءومىر ءسۇرىپ, بي بولعانىن كورسەتەدى.
جۇما, 25 قاڭتار 2013 7:11
قۇدايبەردى بي قوجاعۇل ۇلى – رۋ باسى, قازاقتىڭ بەلگىلى ءبيى ءارى بەدەلدى باتىرى. ەسقوجانىڭ كىشى ۇلى شۋاشتان تارايتىن تاڭاتار ەلىنەن شىققان. قازاق پەن جوڭعار اراسىنداعى قاندى قىرعىندا ەلىن جاۋدان قورعاپ, ارقادا, جەتىسۋ جانە باسقا جەرلەردە قالماققا قارسى كۇرەسكەن جاۋجۇرەك بابالارىمىزدىڭ ءبىرى.
قازاقتىڭ كورنەكتى عالىمى, پروفەسسور مىرزاتاي جولداسبەكوۆ استانالىق جازۋشى تورتاي ءسادۋاقاسوۆتىڭ «نازارباي بي جانە تۋعان ولكە تاريحى» اتتى كىتابىنا جازعان العىسوزىندە قازىرگى استانا قالاسى ورنالاسقان سارىارقانىڭ ءتوسىن قازاقتىڭ وزگە رۋلارىمەن بىرگە شاپىراشتى ەلىنىڭ ۇرپاقتارى دا مەكەندەدى دەپ وي تۇيەدى.
تاريحي دەرەكتەر قۇدايبەردى باتىردىڭ جاۋگەرشىلىك جىلدارى قارقارالى, اقمولا, كوكشەتاۋ وڭىرىندە ءومىر ءسۇرىپ, بي بولعانىن كورسەتەدى.
ەسىم حاننىڭ تۇسىندا ارقا جەرىندە قالماقتارمەن قويان-قولتىق سوعىس بولادى. سول قيىن ساتتەردە قانداس تۋىستارىنا كومەك بەرۋگە اسىققان شاپىراشتى رۋىنان شىققان قاراساي باتىر ەكەندىگىن تاريحتان ءبارىمىز جاقسى بىلەمىز.
شاپىراشتى قاراساي مەن ارعىن اعىنتاي باتىردىڭ كوكشەتاۋ جەرىندەگى قۇلشىنباي توبەسىندە ماڭگىلىك قاتار جاتۋى دا وسىنىڭ ايعاعى. قازاقتاردىڭ قۇبا قالماقپەن جانە جوڭعارلارمەن ءۇش عاسىرعا جۋىق سوعىسقانى تاريحتان جاقسى بەلگىلى. كەڭ بايتاق قازاق دالاسىن جاۋدان تولىق ازات ەتۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. ءۇش عاسىرعا سوزىلعان بۇل اۋىر شايقاستا بىردە قالماقتاردىڭ, ەندى بىردە قازاقتاردىڭ ۇستەم بولىپ تۇرعانى دا شىندىق. ارقاداعى باۋىرلارىنا قيىن-قىستاۋ كۇندەر تۋعاندا قۇدايبەردى باتىردىڭ داڭقتى قاراساي باباسىنىڭ ەرلىك جولدارىن جالعاستىرىپ, قازىرگى اقمولا وبلىسىنىڭ جەرىندە سوعىسقانى تۋرالى ناقتى دەرەكتەر مەن قۇجاتتار كوپتەپ كەزدەسەدى. اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە ۇلى ءجۇزدىڭ شاپىراشتى, وشاقتى جانە قاڭلى رۋلارىنىڭ ءبىر بولشەگى كوكشەتاۋ مەن اقمولا وڭىرىنە قونىستانىپ, تۇراقتاپ قالعاندىعى دا اقيقات. ابىلاي حاننىڭ تۇسىندا اتالعان رۋلارعا ارقا جەرىنەن جايلاۋ مەن قىستاۋ ءبولىنىپ بەرىلگەنىن سول زاماننان قالعان قۇجاتتار دالەلدەيدى. 1913 جىلعى سانكت-پەتەربۋرگتە باسىلىپ شىققان بەلگىلى ورىس عالىمى پ.رۋميانتسەۆتىڭ جان-جاقتى زەرتتەلىپ جازىلعان ەڭبەگىندە بۇل ناقتى ايتىلادى.
2000 جىلى استانا قالاسىندا جارىق كورگەن جازۋشى-جۋرناليست تورتاي سادۋاقاسوۆتىڭ «نازارباي بي جانە تۋعان ولكە تاريحى» اتتى تاريحي-تانىمدىق جيناعىندا شاپىراشتىدان تارايتىن تاڭاتار رۋىنىڭ ءبىر بولىگى ارقا جەرىنە قونىستانىپ, 50-گە تارتا ءتۇتىننىڭ سوندا ءومىر سۇرگەنى دالەلدى دايەكتەرمەن كورسەتىلەدى.
ءبىز وسى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, قۇدايبەردى باتىردىڭ بي بولعانىن, ەل باسقارعانىن انىقتاي تۇسەمىز. قازاق جەرى جوڭعارلاردان تولىق تازارتىلىپ, بەيبىت زاماندا ورناعاندا قۇدايبەردى ءبيدىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرىنە قونىس اۋدارىپ, وسى وڭىردە ەل باسقارعانى, «كوزاتا» قورىمىنا جەرلەنگەنى شىندىققا سايادى.
قازاق حالقىنىڭ وتكەن تاريحىنا قارىمدى قالام تارتىپ جۇرگەن ارىپتەسىم تورتاي سادۋاقاسوۆتى 2012 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا استاناعا ارنايى ىزدەپ بارىپ, مەن جەتەكشىلىك ەتەتىن حالىقارالىق «تۇركى الەمى» تەلەستۋدياسى ءتۇسىرىپ جاتقان «قۇدايبەردى بي» دەرەكتى فيلمىنە بايلانىستى سۇحبات الدىق.
– ەسقوجاداي قازاقتىڭ دانا ۇلىنان تاراعان قۇدايبەردى بابامىزدىڭ ەرلىك جولدارى قاسيەتتى ارقا جەرىندە سايراپ جاتىر. باتىر ءارى بي بولعان, ەرلىگىن جانە قارا قىلدى قاق جارعان ءادىلدىگىن ەل جوعارى باعالاعان ۇلى تۇلعا ءجۇرىپ وتكەن جەرلەردە بولعانىمدا ەرەكشە تەبىرەنەمىن. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن, ناقتى ايتقاندا, 2009 جىلدىڭ كۇزىندە استانادان بارعان ءبىر توپ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىمەن بىرگە قۇدايبەردى بي جەرلەنگەن «كوزاتا» قورىمىندا بولىپ, زيالى جاندارمەن بىرگە حالىق قاسيەت تۇتاتىن تۇلعالى جانعا تاعزىم ەتىپ, مىڭ ادام جينالعان ۇلكەن اسقا قاتىستىم.
ءوز تاريحىن بىلمەگەن حالىقتىڭ كەلەشەگى جوق. سوندىقتان دا, تاريح تۇبىنە تەرەڭ ءۇڭىلىپ, باعا جەتپەس قۇندىلىقتارىمىزدى, ەلىم, حالقىم دەپ ەڭىرەپ وتكەن دانىشپاندارىمىزدى, باتىرلارىمىزدى ورىن-ورنىنا قوياتىن ۋاقىت جەتتى. ءوز زامانىنىڭ ارداقتىسى بولعان, قازاق حالقىن جاۋىنان قورعاعان, ءوزى باسقارعان ەلىنە ادىلدىك ورناتىپ, اتاقتى بي اتانعان قۇدايبەردى بي تۋرالى شامام كەلگەنشە ىزدەنىپ, قالام تارتىپ ءجۇرمىن. ول مەنىڭ قازاق حالقىن ساقتاپ قالعان ۇلى بابالار الدىنداعى قارىزىم, ۇلتتىڭ ءبىر زيالى ازاماتى, قالامگەر رەتىندەگى پارىزىم, – دەيدى تورتاي سالماقتى وي ءتۇيىپ.
بەلگىلى قالامگەر ارقا مەن جەتىسۋدى جالعاستىرىپ جاتقان تاريحىمىزدىڭ التىن كوپىرى تۋرالى الۋان-الۋان سىر شەرتتى. كورىكتى كوكشە وڭىرىندەگى بۋراباي اۋدانىندا كىندىكقاراعاي اتتى اۋىل بار. بۇل ەرتەرەكتە ماپىراشتى جايلاۋى, ماپىراشتاعى اتىعاي ەلى دەپ اتالعان كونە مەكەن. سونىڭ ىشىندە ايتىمبەت بي اۋلەتىنىڭ اۋەلگى قونىستارىنىڭ ءبىرى بولعان. ايتىمبەت ءبيدىڭ ءوزى دە, سەركەش, قىدىر, باقتىباي سىندى اتاقتى باۋىرلارى دا تاريحتان بەلگىلى. ال ءبيدىڭ ءوزى ابىلايعا كەڭەسشى بولىپ, قاناتتاس ءجۇرىپ, قاتار قونعان. قاراۋىل قاناي بيگە ونەگە, جول كورسەتكەن توبە بي. كەزىندە بۇل ءوڭىر ءبيدىڭ قىزىلاعاشتاعى, جامانتۇزداعى, قىلشاقتىداعى اعايىندارىن قوسا العاندا «التى اۋىلناي ايتىمبەت» ەلى دەپ اتالعان. ماپىراشتى جايلاۋى – ابىلاي حاننىڭ قاراشا جۇرتىمەن بىرگە جايلاۋعا شىعىپ, كەڭەس قۇرعان, تۇركىستان, تاشكەنت, جەتىسۋ سياقتى ارتاراپقا ساپارعا شىققاندا اتباسىن تىرەگەن قۇتتى مەكەنى. كەنەسارىنىڭ دا كەزىندە ات شالدىرعان جەرى. وسى جەردەگى ەل اعاسى جانعال باتىر حان كەنەمەن سىيلاس بولعان ادامنىڭ ءبىرى.
وسى مەكەندى قاراساي باتىرعا قاتىستى قاسيەتتى ورىنداردىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى. ماپىراشتى اتاۋى دا سوعان بايلانىستى ايتىلادى. اۋدان اۋماعىندا اسىل قاراعاي, تىلەۋ قاراعاي, قونىس بەيىتى, ماپىراشتى توبەسى اتاۋلارى كەزدەسەدى. بۇدان ءارى قالۋتانعا قاراي شابىرا, ياعني, شاپىرا جايلاۋى سوزىلىپ جاتىر. ال, ايىرتاۋداعى قاراساي زيراتى كوپشىلىككە بەلگىلى بولىپ, قاسيەتتى ورىنعا اينالعالى نە زامان؟! بۇل تۋرالى ناقتى تاريحي دەرەكتەردى العا تارتايىق. 1742 جىلى جەتىسۋدىڭ باس باتىرى ناۋرىزباي ورىس ەلشىسى ك.ميللەرگە جولىققاندا, بۇرىن قالماققا بودان بولىپ, ءۇش جىل بۇرىن ولارعا الىم تولەمەي شەگىنىپ كەتكەنىن, قازىر ورتا ءجۇزبەن بىرگە كوشىپ جۇرگەنىن باياندايدى. 1785 جىلى كاپيتان اندرەەۆ وشاقتى, بايسۋان, قوڭىربورىك, قىزىلبورىك, شاپىراشتى, قاڭلى رۋلارىنىڭ ورتا ءجۇزدىڭ ەلىمەن بىرگە جۇرگەنىن جازادى. وسى تاقىرىپتاردى ءسوز ەتكەندە, ءبىز 1913 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە باسىلىپ شىققان پ.پ.رۋميانتسەۆتىڭ «ۆەرنەنسكي ۋەزد» كىتابىنا كوبىرەك دەن قويامىز. مۇندا شاپىراشتى ەلىنە جانە ولارمەن تىعىز ارالاسقان جۇرتقا قاتىستى ناقتى تاريحي دەرەكتەر ايتىلادى. پ.رۋميانتسەۆ ءوز ەڭبەگىندە: «ۆ وبششينۋ ۆحوديات تري رودوۆىە گرۋپپى: ساۋرۋك, باسپان ي كۋدايبەردي… رودوناچالنيكوۆ كاشكە ي تاناتار. يز پرەجنىح كوچەۆوك پومنيات ۋر.كارا-وتكەل (ۆ اكمولينسكوم ۋەزدە) ي اركا (كاركارالينسكوم ۋەزدە). سيۋدا پريشلي يز كوپالسكوگو ۋەزدا لەت 40 نازاد», – دەپ جازادى.
«كوندىباي نە پرينادلەجيت داجە ك بولشوي وردە, ا وتنوسيتسيا ك پوتومستۆۋ ارگىن, يز سرەدنەي وردى. وستالنىە گرۋپپى, ساركە, داۋلەت, تاستامبەك ي اجيكە, كاك ي ۆسيا ۆوستوچنو-كاستەكسكايا ۆولوست وتنوسيتسيا ك پوتومستۆۋ چاپراشتى.
ۆ داۆنىە ۆرەمەنا رود كاراساي جيل ۆ پرەدەلاح نىنەشنەي اكمولينسكوي وبلاستي; پو پرەدانيۋ موگيلا كاراسايا ناحوديتسيا نا ۋر. ايرتاۋ ۆ كوكچەتاۆسكوم ۋەزدە. پوسلەدني رودوناچالنيك, وبەدينيايۋششي وبششينۋ – اتىگاي, ۆنۋك كاراسايا».
مەملەكەتتىك مۇراعاتتان تابىلعان وسى قۇندى قۇجات قۇدايبەردى ءبيدىڭ ارقادا ءومىر سۇرگەنىن, بي بولعانىن دالەلدەي تۇسەدى.
«كوكچەتاۆسكي وكرۋجنوي پريكاز پري راپورتە وت 25 سەنتيابريا زا №7613… زاسەداتەلەم وت كيرگيز مانداەۆىم ۋدوستوۆەرەني و پرينادلەجنوستي ۋروچيششا كىندىك-كاراگايا ي ماپراشا, پروسيمىح پود پوسترويكۋ 15 دەرەۆياننىح دوموۆ, باباسان-باگىشەۆسكوي ۆولوستي اۋلنيم ستارشينويۋ تەنالي ەسەنباەۆىم, بيەم دجمۋكوم كوسۋموۆىم, س رودوۆيچامي ەسەتوم كۋسىموۆىم, كۋلوم بايانوۆىم, تلەكوي بايانوۆىم, ەسەنگۋلوۆ دجاركىنوۆىم, اكاەم بايگالوۆىم… ۆسەگو ۆ 15 يۋرتاح…». بۇل گەنەرال-مايور فون فريدريح 1854 جىلى 5 قاراشادا قول قويعان قۇجات.
وسى قۇجات بويىنشا كىندىكقاراعاي-ماپىراشتا قىستاۋ سالۋ 1854 جىلى باستالىپ, 1861 جىلدارى اياقتالادى. ياعني, بۇل دەرەك بويىنشا كىندىكقاراعايدىڭ تۇراقتى مەكەنگە اينالۋىنا بيىل 151 جىل تولادى ەكەن.
قاي زاماندا دا, ءتىپتى بەيبىت كەزەڭدە دە قازاق بالاسى توماعا-تۇيىق قالماي, ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستا بولعان. سونىڭ ءبىر كۋاسىندەي, جەتىسۋ جەرىندە ەرتەرەكتە كىرىككەن ارقاباي, نۇراباي, التاي, قارپىق, تەمەش, ءبورىشى, بوگەنباي, قازىبەك, الشىنباي سياقتى ەسىمدەر كەزدەسسە, ارقا جۇرتىندا قاراساي, قۇدايبەردى, قاراشا, قاناي, قويسويماس اتتى ەل اعالارى ۇشىراسادى.
جەتىسۋ جەرى قالماق باسقىنشىلارىنان ازات ەتىلگەننەن كەيىن دە الاتاۋ مەن كوكشەتاۋدىڭ اراسىنداعى بايلانىس ۇزىلمەگەن. وسى ەكى ورتادا قىرعىز ماسەلەسىنىڭ ءتۇيىنىن شەشۋ كەرەك بولدى. بۇل جورىققا تاعى دا كوكشەتاۋدان ابىلاي جاساقتارىنىڭ بارۋىنا تۋرا كەلدى. وعان قوسا, قابانباي, باراق, بەردىقوجا باتىرلار, جەتىسۋدىڭ اتاقتى ەل اعالارى قاۋمەن, ءايتەي, كاشكە, قاراش باتىرلار دا بۇعان بەلسەنە قاتىستى. ودان قىتايمەن, قىرعىزبەن, قوقانمەن تەڭ دارەجەدە يىق تىرەسۋگە, قالىڭ نايماننىڭ قابىرعالى سۇلتانى ابىلپەيىزبەن بىردەي دەڭگەيدە بولۋعا ۇلى جۇزگە ابىلايدىڭ قۇزىرەتى قاجەت بولعانى دا تاريحتان بەلگىلى. جالايىر, البان, سۋان, دۋلات, شاپىراشتى رۋلارىنىڭ بي-باعلاندارىنىڭ سۇراۋىمەن ابىلايدىڭ ءادىل دەگەن بالاسىنىڭ جەتىسۋعا سۇلتان بولىپ سايلانعانىن تاريح راستايدى. وسى ءادىلدىڭ جانە ونىڭ بالالارىنىڭ ارقاسىندا الاتاۋ مەن كوكشەتاۋدىڭ اراسىنداعى بايلانىس قايتادان جاندانىپ, دامي تۇسەدى. الاتاۋ مەن ارقانىڭ اراسىنداعى وسى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ جاتقان ۇلى ىزگىلىك جولىن العاش سالعان قاراساي باتىر مەن قۇدايبەردى بي ەدى.
قۇدايبەردىنىڭ ءادىل بيلىگى, ەرلىگى تۋرالى حالىق اۋزىندا اڭىز-اڭگىمە كوپ. ەندى سونىڭ بىرىنە نازار اۋدارالىق.
…تاۋدىڭ ەتەگىن ەكىگە جارىپ اعىپ جاتقان بۇلاقتىڭ قاسىنان ەلۋ قادام جەر وتكەندە, قالماقتىڭ تورۋىلشىلارى داڭعىرا قاعىپ بەلگى بەرەدى. كوپ ۇزاماي-اق تاۋ ەتەگىندەگى جازىقتا قازاق پەن قالماقتىڭ قولى قاراما-قارسى ساپ تۇزەيدى.
– ءاي, قۇدايبەردى, سەن تالاي قالماق باتىرىنىڭ باسىن الدىڭ. مىقتى بولساڭ, مەنىمەن جەكپەجەككە شىق! – دەپ قاھارلانا ايقايلاعان قالماقتىڭ باتىرى العا ۇمتىلادى. ەكى يىعىنا ەكى كىسى ەركىن مىنەتىندەي كەڭ كەۋدەلى, تورتباق, شۇبار بەت باھادۇردەن قۇدايبەردى باتىر سەسكەنە قويعان جوق.
– شىقساڭ, شىق, قالماقتىڭ ءيتى! – دەگەن قازاق باتىرىنىڭ داۋىسى كۇركىرەي ەستىلەدى.
«جاراتقان يەم, ءوزىڭ جەلەپ-جەبەي گور, باقتيار, بايدىبەك, قاراساي بابالارىم قولداي كورىڭدەر!» – دەپ ىشتەي سىيىنعان قۇدايبەردى باتىر ساپتىڭ الدىنا شىقتى. وڭ قولىنا نايزا, سول قولىنا شوقپارى مەن قالقانىن الىپ, قازاق باتىرى دۇشپانىنا جاقىندادى.
اۋەلگى كەزەكتى قالماق الىپ, شۇبار بەت ءدۇربىت ءباھادۇرى الىپ دەنەسىمەن ايۋشا قورباڭداپ, ىرعاي ساپتى نايزامەن قۇدايبەردىنىڭ جۇرەك تۇسىنان تۇيرەپ ءوتتى. ءۇش قاباتتى توركوز ساۋىتتى نايزا ەندى تەستى دەگەندە, قۇدايبەردى سول قولىنداعى اعاش ساپتى شويىن شوقپارىمەن قاتتى ۇرىپ قالىپ, ءدۇربىتتىڭ نايزاسىن ەكىگە ءبولدى.
ەندىگى كەزەك مەنىكى دەپ باتىر نايزاسىن كوتەرگەندە, ءدۇربىت قالماق ءباھادۇرى شىداي الماي كەرى بۇرىلا بەردى.
– كىمنىڭ قاتىن ەكەندىگى بەلگىلى بولدى, قاشپا, قالماق, – دەپ ايقايلاعان قۇدايبەردى قالماق ءباھادۇرىن باسىنان باتىق شوقپارىمەن ءتۇيىپ-ءتۇيىپ جىبەردى. جەرگە بۇكتەتىلىپ قۇلاعان ءباھادۇرىن ەكى يىعىنان سۇيەمەلدەپ قالماقتار ارى الىپ كەتتى.
سول-اق ەكەن, جەر استىنان شىققانداي سەرەيگەن ۇزىن بويلى تاعى ءبىر قالماقتىڭ ءباھادۇرى شىعا كەلىپ, جەكپە-جەككە قۇدايبەردىنى شاقىردى.
باتىرىن ولتىرگەن قۇدايبەردىنى كوكتەن الىپ, جەرگە سالىپ بالاعاتتاعان كۇيى شاپىراشتى باتىرىنا تۇرا ۇمتىلدى. ۇرىستىڭ ءتۇر-تۇرىنە ابدەن ماشىقتانعان قۇدايبەردى دۇشپاننىڭ قارشا جاۋعان سوققىلارىن بىردە بولات قالقانمەن قايتارسا, بىردە تيگىزبەي جالتارىپ وتىرادى. ول وڭتايلى ءبىر ساتتە سول قولىنداعى اعاش ساپتى باتىق شوقپارمەن دۇشپاننىڭ باسىنا دالدەپ سوعىپ, ەكىنشى ءباھادۇردى دە و دۇنيەگە اتتاندىردى.
سول كۇنى قاسقابۇلاق تاۋىنىڭ قابىرعا جولىنىڭ ۇستىندەگى جەكپە-جەكتە قازاقتىڭ قاھارمان باتىرى قۇدايبەردى قالماقتىڭ بەس بىردەي باتىرىن جەڭىپ, داڭقى اسپاندادى. تار قىسپاقتا, قابىرعا جولداعى ۇرىستا دۇشپانىن شەگىندىرە وتىرىپ, قازاق قولى جەڭىسكە جەتەدى. قۇدايبەردى ساربازدارى قالماق دۇربىتتەردى ەتەكتەن ورگە قويشا ايداپ وتىرىپ ىعىستىرىپ شىعادى. تار جولدىڭ ءار قادامى سايىن قان توگىلەدى. ەكى كۇنگە سوزىلعان وسى تەكە-تىرەس ۇرىس قازاق ساربازدارى جۇيكەسىنىڭ بەرىكتىگىن, توزىمدىلىگىن, شىدامدىلىعىن كورسەتتى.
ۇرىستىڭ ەكىنشى كۇنى ءتۇس اۋا «بىزدەن اسقان جاۋىنگەر ەل جوق» دەپ كەۋدەسىن كەرە تۇرىپ ماقتاناتىن قالماقتار ساي-سايدى پانالاپ جان ساۋعالايدى. كوپتەگەن ساربازدار «سوعىسىپ بولدىق» دەپ قارۋلارىن تاستاپ, جەرگە وتىرا كەتىپتى. تۇتقىن قالماقتاردى القاقوتان وتىرعىزىپ قويىپ, جەلكەلەرىندە سالاڭداعان جۋان بۇرىمدارىن كەسىپ الىپ ورتەيدى.
– قالماقتىعىڭ, قانىشەر جاۋىزدىقتارىڭ وسى ورتەنگەن بۇرىمدارىڭمەن كەتسىن, – دەيدى قۇدايبەردى باتىر.
جوڭعار الاتاۋىن قالماقتان تازارتۋ جولىندا باسباتىر ناۋرىزبايدىڭ, مىڭباسىلار بولەك, شىبىل مامبەت, ءجۇزباسى قۇدايبەردى, ەسكەلدى, بالپىق, باقاي, جامانقارا, قاساباي, جايناق, دوس, ەس, قىلىشبەك, ستامبەك, وتەپ, قارەكە, ساڭىراق سياقتى باتىرلاردىڭ ەرلىكتەرى جالپاق ەلگە جايىلدى.
«ەرلىك – ەلگە مۇرا, ۇرپاققا ۇران». وسى جورىقتى باسقارعان ۇلى ءجۇز قولىنىڭ قولباسشىسى باسباتىر ناۋرىزبايدىڭ قۇرمەتىنە ءوزى باسقارىپ دۇشپاننان تازارتقان قۋتاۋعا «ناۋرىزباي تاۋى» دەگەن ات بەرىلدى.
قازاق ساربازدارى تاق تالاسىنان, ىشكى الاۋىزدىقتان بەرەكەسى كەتىپ, السىرەگەن جوڭعار قالماقتارىنا ءتورت باعىتتان كۇيرەتە سوققى بەرىپ, قانىشەر ز ۇلىمداردى قانقۇيلى ورداسىنا قاراي شەگىندىردى. التاي, تارباعاتايدا ابىلاي حان باسقارعان ساربازدار ءبىر اسۋدان كەيىن كەلەسى اسۋدى دۇشپاننان تازارتىپ جاتتى. سارىارقانىڭ سارى دالاسىنداعى ز ۇلىمداردى تىقسىرا قۋىپ قانجىعالى بوگەنباي باسقارعان ساربازدار جوڭعار قاقپاسى مەن بارلىق تاۋىنا قاراي جاقىندادى.
قاپال-اراسان, كۇرەڭبەل, سارقىن تاۋىندا باسقىنشىلارعا كۇيرەتە سوققى بەرىپ, قاراكەرەي قابانبايدىڭ قولى ءىرى جەڭىسكە جەتىپ جاتتى. كۇندىز كۇمىس, تۇندە التىن بولىپ اعاتىن الىپ كوكسۋدىڭ قوس قاپتالىنداعى تاۋ-تاستارعا بەكىنگەن جاۋىزداردىڭ كوزدەرىن جويىپ, قۋاتتى سوقىلارمەن شەگىندىرە قۋالاپ باسباتىر ناۋرىزبايدىڭ جاسامپاز ساربازدارى جوعارى ورلەدى.
جىبەرگەن جانسىزدارى ارقىلى ۇرىس بارىسىن باقىلاپ وتىرعان قىتاي بيلەۋشىلەرى ءابىگەرگە ءتۇستى. قازاق باتىرلارى مەن ساربازدارىنىڭ جويقىن قيمىلدارى كوكتەمگى تاۋ سۋىنىڭ تاسقىنىنداي قۋاتتى, مۇنى توقتاتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ءبىلىپ, تەز ارادا قالىڭ اسكەرىن قارا قارعاداي قاپتاتىپ, جوڭعار جەرىنە توگە باستادى. قىتايدى اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاپ, قۋىرداقتاي قۋىرىپ وتىرعان مانجۋ يمپەرياسى ءتۇپتىڭ-تۇبىندە دارمەنسىز قالعان جوڭعار قالماقتارىنا توقسان مىڭ ادامدىق الىپ ارمياسىن جىبەرىپ, جاپپاي قىرعىنعا ۇشىراتتى.
ەگەمەندىكتىڭ ارقاسىندا تالاي-تالاي كومۋلى جاتقان قازىنالاردىڭ قازبالارى جەر بەتىنە شىعىپ جاتىر. مىنە, سونىڭ جانە ءبىر كورىنىسى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, تولە بي اۋدانىنداعى قازىعۇرت تاۋىنىڭ شىمكەنت جاعىنداعى كۇنگەي بەتىندە ءبىر كەزدەرى جوڭعار-قالماق جورىعىندا ەرلىكپەن قازا تاپقان باتىر-باعلاندارىنىڭ قورىمى جاتقانى انىقتالدى.
ەرىن ەلى ىزدەگەن ەركىن زاماننىڭ سالتانات قۇرعانى عوي, بۇل دەگەنىڭىز. قاسقابۇلاقتىڭ ءتول پەرزەنتى, تاريحشى اسەت اراپباي ۇلى كەنباەۆ كوپتەگەن تانىمدىق دۇنيەلەردىڭ ىزىنە ءتۇسىپ وقىپ, زەرتتەپ, شۇقشيا ىزدەپ, قازىعۇرت تاۋىنىڭ كيەلى توڭىرەگىندە ماڭگىلىك ۇيقىدا جاتقان كوپتەگەن ەل ارداقتىلارى مەن باعلاندارىن انىقتاپتى. وسى ارادا «كوزاتا» دەپ اتالاتىن قاسيەتتى ساعانانىڭ اينالاسى تولعان ارۋاقتار زيراتى. سول جەردە شاپىراشتىنىڭ ەسقوجا رۋىنان تارايتىن تاڭاتارتەگى قۇدايبەردى بي, باتىر سۇيەگى جەرلەنگەنى بەلگىلى بولدى. ونى ءار كەزدەرى اۋباي بايعازيەۆ, حاپيزا ىلەبايقىزى, تورتاي ءسادۋاقاسوۆ, ماناربەك ءىزباساروۆ جانە باسقالار دا تىلگە تيەك ەتىپ, ءوز پىكىر-پايىمدارىن ءبىلدىرىپ جۇرگەن-ءدى. ەندى سول ىزدەنىستەردىڭ قورىتىندىسى شىعىپ, ءتۇيىنى تارقاتىلدى. 2009 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى تولە بي اۋدانىندا قۇدايبەردى بيگە ارنالىپ ۇلكەن اس بەرىلدى.
الاتاۋدىڭ سۋىقتوبە تاۋىنان جەلبىرەگەن كوك بايراعىن بۇلعاپ, سوناۋ قازىعۇرت بوكتەرىنە دەيىن جەتىپ, ارپالىس ۇرىستا سوڭعى دەمىن تاۋىسقان قۇدايبەردى باتىر-ءبيدىڭ ەلىنەن ارنايى وكىلدەر كەلىپ, اتىشۋلى اتالارىنا تاعزىم ەتتى. بۇكىل قورىمدا جاتقان ارۋاقتارعا اتاپ, قۇربان شالىندى. قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى الىمقۇل جامبىلوۆ باتا بەرىپ, قاجى راتبەك نىسانباي ۇلى قۇران وقىدى.
– تولە بي, قازىبەك بي, ايتەكە بي الامان جۇرتتىڭ اقىلمانى بولعان. قيىن-قىستاۋ زامان «بولىنگەندى ءبورى جەيتىنىن» كورسەتتى. مىنەكي, سول ءداۋىردىڭ ءسوز ۇستاعاندارى دا باتىرلىقتىڭ بايراعىن كوككە كوتەرگەن. قۇدايبەردى بي كوسىلىپ وتىرىپ كوسەم سويلەيتىن, نايزاسىن ەگەپ ەلدى قورعايتىن جاۋجۇرەك باتىر بولعان. ولاردىڭ ۇرپاقتارى دا بۇگىندە ەل تۇتقاسىن ۇستاپ, مەملەكەتىمىزدىڭ ءىرگەسىن نىعايتۋعا اتسالىسۋدا. كەزىندە شەتجۇرتتىقتاردىڭ قولباسشىلارىن اسپەتتەپ ۇستادىق. زامان اعىمى ءيىرىپ اكەتتى. ەندى وڭ-سولىمىزدى تانىپ, اقوردامىزدى ورناتتىق. ەلباسىمىز بۇكىل الەمدى مويىنداتتى. ايتپاقشى, قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تا اتى شۋلى قاراساي باتىردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ەكەنىن ەسكە سالىپ جۇرگەننىڭ ارتىعى جوق, – دەيدى جەرگىلىكتى تاريحشى اسەت كەنباەۆ.
قازىعۇرت ەتەگىندەگى كوكسايەك ەلدى مەكەنىندەگى «تاۋ – جۇلدىز» مەيرامحاناسىندا وتكەن استا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ, سەناتور بولات جىلقىشيەۆ, سول كەزدەگى ءماجىلىس دەپۋتاتتارى بەكبولات تىلەۋحانوۆ, ءسات توقپاقباەۆ, الماتى وبلىسى اكىمشىلىگىنىڭ وكىلدىگىنەن ەدىگە جۇنىسبەكوۆ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جايقالا جاپىراق جايىپ, تۇعىرلى شاڭىراق كوتەرۋىنە ۇرپاقتار ۇلەسىنىڭ مول بولۋىن تىلەپ, ءسوز ساباقتاسا, جامبىل وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى ءابدىنۇر اسىلبەكوۆ, استانادان ارنايى كەلگەن اكادەميك-دارىگەر رايىس ءتولەباەۆ بابالار ەرلىگى تۋرالى جۇرەكجاردى سوزدەر ايتتى.
ۇمىتپاسام, 2010 جىلدىڭ تامىز ايى بولاتىن. جۇما كۇنى جۇمىستان كەلە جاتقان بەتىمدە ۇيالى تەلەفون ارقىلى ارىپتەسىم, باسپاگەر-جازۋشى ماناربەك ءىزباسار تەلەفون سوقتى.
– دوقتىرحان, اسى جايلاۋىنان تاڭاتار بابامىزدىڭ ەسكى قورىمى تابىلدى. وسىعان وراي, ۇلى بابامىزعا اس بەرىپ, قۇران باعىشتاماقپىز. قولىڭ بوس بولسا, بەينەتاسپاعا, فوتوسۋرەتكە ءتۇسىرىپ العانىڭ ءجون بولار ەدى. وپەراتور ەكەۋىڭدى ەرتەڭ تاڭعى جەتىدە الىپ كەتەيىن.
ۇلى بابالار ءومىرىن جان-جاقتى زەرتتەپ, قالام تارتىپ جۇرگەن جولداسىمنىڭ بۇل ۇسىنىسىنا قۋانا كەلىستىم.
ەرتەسىنە ماناربەكپەن ۋادەلەسكەن جەردە كەزدەسىپ, اسى جايلاۋىنا تارتىپ كەتتىك. تەڭىز دەڭگەيىنەن 3000 مەتر بيىكتىكتە جاتقان اتاقتى جايلاۋعا ەسىك قالاسى ارقىلى توتە جولمەن جۇرۋگە تۋرا كەلدى. قالادان ۇزاعان سوڭ تاۋلى-تاستى, ورمان-توعايلى جول باستالدى. ەكى ساعاتتاي جول ءجۇرىپ, اسى جايلاۋىنىڭ ءبىر شەتىنە دە ىلىكتىك. الماتىدا كۇن قايناپ تۇرسا, جايلاۋدا اۋا رايى كادىمگىدەي سالقىن. جەڭىل-جەلپى كيىنىپ شىققان وپەراتور جەڭىس ەكەۋمىز كادىمگىدەي توڭايىق دەدىك.
– اۋ, اعايىندار, ەكى جىگىتكە كۇرتەشە بەرىڭدەر, مىنا تۇرلەرىمەن جاۋراپ قالماسىن, – دەيدى ەسكى تانىسىم, تاڭاتار بابامىزدىڭ ۇرپاعى نۇرجاحان جانبولوۆ بىزگە كۇلە قاراپ.
الىس-جاقىننان ءبىراز اعايىندار جينالىپتى. بابا رۋحىنا قۇران باعىشتاپ, تاعزىم ەتۋگە كەلگەن ۇلكەن-كىشىگە ارنالىپ ۇلكەن شاتىر تىگىلىپتى. ۇلكەن قازانداردا ەت اسىلىپ, ساماۋرىندار بۇرق-بۇرق ەتىپ قايناپ جاتىر. تاۋ باسى تۇماننان كورىنبەيدى, اينالا جاپ-جاسىل شالعىنعا كومكەرىلگەن. جايلاۋدىڭ ساف تازا اۋاسى تىنىسىمىزدى اشىپ, بويىمىز جەڭىلدەپ جۇرە بەردى.
اۋىل قاريالارى باستاپ, تاڭاتار بابانىڭ باسىنا بارىپ, قۇران باعىشتادىق. مۇندا تاسپەن قورشالعان ءبىرشاما قورىمدار جاتىر. وسىعان قاراپ تاڭاتار ءبيدىڭ جاقىن-تۋىستارىنىڭ دا وسىندا جەرلەنگەنىن اڭعارۋعا بولادى. ەسكى قورىمداعى بابالار بەيىتىنە زيارات ەتكەنىمىزدە ءدال ۇستىمىزدە قوس قىران ۇزاق ۋاقىت بويى قالىقتاپ ۇشىپ ءجۇرىپ الدى. ءبىز مۇنى جاقسىلىققا بالادىق.
ءسوز ورايى كەلگەندە, ايتا كەتەتىن ءبىر جاي شاپىراشتىدان تارايتىن تاڭاتار اتانىڭ ۇرپاقتارى ۇلى بابالارىن ۇلىقتاۋدا كوپتەگەن ۇلگى بولارلىق يگى ىستەردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, 2007 جىلى تاۋتۇرگەن شاتقالىندا قۇدايبەردى ءبيدىڭ ۇرپاعى, قوقان باسقىنشىلارىمەن بولعان سوعىستا ۇلكەن ەرلىك كورسەتكەن مەدەتبەك باتىردىڭ كەسەنەسى اشىلدى. ال 2009 جىلى الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىندا مەدەتبەك باتىردىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى بوي كوتەردى.
2010 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا تۇراتىن قۇدايبەردى ءبيدىڭ ۇرپاقتارى ۇلى بابالارىنىڭ باسىنا قۇلپىتاس ورناتىپ, باتىر رۋحى اسقاقتاي ءتۇستى. 2011 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا ۇلكەن تۇلعانىڭ ۇرپاعى, گەنەرال-لەيتەنانت ءادىل شاياحمەتوۆ باستاعان ءبىر توپ زيالى قاۋىم تولە بي اۋدانىنداعى كوزاتا قورىمىندا بولىپ, قۇدايبەردى باباعا قۇران باعىشتاپ, تاعزىم ەتىپ قايتتىق.
– قۇدايبەردىنىڭ وسى وڭىردە سوعىسقانى, بي بولعانى, «كوزاتا» قورىمىندا جەرلەنگەنى ايداي انىق. بۇل تۋرالى قازاقتىڭ اتاقتى عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ ءوز ەڭبەگىندە ناقتى جازادى, – دەيدى جەرگىلىكتى تاريحشى دايەكتى دەرەكتەر كەلتىرىپ.
ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ەتىكپەنەن سۋ كەشكەن, حالقىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن باسىن قاتەرگە تىككەن, قاسيەتتى كەڭ بايتاق دالامىزدى قاس-دۇشپاننان ساقتاپ قالعان باتىر بابالارىمىزدى ءبىز ارقاشان دا قاستەرلەيمىز, ارداقتايمىز.
ەلىم دەپ ەڭىرەپ وتكەن ەرلەردىڭ ءبىرى, ءارى بي, ءارى باتىر قۇدايبەردى بابامىزدىڭ ارادا قانشا ۋاقىت وتسە دە ەسىمى ۇمىتىلعان جوق. باتىردىڭ ءجۇرىپ وتكەن داڭقتى جولدارى ۇرپاقتان-ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولىپ جالعاسىپ كەلەدى.
دوقتىرحان تۇرلىبەك,
جازۋشى, حالىقارالىق
«تۇركى الەمى» تەلەستۋدياسىنىڭ ديرەكتورى.
سۋرەتتە: قۇدايبەردى بي.
