• 09 قاڭتار, 2013

قوندىگەر-قاڭلى (جالعاسى)

531 رەت

كورسەتىلدى

31 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

قوندىگەر-قاڭلى (جالعاسى)

سارسەنبى, 9 قاڭتار 2013 7:23

Aلعاش حابار كەلگەندە استياگ سەنبەگەن كورىنەدى. كوتەرىلىسشىلەرگە قارسى ءتىپتى اسكەر شىعارۋدى كەرەك دەپ تاپپاعان ەكەن. وسىنىڭ ارقاسىندا قۇرىش باستاعان, ەندى بەلگىلى ءبىر تارتىپكە باعىنىپ, جۇيەلەنىپ, اسكەر بولىپ قالىپتانا باستاعان جاساق جەرگىلىكتى جەردەگى ميديانىڭ بىرنەشە گارنيزوندارىن تالقانداپ, قولدارى قارۋعا جەتىپ, ەندى باسقا ۇلتتاردى, ءۋالاياتتاردى وزىنە قوسىپ الا باستايدى. ونىڭ ۇستىنە استياگتى قايتكەن كۇندە سوعىسقا ۇرىندىرۋدى كوزدەگەن اسكەريلەر, كوتەرىلىسشىلەردىڭ ىستەرىن, ولاردىڭ جەتىستىكتەرىن الدەنەشە ەسە ءوسىرىپ جەتكىزەدى. يمپەرياعا قاۋىپ تونگەنىن سوندا عانا تۇسىنگەن استياگ ۇلكەن اسكەر جاراقتاپ قۇرىشقا قارسى اتتاندىرىپتى. ادامدى قۇداي ۇراردا, اۋەلى ونى اقىلىنان الجاستىرادى عوي. استياگ پاتشا جەر قايىسقان اسكەرگە باس ساردار قىلىپ ءوزىنىڭ ءۋازىرى گارپاگتى تاعايىنداپتى. گارپاگ وسى اسكەرمەن, انشاننان اۋلاقتا, الا-قۇلا قارۋلانعان جاساقتى باستاپ ءارى-ءسارى كۇيدە تۇرعان قۇرىشقا كەلىپ قوسىلادى. وسىلايشا, بوزبالا قۇرىش, كوزدى اشىپ-جۇمعانشا الەمدەگى ەڭ كۇشتى ارميالاردىڭ ءبىرىنىڭ ساردارى بولىپ شىعا كەلەدى.

سۇمدىق حاباردى ەستىگەن استياگ كۇيىكتەن ءولىپ كەتە جازداپتى. ەڭ الدىمەن, تىندىرعان ءىسى – بۇكىل ساۋەگەيلەرىن, جۇلدىزشى عالىمدارىن جيناپ الىپ, جالىنىپ-جالبارىنىپ, جىلاعانىنا قاراماي بارلىعىن قىرىپ سالىپتى. كير تۋرالى جازىلعان كوپ رومانداردىڭ بىرىندە مىناداي ەپيزود بار. استياگ ساۋەگەيلەرگە اقىرىپ, «سەندەر مەنى الدادىڭدار, سول ءۇشىن وسى جەردە بارلىعىڭنىڭ باسىڭ شابىلادى» دەيدى. ساۋەگەيلەر مەن عالىمدار جىلاپ-ەڭىرەپ پاتشادان راقىم سۇرايدى. سوندا ءبىر عالىم باسىن بيىك ۇستاپ ۇندەمەي تۇرادى. «سەن نەگە جالبارىنبايسىڭ؟» دەپتى استياگ. «ونىڭ نە كەرەگى بار» دەپتى عالىم, «سەن تەك تۇرعاندى دا, جالبارىنعاندى دا ولتىرەسىڭ». سودان سوڭ كۇلەدى. «نەگە كۇلەسىڭ؟» دەيدى استياگ. سوندا عالىم, «باياعى اسپاننان تۇسكەن ايان ورىندالىپ, بىرنەشە كۇننەن كەيىن سەندەي قانىشەردىڭ بيلىگىنىڭ اياقتالاتىنىنا قۋانىپ ك ۇلىپ تۇرمىن» دەيدى. ارينە, بۇدان كەيىن ونىڭ باسى شابىلادى. وسى شارۋانى تىندىرىپ بولعان استياگ شۇعىل ساۋىن ايتىپ, ميديانىڭ قالعان اسكەرىن ەڭ سوڭعى ساربازىنا دەيىن ءبىر تۋدىڭ استىنا جينايدى. ءسويتىپ, قول باستاپ جاۋعا قارسى ءوزى اتتانادى. بىراق, باسىنان باق تايعان پاتشا العاشقى ۇرىستا قۇرىشتان, دالىرەك ايتقاندا, ءوز اقشاسىمەن جاراقتاعان اسكەردەن ماسقارا بولىپ جەڭىلىپ, مايدان دالاسىنان شەگىنىپ, استاناعا قايتىپ كەلەدى, قاقپانىڭ بارلىعىن بەكىتىپ, وردى سۋعا تولتىرىپ قورعانىسقا كوشەدى. ار جاعى ءتىپتى وڭاي. قۇرىش كەلىپ استانانىڭ الدىنا تۋ تىككەندە قالا حالقى قاقپانى اشىپ بەرەدى. مەسوپوتاميادا العاش قۇرىلعان, زامانىنا لايىق وزىق ەكونوميكا, بيىك مادەنيەت قالىپتاستىرعان يمپەريالاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىن ميديا وسىلاي قۇلاعان ەكەن. جاڭادان قۇرىلعان پارسى يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا وسىلاي كىرگەن.

قۇرىش ءوزىنىڭ ناعاشى اتاسىنا كەڭشىلىك جاساپتى, گارپاگتىڭ ايتۋىمەن الىس ءبىر ۋالاياتقا ءۋالي قىلىپ تاعايىنداپتى. استياگ كەتەرىندە گارپاگقا «كەگىڭ قايتتى ما, قايتسا مەنى نەگە ءولتىرىپ تاستامايسىڭدار؟» دەيدى. سوندا گارپاگ ايتىپتى: «سەن سياقتى بەيباق ءۇشىن تاقتان ايىرىلىپ قاتارداعى قۇلدىڭ دارەجەسىنە ءتۇسۋدىڭ ءوزى ولىممەن تەڭ ەمەس پە؟ ال مەنىڭ قۇلمەن كەك الىساتىن ادەتىم جوق» دەپ. استياگتىڭ بۇدان كەيىنگى تاريحى بۇلدىر. قارتايىپ ءولىپتى دەپ كۋالاندىرادى ءبىر جادىگەر. جەڭىلىپ تاقتان تۇسكەن كۇنى كۇيىكتەن ءولىپتى دەپ كۋالاندىرادى ەندى ءبىر جادىگەر. تاعى ءبىر روماندا مىناداي ەپيزود بار, وتىرىك-شىنىن كىم ءبىلسىن. جىلداعى سالىقتى استاناعا الىپ كەتۋگە كەلگەن زەكەتشى استياگتىڭ جەر-جەبىرىنە جەتىپ ۇرسادى. مىنا سالىقتى نەگە از جيناعانسىڭ, مەن سەنى وسىنىڭ ءۇشىن دۇرەلەپ الۋعا حاقىم بار دەيدى. ءبىر كەزدەگى ءوزىنىڭ زەكەتشىسى, ءوزىنىڭ ق ۇلى ايتقان سوزگە توزە الماعان استياگ سول جەردە وزىنە-ءوزى قانجار سۇعىپ ولەدى.

قونعان باقتىڭ ۇشارداعى تاريحى…

تاققا وتىرعان قۇرىش, مەملەكەت باسقارۋ دەپ اتالاتىن زىلدەي اۋىر مىندەتتى موينىنا ارتادى. ۆاۆيلون, اسسيريامەن ەكى اراداعى جەر داۋى, بۇرىنعى بولعان سوعىستاردىڭ ءىزى, الىستاعى مىسىرمەن ەكى اراداعى ديپلوماتيالىق ويىندار, گرەكيامەن (يۋنان) بولاشاق سوعىستارعا دايىندالۋ… تولىپ جاتىر. بىراق, جاس پاتشا ىسكە ەرەن قاجىرمەن كىرىسەدى. اۋەلى ۆاۆيلونعا (بىزشە بابىل) قارسى سوعىس اشادى. بۇل سوعىس ۇزاققا بارماپتى. قۇرىش قالانى قورشاۋعا الادى. سودان سوڭ ۆاۆيلوننىڭ اتاۋسىز پاتشالارى, شىن بيلىك يەسى ءدىنباسىلار نابونيد پاتشانى تۇتقىنداپ, قالانىڭ قاقپاسىن اشىپ بەرەدى.

ازعانتاي ۋاقىتتىڭ ىشىندە قۇرىش پاتشا قازىرگى سولتۇستىك ينديا, اۋعانستاننان باستاپ جارتى دۇنيەنى جاۋلاپ ۇلگەرەدى. وسى جەڭىمپاز سوعىستاردىڭ تاريحىن قاراپ وتىرساڭىز, تاڭعاجايىپ ءبىر قۇبىلىستى بايقايسىز. كوپتەگەن قالالاردىڭ تۇرعىندارى قاقپانى وزدەرى اشىپ بەرىپتى. نەگە؟ البەتتە, جاۋلاۋشى, قارسىلاسپاي, سوعىسپاي باس يگەننىڭ جانى قالادى دەپ ۋادە بەرەدى. بارلىق سوعىستاردا دەرلىك سولاي بولادى. قورشاۋعا تۇسكەن قالالاردىڭ حالقى كوپ جاعدايدا قالانى قيراتپاي امان الىپ قالۋ ءۇشىن جانە ەڭ باستىسى, ءوز جانىن ساقتاۋ ءۇشىن جاۋعا بەرىلەدى. بۇل تۇسىنىكتى. بىراق, مۇنىڭ سىرتىندا تاعى ءبىر كىلتيپان بار. ول كەزدە ۇلتتىق مەملەكەتتەر ءالى پايدا بولماعان سياقتى. حالىققا كىم بيلەسە دە ءبارىبىر, ايتەۋىر, پاتشا ءوزى بيلەگەن جۇرتىنا جايلى بولسا بولدى. ال جايلى بولماسا, وندا ماسەلە باسقاشا. كوپ جاعدايدا قالا حالقىنىڭ جاۋعا بەرىلگەن ساتقىندىعىنا … ءامىرشىنىڭ ءوزى كىنالى. اسكەري مىندەتتەن (بىتپەيتىن سوعىستاردا قولىنا قارۋ ۇستاي الاتىن ەركەك كىندىكتىنىڭ بارلىعىن تاۋىسىپ بىتىرەتىن اقىماق پاتشا كىمگە كەرەك), قولىنداعى بارىن سىپىرىپ الاتىن اۋىر الىم-سالىقتان, ادامدىعىن تاپتايتىن ەزگى مەن قورلىقتان ابدەن شارشاعان حالىق عايىپتان كەلگەن جاۋلاۋشىعا قاقپاسىن اشىپ, پاتشاسىن ءوز قولىمەن ۇستاپ اكەلىپ بەرىپ جاتسا, ونىڭ قايران قالاتىن ەشتەڭەسى جوق. ول كەزدەگى وتىرىقشى حالىقتار ەلدىك ەركىندىك ءۇشىن كۇرەسپەيدى – تىنىشتىق ءۇشىن, ەسەلى, تىرنەكتى ەڭبەككە كەدەرگى كەلتىرمەيتىن تىنىش ءومىر ءۇشىن كۇرەسەدى. قۇرىش پاتشانىڭ تاڭعاجايىپ جەڭىستەرىنىڭ سىرى, از ۋاقىتتا ۇلان-عايىر جەردى الىپ, پالەنباي پاتشالىقتى باعىندىرۋىنىڭ سىرى وسىندا جاتىر. بىراق, تۇتاس پاتشالىقتاردىڭ, تۇتاس حالىقتاردىڭ ءوز ەركىمەن بەرىلۋىنىڭ ارتىندا سۇمدىق سالدارى بار. قاقپاسىن اشىپ قالاسىن ءوز قولىنان بەرگەن, جەرىن ءوز ەركىمەن ۇسىنعان حالىق جاي قۋانبايدى, «ءبىزدى ازات ەتەتىن, تىنىش ءومىر بەرەتىن پاتشا كەلدى, مۇنداي پاتشانى قۇدايدىڭ ءوزى جىبەرىپ وتىر» دەپ اسپانمەن استاسقان ماداق جىرلاردى جىرلايدى. جاۋلاۋشى ءوزىنىڭ الەمدى ازات ەتۋگە كەلگەن جيھانگەر ەكەنىنە شىنىندا دا سەنە باستايدى. سودان سوڭ بۇل سەنىم اقىر-سوڭىندا ۇلكەن جاھاندىق يدەياعا اينالادى. سودان كەيىن جاڭا پاتشانىڭ ماڭايىنا ۇيىسقان, بيلىككە, بايلىققا اش جاڭا ەليتا دا ونى جاۋگەرشىلىككە يتەرمەلەي باستايدى. قۇرىشتىڭ مەسوپوتاميانى جاۋلاۋمەن شەكتەلمەي, توقتاي الماي ارى, گرەكيا (يۋنان) تارابىنا قاراي اتتانۋىنا وسى ەكى فاكتور اسەر ەتكەن. جەڭىمپاز پاتشالار بىتپەيتىن سوعىستىڭ جولىنا وسىلاي تۇسەتىن بولعان.

قۇرىشتىڭ گرەك دۇنيەسىنە قارسى اتتانىپ, كىشى ازياداعى جاۋلاعان العاشقى مەملەكەتى ليديا دەپ اتالعان. مەرمناد دەپ اتالاتىن پاتشا اۋلەتىنەن شىققان الياتت پاتشا ەلىن بەلگىلى ءبىر كەزەڭنەن اسىرىپ كوز جۇمعاننان كەيىن تاققا ونىڭ بالاسى كريوز وتىرادى. ليديا پاتشالىعى قازىرگى جونمەن الاتىن بولساق, تۇركيانىڭ وڭتۇستىك-باتىس ايماعىن الىپ جاتقان يزمير ءۋالاياتىنا سايكەس كەلەدى. پاتشا اۋلەتىنىڭ باعىنا وراي مەملەكەتتى قاق جارىپ سۋىندا ەرىگەن التىنى كوپ پاتتول وزەنى اعادى ەكەن. وسى وزەننىڭ تابانىنا قويدىڭ تەرىسىن توسەپ, ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ الىپ كەپتىرىپ, ءجۇنىن قىرقىپ وتقا جاققاندا, ءبىر قويدىڭ تەرىسىنەن جۇدىرىقتىڭ ۇلكەندىگىندەي التىن قورىتىلىپ شىعادى ەكەن. وسىلايشا توننالاعان التىن وندىرگەن كريوز سول كەزدەگى ەڭ باي پاتشا سانالىپتى. ورىستاردا اسا باي بولا تۇرا ساراڭ ادامدارعا ايتىلاتىن «بوگات, كاك كريوز, ا جيۆەت كاك پەس» دەگەن ماتەل دە بار.

بىردە, كونە دۇنيەدە اقىلىمەن, وي-ورەسىمەن اتى شىققان دانىشپان سولوندى كريوز ءوزىنىڭ استاناسى سارد قالاسىنا ارنايى شاقىرتۋمەن الدىرادى. اقىلگوي فيلوسوفقا ءتيىستى سىي-سياپاتىن جاساعان كريوز سوڭىندا ونى ءوزىنىڭ قازىناسى تۇرعان سارايعا الىپ كىرىپ ارالاتىپتى. بىراق, سولون تاۋ-تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ جاتقان التىن-كۇمىسكە, كەسپەكتەردى سىندىرا جازداپ تۇرعان ءىنجۋ, ءزۇبارجات, گاۋھار تاستارعا نەمقۇرايدى كوز تاستاپ, شىعىپ جۇرە بەرىپتى. ءسال تىكسىنىپ قالعان كريوز ارتىنشا ءبىر وتىرىستا دانىشپاننان «الەمدەگى ەڭ باقىتتى ادام كىم دەپ ويلايسىز؟» دەپ سۇرايدى. سولون ءوزىن ايتادى دەپ ۇمىتتەنگەنى بەلگىلى. بىراق, سولون ەرلىكپەن قازا تاپقان, ولگەننەن كەيىن حالىقتىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن ءبىر ادامدى, سودان سوڭ جەگەتىن ات تابا الماي, انالارىن ارباعا وتىرعىزىپ قۇدايلاردىڭ پانتەونى تۇرعان عيباداتحاناعا جاياۋ سۇيرەپ كەلىپ, سول جەردە ۇيىقتاپ كەتىپ ويانباي قالعان, حالقىنىڭ اياۋلى ەسىمدەرىنە اينالعان ەكى بوزبالانى ايتادى. شامدانىپ قالعان كريوز, سوندا وسىنشا بايلىق جيناعان, وسىنداي ۇلكەن جۇرتتى بيلەپ وتىرعان مەن, مەنىڭ باسىما قونعان باق تۇككە دە تۇرماعانى ما دەيدى. سوندا سولون ايتتى دەيدى: «مەن ادامنىڭ باسىنا ءدال وسى ساتتە قونعان باققا كوپ سەنە بەرمەيمىن, سەبەبى, باق اۋمالى نارسە. ادام ءومىرىنىڭ نەمەن اياقتالعانىن كورىپ بارىپ قانا ونىڭ باقىتتى يا باقىتسىز ەكەنىن ايتۋعا بولادى. سوندىقتان, ءسىز جايىندا مەن ەشتەڭە ايتا المايمىن» دەپتى. سوندا كريوز ايتقان «و سولون, سولون, سولون!» دەگەن ءسوز دە دانالىقتى مويىنداۋدىڭ قاناتتى ماتەلىنە اينالعان.

وسى كەزدە كىشى ازيانىڭ شەتىنەن پارسى اسكەرىنىڭ الدىڭعى لەگى كورىنەدى. كريوز پاتشا پالەكەتتىڭ الدىن الماق بولىپ, دەلفتەگى ساۋەگەيلەرگە سياپات رەتىندە مول التىن جىبەرىپ, مەن قۇرىش پاتشامەن سوعىسايىن با, الدە سوعىسپايىن با؟ سوعىسا قالسام, ەلىمنىڭ, ءوزىمنىڭ تاعدىرىم نە بولادى دەپ ساۋال جولدايدى. دەلفتىڭ ساۋەگەيلەرى ەشقاشان ناقتى جاۋاپ بەرمەگەن عوي. بۇل جولى دا كريوزگە ادام تۇسىنبەيتىن ەكىۇشتى جاۋاپ بەرىپتى, سوعىسساڭ, سەن گۇلدەنىپ تۇرعان ۇلى مەملەكەتتى كۇيرەتەسىڭ, دەپتى.

بۇل ساۋەگەيلىكتى كريوز وزىنشە جوريدى, گۇلدەنىپ تۇرعان مەملەكەتتى پارسى دەپ شەشەدى, قۇداي جولىمدى بولدىرايىن دەپ تۇر ەكەن دەيدى. سونىمەن, كريوزدىڭ ارمياسى پارسىلارعا الدىمەن شابۋىل جاسايدى. ۇلكەن جازىقتا بولعان كۇنى بويعى شايقاستا ەكى اسكەر تەڭ تۇسكەندەي ەكەن, بىراق كۇن تۇستەن اۋعاندا كريوز ءوزىنىڭ اتتى اسكەرىن الدىڭعى شەپكە شىعارادى. قۇرىش ليديانىڭ كاۆالەرياسىنا قارسى ازيادان الىپ كەلگەن تۇيە مىنگەن شەرىكتى قارسى قويادى. ليديانىڭ جىلقىلارى بۇرىن كورمەگەن جانۋاردىڭ سابالاق جۇنىنەن, جامان يسىنەن شوشىپ, تۋلاپ كەرى بۇرىلىپتى. وسىلايشا, ليديالىق اسكەردىڭ شەبى بۇزىلىپ وپىر-توپىر بولادى. وسىنى پايدالانىپ قۇرىش شەشۋشى شابۋىلعا شىعادى. كوپ ۇزاماي جارىم-جارتىلاي قىرىلعان كريوزدىڭ ارمياسى تىزە بۇگەدى. كريوز تاعىنان, ليديا ەگەمەندىگىنەن ايىرىلادى. (كەيىننەن كريوز: «سەندەر مەنى الداعاندارىڭ نە, ارانداتىپ سوعىسقا ۇرىندىرعاندارىڭ نە؟» دەپ دەلفيالىق ساۋەگەيلەرگە وكپە-نازىن ايتقاندا, ولار: «ءبىز ساعان گۇلدەنىپ تۇرعان مەملەكەتتى كۇيرەتەسىڭ دەگەندى, ياعني سەنىڭ ءوز مەملەكەتىڭدى ايتىپ ەدىك» دەپ جاۋاپ بەرىپتى).

پارسىلار كريوزدى وتقا ورتەمەك بولادى. بيىك ۇيىلگەن وتىننىڭ ۇستىندە بايلاۋلى تۇرعان كريوز وت العاش لاپىلداعاندا «و, سولون, سولون, قايداسىڭ دانىشپانىم!» دەپ ايقايلاپ جىلاپتى. قۇرىش بۇل نە دەپ تۇر, كانە وتتى وشىرىڭدەر دەيدى. ازدان سوڭ الدىنا كەلتىرىلگەن كريوزدەن سۇراپتى, سولوننىڭ اتىن ايتىپ نەگە جىلادىڭ دەپ. كريوز باياعىدا بولعان جايدى ايتىپ كەلىپ, مەن الەمدەگى ەڭ باي پاتشانىڭ ءبىرى بولدىم, التىن مەن كۇمىستى, گاۋھاردى قۇم ەسەپتى شاشتىم, باقىت دەگەن وسى شىعار دەيتىنمىن, بىراق سولوننىڭ ايتقانى راس بولىپ شىقتى, سەن مەنى جەڭىپ, ورتەمەك بولىپ الاۋدىڭ ۇستىنە شىعارعاندا سول قيساپسىز بايلىق مەنىڭ ءبىر ساتتىك ءومىرىمدى ساقتاپ قالا المادى, دەپتى. تاماشا عاقليا اڭگىمەگە ريزا بولعان قۇرىش جارلىعىن وزگەرتىپ, كريوزدى جانىنا اقىلشى قىلىپ الىپتى.

ءبىر قىزىعى, قۇرىش سكيف دالاسىنا ءوزىنىڭ اجالدى جورىعىن باستاعاندا, ونىڭ شتابىندا پارسىنىڭ قولباسشىلارىمەن بىرگە وسى كريوز دە بولعان ەكەن. بىراق, ونىڭ ودان كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز, سكيفتەر ونى ءولتىردى مە, الدە ولتىرمەي قويا بەردى مە, ول جاعى بەيمالىم. وسىلايشا, كىشى ازياداعى ەڭ باي جانە ەڭ قۋاتتى مەملەكەت قۇلاعان ەكەن. وسىدان كەيىن از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قۇرىش گرەكياداعى بولەك-بولەك بولىپ وتىرعان مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىن باعىندىرادى. افينا, ميلەت, ەشكىمنەن جاسقانىپ كورمەگەن جاۋىنگەر سپارتا – ءبارى-ءبارى پارسىنىڭ تابانىنىڭ استىنا تۇسەدى. ەللين الەمى ءۇشىن ءبىر زامانعا سوزىلعان كىرىپتارلىقتىڭ, قۇلدىقتىڭ كەزەڭى باستالادى.

قۇرىشتىڭ سوڭعى جورىعى

كۇشى بويىنا سىيماي تۇرعان جەڭىمپاز پارسىلاردىڭ ەندىگى باعىتى كونە دۇنيەنىڭ بارلىق ءبىلىمىن, تىلسىم سىرلارىن مۇرالانىپ قالعان, پەرعاۋىندار بيلىك قۇرعان جۇمباق ەل مىسىر ەدى. الايدا, گرەكيانى باعىندىرعان قۇرىش اياق استىنان نىلدەي بۇزىلادى, بۇكىل اسكەردى داشتىگە, سولتۇستىك-باتىستاعى سكيفتەردىڭ دالاسىنا بۇرادى. جاۋلانعان ەلدەردەن قوسىلعان سوعىس ونەرىنىڭ بىلگىرلەرى, اسىرەسە, گرەكتىڭ ستراتەگتەرى, باسقا دا اقىلدى ادامدار قۇرىشتى بۇل جورىقتان ساقتاندىرماق بولادى, ءدال قازىرگى ساتتە قانشاما قالالارى بار, ەكونوميكاسى دامىعان, قازىنالى مىسىردى جاۋلاعان ءجون, ال تاريحتا ەشكىم باعىندىرا الماعان سكيفتەردى سوعىسىپ, جەڭىپ باعىندىرۋ ءۇشىن ولاردى سول قيان دالادان اۋەلى تاۋىپ الۋ كەرەك. ۇشارىن جەل بىلەتىن جۇرتتى ىزدەپ تابا الماي, بۇكىل اسكەر اشتان, شولدەن قىرىلسا ماسقارانىڭ ۇلكەنى سول بولادى دەيدى. ءبىر گرەكتىڭ قولباسشىسى سكيفتەر بۇرىن پارسىلارمەن جاۋلاسىپ پا ەدى, سوعىسىپ پا ەدى دەپ سۇرايدى. جوق, جاۋلاسقان دا, سوعىسقان دا ەمەس, دەپ جاۋاپ بەرەدى پارسىلار. ولاي بولسا, سولارعا تيىسپەي-اق قويساق قايتەدى, دەيدى اتالعان قولباسشى. بىراق, قۇرىش ەشكىمنىڭ ءۋاجىن تىڭدامايدى. سونىمەن پارسى يمپەرياسىنىڭ ءار جەرىندە دامىلداپ جاتقان قالىڭ اسكەر باتىس شەكاراعا قاراي جىلجي باستايدى. كۇز, قىس ءوتىپ كوكتەم كەلگەندە قۇرىشتىڭ ارمياسى ءامۋداريادان ءوتىپ بۇرىنعى باكتريا مەن سوگديانانىڭ نەمەسە قازىرگى وزبەكستان مەن تاجىكستاننىڭ جەرىن باسىپ داشتىگە قاراي اتتانىپتى. دەنى جاياۋ شەرىكتەر بولعاندىقتان پارسىنىڭ اسكەرى باياۋ جىلجىپ شامامەن ەكى اي ۋاقىتتا قازىرگى قىزىلوردانىڭ شيەلى اۋدانى تۇسىندا اقىرى سكيفتىڭ اسكەرىمەن بەتتەسەدى.

قۇرىش پاتشانىڭ اسكەرىنىڭ سانى جونىندە الەمدىك عىلىمدا ءبىراۋىزدى پىكىر جوق. بىرەۋلەر ەلۋ-الپىس مىڭ دەسە, بىرەۋلەر ءجۇز-ءجۇز ەلۋ مىڭ, كەيبىرەۋلەر ەكى ءجۇز مىڭ دەگەن سانداردى ايتادى. تاعى ءبىر عالىمدار ءتورت ءجۇز ەلۋ مىڭ اسكەر دەگەندى ايتادى. بىزدىڭشە, وسى سان شىندىققا جاقىن. ونىڭ سەبەبى مىنادا. قۇرىش سولتۇستىك ينديادان باستاپ باتىستا گرەكيانى باعىندىرىپ, شامامەن قازىرگى بالكان تۇبەگىنە دەيىن جەتكەن. وڭتۇستىكتە قازىرگى اراب مەملەكەتتەرىنىڭ جەرىن باعىندىرعان, سولتۇستىكتە كاۆكازعا دەيىن جەتىپ, كونە ارميان مەملەكەتى كيليكيانى جاۋلاعان. وسى پارسىنىڭ دارگەيىنە قاراعان جۇرتتان, اتالعان ءتورت ءجۇز ەلۋ مىڭدى شىعارۋ ابدەن مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە قۇرىش جەڭىلگەن, باعىنعان ەلدەردىڭ ارميالارىن وزىنە قوسىپ الىپ وتىرعان. سول سەبەپتى ءتورت ءجۇز ەلۋ مىڭ – اقىلعا قونىمدى سان.

سوعىستىڭ بولعان جەرى جايىندا دا ءارتۇرلى پىكىر ايتىلادى. ءبىر توپ عالىم قۇرىشتىڭ ارمياسى قازىرگى اۋعانستاننىڭ جەرىنەن كوكتەمدە اتتانىپ, شىلدەنىڭ اياعى, تامىزدىڭ باسىندا قازىرگى وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ جەرىندە تۇمار پاتشانىڭ اسكەرىمەن كەزدەستى دەگەن پىكىر ايتادى. ءبىز دە وسى پىكىردى ۇستانامىز. ەندى ءبىر توپ عالىم قۇرىشتىڭ اسكەرى قازىرگى تۇركىمەنستاننىڭ جەرىمەن ءجۇرىپ وتىرىپ ماڭعىستاۋدىڭ جەرىندە ۋزبوي دەگەن وزەننىڭ جاعاسىندا سكيفتىڭ اسكەرىمەن كەزدەستى دەگەن پىكىر ايتادى. قۇرىش سوعىسقان ماسساگەتتەردىڭ قونىستانعان جەرى وسى كونە ماڭعىستاۋ بولعاندىعىن بۇل عالىمدار باستى ءۋاج قىلىپ ايتادى. بىراق, بۇل مارشرۋتتىڭ نەگە مۇمكىن ەمەس ەكەنىن پايىمداپ كورەيىك. بىرىنشىدەن, جارتى ميلليون اسكەردەن تۇراتىن ارميانىڭ ينتەندانتتىق, ياعني ازىق-ت ۇلىك جانە باسقا دا كەرەك-جاراق قىزمەتىنىڭ ءوزى الدەنەشە مىڭ ادامداردىڭ قىزمەتىنەن تۇراتىن ۇلان-عايىر جۇيە. اسكەردىڭ اشىعىپ, كوتەرىلىسكە شىعىپ, پاتشالارىن ءولتىرىپ جان-جاققا تاراپ كەتۋى سوعىستاردىڭ تاريحىندا تالاي رەت قايتالانعان وقيعا. ارميا ۋاقىتىندا كەرەك-جاراقپەن قامتاماسىز ەتىلىپ, توقتاۋسىز ءجۇرىپ وتىرىپ ماڭعىستاۋدىڭ دالاسىنا جەتتى دەيىك. جەتكەندە سكيفتەر… جوق بولىپ شىقسا شە؟ وتىرىقشى حالىقتاردى ەشقاشان ادام دەپ, سوعىسۋعا تاتيتىن جاۋ دەپ ەسەپتەمەگەن سكيفتەردىڭ, كەڭ دالانىڭ باسقا ءبىر تۇكپىرىنە كوشىپ كەتىپ قالۋى عاجاپ ەمەس. ابدەن مۇمكىن. سودان كەيىنگىنى كوزىڭىزگە ەلەستەتىڭىز. توڭىرەك جۇزدەگەن, مىڭداعان شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان دالا. كۇن شىلىڭگىر, كۇيىپ تۇر. ال ەڭ باستى قورلىق, وسىنشاما اۋرەمەن نەشە اي ءجۇرىپ جەتكەندە جاۋدىڭ جوق بولىپ شىعۋى. سودان سوڭ, كوپتەگەن جيھانگەردى قور قىلىپ قورلاعان تاعى ءبىر نارسە بار. ول كادىمگى … ءىش اۋرۋى. قازىرگى تىلمەن ايتقاندا ديزەنتەريا. سكيف ءۇشىن ءاربىر تاۋ-تاسىنىڭ ەشقانداي قۇپياسى جوق, كەڭ جايلاۋ جازيرا, جەر جايىمەن تانىس ەمەس باسقا ادام ءۇشىن اجالدى مەكەن بولىپ شىعۋى مۇمكىن.

قۇرىش تا اقىماق ەمەس. ول ءار كەزدە داشتىگە كەرۋەن تارتقان ساۋداگەرلەردىڭ ەستەلىكتەرىن, ساياحاتشىلاردىڭ جازبالارىن بايىپتاپ زەردەلەپ, ءوزى جاۋلاۋعا بەكىنگەن ولكە جايىندا بارىنشا مول ماعلۇمات جيناۋعا تىرىسقانىنا ەشقانداي كۇمان جوق. مىنە, سول سەبەپتى پارسىنىڭ اسكەرى ماڭعىستاۋعا ەمەس, قازىرگى وڭتۇستىك قازاقستان جەرىنە شەرۋ تارتقان. ول كەزدەگى باكتريا مەن سوگديانا وتىرىقشى ەل جايلاعان, وزەن-سۋى مول, استىققا باي ەل. اسكەر وسى ابات وڭىرمەن ءجۇرىپ وتىرىپ دىتتەگەن جەرىنە شارشاماي جەتەدى. ونىڭ سىرتىندا قۇرىشتىڭ ستراتەگيالىق جانە ءبىر ەسەبى بولعان سياقتى. پارسىنىڭ اسكەرى سكيفتىڭ ءدارگەيىندەگى وسى وتىرىقشى ەلدەردى جاۋلاسا, كەڭ دالادا «قاڭعىپ», ۇستاتپاي جۇرگەن سكيفتەر سوعىسۋ ءۇشىن پارسىلاردى وزدەرى ىزدەپ كەلەدى. سودان كەيىن ۇلكەن مايدان اشىلعاندا قۇرىشتىڭ اڭساعان ماسساگەتتەرى وزدەرىنىڭ اتالاستارىنا كومەككە كەلەدى. وسىلايشا, ۇلان-عايىر ءداشتىنىڭ دالاسىندا شاشىراپ جۇرگەن سكيفتەر ءبىر مايدانعا جينالىپ, بالا-شاعاسىمەن وسى جەردە قىرىلۋعا ءتيىس. تاماشا ستراتەگيا. جانە بۇل اسكەري-ساياسي ەسەپ جارتىلاي ىسكە اسقان دا. ماسساگەتتەر شىنىندا دا, باكترياداعى قانداس اعايىندارىنا كومەككە كەلگەن.

ال ەندى توميريس – ءبىزدىڭ تۇمار اجەمىزدىڭ اسكەرىنىڭ سانى قانشا ەدى؟ بۇل ساۋالعا جاۋاپ بەرۋ وتە قيىن. سالىق جۇيەسى ءبىرشاما قالىپتاسقان وتىرىقشى ەلدەردىڭ سانىن سالىق قۇجاتتارىنداعى مالىمەت ارقىلى شامامەن شىعارۋعا بولادى. سودان سوڭ حالىقتىڭ سانىنا قاراپ وتىرىپ اسكەرىنىڭ سانىن دا شامالاپ ەسەپتەۋگە بولادى. الايدا, سكيف دۇنيەسىنە كەلگەندە ستاتيستيكالىق زاڭدىلىقتار جۇرمەي قالادى. ءار كەزدە داشتىگە كەلىپ-كەتكەن ساياحاتشىلاردىڭ, كونە تاريحشىلاردىڭ جازعاندارىنان ەشتەڭە اڭعارۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ كەيبىر اۆتورلارى سكيف اسا ۇلكەن حالىق ەمەس ەدى, سول سەبەپتى اسكەرىنىڭ سانى دا از بولعان دەگەن پىكىر ايتادى. كەيبىرەۋلەرى تۇماردىڭ ەرتىپ كەلگەن اسكەرى پارسىنىڭ ارمياسىنان ەكى جارىم ەسەدەي از ەدى دەگەن جورامال جاسايدى. وسى, تايانىشى جوق دەرەككە سۇيەنسەك, وندا تۇمار اجە جيدەلى-بايسىنعا ءجۇز سەكسەن مىڭداي اسكەرمەن كەلگەن بولىپ شىعادى.

از با, كوپ پە؟ سكيف ءۇشىن نەمەسە ادەپكى ەكى حالىقتىڭ سوعىسى ءۇشىن كوپ. ال پارسى مەن سكيفتىڭ سوعىسى ءۇشىن از. نەگە دەيسىز عوي؟ سەبەبى, بۇل سوعىس سكيف پەن پارسىنىڭ سوعىسى ەمەس. بۇل – سكيفتىڭ بۇكىل الەممەن سوعىسى. قۇرىش ءداشتىنى قايتكەن كۇندە الامىن, سكيفتى قايتكەن كۇندە جەردىڭ بەتىنەن جويامىن دەپ نيەتتەنگەن. سكيفتىڭ قيىن جاۋ ەكەنىن بىلەتىن قۇرىش جاڭا يمپەرياداعى سوعىسقا جارامدى دەگەن ەركەك كىندىكتىڭ بارلىعىن ءوز تۋىنىڭ استىنا جيناعان. ياعني, سكيف دالاسىنا سول كەزدەگى بۇكىل الەمنىڭ اسكەرى جينالعان. قۇرىشتىڭ ارمياسىندا سولتۇستىك ينديادان باستاپ بالكان تۇبەگىنە دەيىنگى ارالىقتاعى حالىقتاردىڭ بارلىعىنىڭ جاۋىنگەرلەرى بولعان. وسىعان قاراپ ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ قانداي قان كەشكەنىن شامالاي بەرىڭىز.

سوعىستىڭ الدىندا سكيفتەر ءۇشىن, ولاردىڭ پاتشاسى تۇمار اجەمىز ءۇشىن ءبىر قاسىرەتتى وقيعا بولعان. تۇماردىڭ نەمەرەسى (بالاسى ەمەس) اسپارا (گرەكتىڭ ينتەرپرەتاتسياسىندا سپارگاپيس) جانىنداعى ازعانتاي ۇلانمەن, ەشكىممەن اقىلداسپاي پارسىنىڭ كوشىن شاۋىپ, تۇتقىنعا تۇسەدى. وسىنىڭ الدىندا عانا قۇرىش پاتشا تۇمار پاديشاعا حات جولدايدى, قان توگىسپەيىك, ەكەۋمىز ۇيلەنىپ بەيبىت شەشىمگە كەلەيىك دەگەن ۇسىنىس جاسايدى. جاسى كەلىپ قالعان تۇمار اجە ەلشىنىڭ ءسوزىن تىڭداپ بولىپ, ك ۇلىپتى. سودان سوڭ بىلاي دەپ جاۋاپ بەرىپتى: «سەن قۋ ادامسىڭ, قۇرىش. بۇكىل ءومىرى ات ۇستىندە وتكەن مەنى قايتەسىڭ, گارەمىڭ تولعان سۇلۋ قىز. ساعان مەن كەرەك ەمەسپىن. ساعان مەنىڭ ەلىم مەن جەرىم كەرەك. بىراق مەنىڭ ەلىم ەركىندىكتەن باسقا ەشتەڭەگە كونبەيتىن اساۋ ەل, سەن ونى باعىندىرامىن دەپ اۋرە بولما. ال شىنىندا دا, قان توككىڭ كەلمەيدى ەكەن, ولاي بولسا اسكەرىڭدى ال دا ەلىڭە قايت».

اسپارانىڭ (سپارگاپيس) تۇتقىنعا ءتۇسۋىنىڭ ءوزى جۇمباق جايتتارعا تولى. گەرودوتتىڭ جانە باسقا اۆتورلاردىڭ كۋالاندىرۋى بويىنشا, قۇرىش ماسساگەتتەردىڭ ارتىنان قۋالاي-قۋالاي شارشاعاننان كەيىن مىناداي ءبىر قۋلىققا بارادى. اۋىرعان, سىرقاعان اسكەرلەردى, جاندارىنا تورسىققا, سابالارعا قۇيىپ كوپ شاراپ, تۇتاستاي قاقتالعان قوي مەن سيىردىڭ ەتىن قالاپ قويىپ (ونى قايدان الا قويدى ەكەن؟), قالعان اسكەردى الىپ شەگىنىپ كەتەدى. ءتۇن ىشىندە اسپارا وسى اۋرۋ-سىرقاۋلاردىڭ اۋىلىن شابادى, بارلىعىن ءولتىرىپ, سودان سوڭ تويلاۋعا وتىرادى. ەتتى وپىرىپ جەپ, شاراپتى توڭكەرىپ ءىشىپ, اقىرىندا ماس بولىپ, قىلجيىپ ۇيىقتاپ قالادى. قايتىپ كەلگەن پارسىلار بارلىعىن تۇتقىندايدى.

ارينە, بۇل, پارسىنىڭ ءناسىلشىل, ۇلتشىل تاريحي عىلىمىنىڭ تۋدىرعان «شەجىرەسى». استياگ پاتشانىڭ اكەسى قياقسار دا سكيفتەردى وسىلاي ىشكىزىپ-جەگىزىپ, ماس قىلىپ بارىپ قىرىپ سالادى. كونە پارسى مەن قازىرگى يراننىڭ تاريحناماسىندا ۇنەمى قايتالانىپ وتىراتىن بۇل ەپيزودتىڭ كوزدەيتىن استارلى ماقساتى – سكيفتەردى ىشسە تاماققا, كيسە كيىمگە جارىماعان, قولىنا شاراپ پەن تاماق تۇسسە ولەرىن بىلمەي ىشە بەرەتىن, جەي بەرەتىن, ياعني دالانىڭ تاعى ايۋانى سياقتى تەك قانا ينستينگكە باعىناتىن الدەبىر ماقلۇقات قىلىپ كورسەتۋ. ءتۇپ مۇرات – يراننىڭ ادامدىق, ينسانياتتىق, مادەني, ت.ب. تۇرعىلاردان العاندا تۇراننان ولشەۋسىز بيىك تۇرعانىن كورسەتۋ, پارسىنىڭ بويىندا, كوڭىلىندە, قانىندا دالالىقتارعا دەگەن وشتىكتى وشىرمەي, ۇنەمى قوزداتىپ وتىرۋ (وسى ورايدا قازاقستاننىڭ يرانداعى ەلشىلىگىندە ءبىراز ۋاقىت جۇمىس ىستەپ كەلگەن ءبىر ادامنىڭ اڭگىمەسى ەسىمە تۇسەدى. ونىڭ ايتىسىنا قاراعاندا, قازىرگى يراننىڭ شيراز قالاسىنان 70-80 شاقىرىم جەردە جاتقان پارسىنىڭ ەسكى استاناسى پەرسەپولدىڭ تاس سىنىقتارى عانا قالعان ەسكى جۇرتىنا جىل سايىن ناۋرىز ايىندا مىڭداعان ادام جينالىپ, سكيفتەردىڭ پارسىنى قالاي شاپقانىن بايان ەتەتىن ساحنالىق قويىلىمداردى تاماشالايدى ەكەن. بۇل دا بۇگىنگى قىزىلباس جۇرتىن اقىرىنداپ ۇستەم ساناعا باۋلۋ بولىپ سانالادى).

اسپارانىڭ جاۋ قولىنا قالاي ءتۇسكەنىن ءبىز ەندى ەشقاشان دا بىلە المايمىز. ال ءوز باسىم ونىڭ ماس كۇيىندە تۇتقىنعا تۇسكەنىنە سەنبەيمىن. قولىنا حانزاداداي قىمبات تۇتقىندى تۇسىرگەن قۇرىش ەندى ساياسي شانتاجعا كوشەدى, سكيفتەرگە زور تالاپتار قويا باستايدى. ءوزىنىڭ ساياسي ساۋداداعى ويىنشىق تۇلعاعا اينالعانىن كورگەن اسپارا, بىردە قۇرىشتىڭ الدىنا جاۋاپقا كەلگەندە پارسىنىڭ بەيعام تۇرعان ءبىر اسكەرىنىڭ قانجارىن قىنىنان ج ۇلىپ الىپ ءوز جۇرەگىنە قاداپ ءولىپتى. تاقتىڭ مۇراگەرى, يشپاقاي اۋلەتىنىڭ ەڭ سوڭعى ەركەك كىندىكتىسى ومىرمەن وسىلاي قوشتاسقان ەكەن. حابار دەرەۋ تۇمار اجەگە جەتەدى. قايعىدان كۇيزەلىپ, ىلەزدە جۇدەپ قالعان تۇمار اجە ەسەڭگىرەپ وتىرىپ قۇرىشقا سوڭعى سالەمىن جولداپتى. «سەن ايار, قانىشەر قۇرىش, مەنىڭ بالامدى الداپ قولىڭا ءتۇسىردىڭ, قانىن توكتىڭ. مەن كەشەگە دەيىن سەنى اياپ, ولتىرمەي قويا بەرەيىن دەپ كەلىپ ەدىم. ەندى ساعان ەشقانداي اياۋشىلىق جوق. اجالىڭا دايىندال. قالاي سوعىسقاندى قالايسىڭ؟ وزەننىڭ ارعى جاعاسىندا سوعىسقىڭ كەلسە, جاعادان شەگىنىپ ءبىزدىڭ اسكەرىمىز سياتىنداي جەر قالدىر. بەرگى جاقتا سوعىسقىڭ كەلسە, وندا جاعادان ءبىز شەگىنەيىك» دەپتى.

قۇرىشتىڭ ارمياسى وزەننىڭ بەرگى جاعاسىنا وتەدى. سونىمەن ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 529 جىلى تامىز ايىنىڭ ءبىر كۇنىندە, سۋ اناسى سىرداريانىڭ جاعاسىندا, جۇزدەن استام حالىقتىڭ ۇلدارى قاتىسقان الەمدەگى ەڭ ۇلى قانتوگىس باستالادى. گەرودوت جازادى, ادامزات تاريحىندا مۇنداي سوعىس بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەكەن دەپ. بۇل سوعىستىڭ قانشا كۇنگە سوزىلعانى جايىندا دا ارقيلى پىكىر ايتىلادى. گەرودوت ءبىر كۇندە ءبارى دە اياقتالعان ەكەن دەيدى. كىم بىلەدى. بىراق سوعىستىڭ توقتاۋسىز قىزۋ جۇرگەنى انىق. قادىم زامانىنىڭ اۆتورلارى سكيفتىڭ ەرلىگىن سيپاتتاعاندا, «ەشبىر ولشەمگە سيمايتىن اشۋ, ىزا, كەك» دەگەن بەينەلى ءسوزدى پايدالانادى («ياروست, كوتورايا نە پودداەتسيا نيكاكومۋ وپيسانيۋ»). وسى ۇرىستا الەمنىڭ ەڭ ەر حالىقتارى سكيفتىڭ ساداعى مەن جەبەسى, سكيفتىڭ نايزاسى, سكيفتىڭ سەمسەرى دەگەننىڭ نە ەكەنىن تانيدى. پارسىنىڭ اسكەرى تۇتاستاي قىرىلىپتى. سوعىستان كەيىن تۇمار اجە قۇرىشتىڭ ءمايىتىن ىزدەپ تاپتىرىپتى دا, باسىن كەسىپ, «قانعا تويمادىڭ عوي, ەندى قانىپ ءىش» دەپ قان تولتىرعان كون دورباعا سالدىرىپتى.

تالاسبەك اسەمقۇلوۆ.

*”توميريس” سۋرەتتى سالعان ا.دۇزەلحانوۆ.

(جالعاسى. باسى وتكەن نومىردە).

(جالعاسى بار).