ابىلايدىڭ اق تۋى
سەيسەنبى, 1 قاڭتار 2013 8:31
تۋعانىنا 300 جىل تولعالى وتىرعان تۋمىسى بولەك تۇلعا تۋرالى تولعانىس
قازاق تاريحىندا ابىلاي تۇلعاسىنىڭ قانداي ورىن الاتىنىن, سۇلتان ابىلايدىڭ, حان ابىلايدىڭ كىم ەكەنىن تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرۋ ارتىق بولار. ابىلاي ءبىزدىڭ باعامىزدى تىلەمەيدى. جەر بەتىندە اقىرعى قازاق قالعانشا ابىلاي ەسىمى ۇمىتىلمايدى. دەمەك:
سەيسەنبى, 1 قاڭتار 2013 8:31
تۋعانىنا 300 جىل تولعالى وتىرعان تۋمىسى بولەك تۇلعا تۋرالى تولعانىس
قازاق تاريحىندا ابىلاي تۇلعاسىنىڭ قانداي ورىن الاتىنىن, سۇلتان ابىلايدىڭ, حان ابىلايدىڭ كىم ەكەنىن تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرۋ ارتىق بولار. ابىلاي ءبىزدىڭ باعامىزدى تىلەمەيدى. جەر بەتىندە اقىرعى قازاق قالعانشا ابىلاي ەسىمى ۇمىتىلمايدى. دەمەك:
«قايىرۋسىز مال باقتىرعان حانىم-اي,
قالىڭسىز قاتىن اپەرگەن حانىم-اي!» دەگەن بۇقار جىراۋدان نەمەسە «ادام اتادان ابىلايعا دەيىن, ابىلايدان كەيىن دە قازاقبايدىڭ بالاسى ابىلاي تۇسىنداعىداي ءومىر ءسۇرىپ كورگەن جوق» دەگەن ءماشھۇر ءجۇسىپتەن, نەمەسە «قازاقتاردىڭ اڭىز-ءافسانالارىندا ابىلاي ايرىقشا قاسيەتى بار كيەلى, كەرەمەت قۇدىرەت يەسى بولىپ سانالادى. ابىلاي ءداۋىرى – قازاقتىڭ ەرلىگى مەن سەرىلىگىنىڭ عاسىرى» دەگەن شوقاننان اسىرىپ ايتۋ قيىن.
وسىدان 65 جىل بۇرىن مۇحتار اۋەزوۆ جازعان مىنا ءسوزدەردى ءدال قازىرگى تاۋەلسىزدىك زامانىندا ەسكە الىپ وتىرساق, ارتىق بولماس: «قازاقتىڭ دەربەس ەل بولۋىنا, ءارى-بەرىدەن سوڭ, قازاقتىڭ قازاق بولۋىنا, باسى قوسىلىپ, ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارۋىنا ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن ابىلايدان ارتىق ادام بولماس».
ويتكەنى, «…سول الاساپىران داۋىردە قالىڭ ەلدىڭ «قايراڭداپ جان قالا ما» دەگەن «قازىقۇرتتاي» (نۇح پايعامباردىڭ بۇكىل تىرشىلىك يەسىن ساقتاپ قالعانىن ايتادى – ز.ت.) ءۇمىتى جالعىز عانا ابىلاي باسىندا قالعان بولاتىن. ەسكى قازاق ەلدىگىن, ەسكى جۇرتتىڭ تىلەگىن, تۋ كوتەرىپ ءبىر اراعا جيعان ابىلاي بولاتىن».
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مىنا سوزدەرى دە ءاربىر زەردەلى ازاماتقا وي سالۋعا ءتيىس: «ءيا, ابىلاي – اڭىزعا اينالعان تۇلعا. بىراق, ءبىز اتا تاريحىنىڭ بار شىندىعىن اشۋ ءۇشىن, سول اڭىزدان اقيقاتتى اجىراتىپ الۋىمىز كەرەك جانە ونى وتكەننەن ساباق, تاريحتان تاعىلىم الۋ ءۇشىن جاساۋىمىز كەرەك… ابىلاي تاقىرىبى ول تۋرالى اڭىزدى ءورشىتۋ ءۇشىن ەمەس, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن تاريحي تۇلعانىڭ ومىرىنەن تاعىلىم ءوربىتۋ ءۇشىن قاجەت… مەن ءۇشىن ابىلاي زامانى عانا ەمەس, بۇكىل قازاق تاريحى ۇلت-ازاتتىعى, مەملەكەت تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەس سياقتى كورىنەدى. ەل بوستاندىعى, ۇلت تاۋەلسىزدىگى ءبىزدىڭ حالىق ءۇشىن ەش ۋاقىتتا دا توبەدەن تۇسكەن سىي بولماعان. ول ءاردايىم ەل قامىن جەگەن ەرلەردىڭ جانقيارلىق, جانپيدالىق ەڭبەگىنىڭ, كۇرەسىنىڭ ناتيجەسىندە عانا كەلگەنىن ەشقاشان ۇمىتپاۋىمىز كەرەك».
البەتتە, جاراتىلىسىنان ءادىلەت جاقتاعان تۋراشىل, قاناعاتشىل, دوسىنا ادال, جاۋىنا قاتال, تاباندى دا ۇستامدى مىنەز ابىلايعا ءتان ەكەندىگى ساقتالعان قۇجاتتاردان, تۋرا جانە جاناما ماعلۇماتتاردان كورىنەدى. (بۇل دەرەكتەردى جەكە تولعاپ, تاراتۋعا تۇرادى). ابىلاي اتقا مىنگەن كەزدە رەسەي مەن قىتاي بىرىمەن-ءبىرى ىشتەي باقاس, كۇش-قۋاتى جاعىنان ساناساتىنداي دارەجەگە جەتكەن. جوڭعار حاندىعى دا قانشا قۋاتتى بولسا دا, قازاق حاندىعىن وپ-وڭاي جۇتىپ قويا المايتىن. ءحۇىىى-عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي, الەمدىك باسەكەدە قارۋ كۇشىنە ديپلوماتيا شەبەرلىگى قوسىلدى. بۇرىن جاۋلاسقان, جەر ءۇشىن قىرقىسقان مەملەكەتتەر كەلىسىم, ءتىپتى ۇتىلىس ۇستىندەگى مامىلە جولىن دا تاڭداي باستادى. بۇل – مەملەكەتتەردىڭ قاتار كورشى ءومىر ءسۇرۋىنىڭ وركەنيەتتى, مادەنيەتتى جولى ەدى. ابىلايدىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتى ارقاسىندا سىرتقى سوعىس قاۋپىنىڭ بەتى قايتىپ, بەيبىت ەڭبەككە ۇيرەنە باستاعان حالىقتىڭ داۋلەتى ءوستى, جانى ساۋىعىپ, نامىس-جىگەرى وياندى.
سوعىس جاعدايىنداعى قورعانىس مۇددەسىنە بايلانىستى, ابىلاي بيلەر القاسىنىڭ الەۋەتىن شەكتەپ, «اسكەري دەموكراتيا» داستۇرىنە سايكەس, بيلەردەن گورى باتىرلارعا كوبىرەك ارقا ءسۇيەگەن. الايدا, ابىلاي جوعارعى بيلىك جانىنداعى كەڭەسشى ورگان حان كەڭەسىن ساقتاعان. ول ناقتى جاعدايعا بايلانىستى جىلىنا ءبىر رەت شاقىرىلاتىن. قولداعى قۇجاتتار حان كەڭەسىنىڭ قاراۋىنا ەل ءومىرىنىڭ, كەڭىنەن اقىلداسىپ, ءبىراۋىزدى شەشىم الۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەر عانا ۇسىنىلعانىن كورسەتەدى. باسقا جاعدايلاردا, كەلەسى حان كەڭەسى شاقىرىلعانشا, جەكە-دارا بيلىك جۇرگىزىپ, ەلدىڭ قورعانىس جاعدايىنا بايلانىستى باتىل دا جەدەل شارالار قابىلداپ وتىردى. ابىلايدىڭ بۇل شەشىمدەرىنىڭ دۇرىس بولعاندىعىن تاريح اقتاپ شىقتى.
1740 جىلى تامىزدىڭ سوڭعى كۇندەرى ابىلمامبەت حانمەن بىرگە قازاقتىڭ يگى جاقسىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن ورىنبور قالاسىندا رەسەي اكىمشىلىگىمەن كەلىسسوز ءجۇرگىزۋگە ابىلاي سۇلتان تۇڭعىش جانە اقتىق رەت قاتىستى. سول العاشقى رەسمي قابىلداۋدىڭ وزىندە-اق, 27 جاستاعى ابىلاي سۇلتاننىڭ اقسۇيەك تاربيەسى مەن ءتارتىبى, سۇڭعىلا ساۋاتى تانىلعانى ساقتالعان پروتوكولدان ايقىن كورىنەدى. ابىلمامبەت حاننىڭ سوزىنە كولدەنەڭ كيلىگىپ, كەشىرىم سۇراپ الادى دا ابىلاي سۇلتان گەنەرال ۆ. ۋرۋسوۆقا رەسەي بەكىنىستەرى مەن قالالارىندا تۇتقىن بولىپ وتىرعان قازاقتاردى قايتارۋ تۋرالى ماسەلەنى توتەسىنەن قويادى. جانە سول كۇنى ورتا ءجۇزدىڭ ءتورت قازاعىن بوساتىپ الادى. بۇدان كەيىن دە ابىلاي ەكى جاقتىڭ تۇتقىندارىن باسپا-باس ايىرباس جولىمەن بوساتىپ وتىرۋعا كەلىسەدى. تەك وسى ءبىر عانا مىسالدىڭ ءوزى ابىلاي باستاعان قازاق مەملەكەتىنىڭ دەربەس ساياساتىن كورسەتەدى. جانە بۇل ساياساتتى ابىلاي ولە-ولگەنشە بۇلجىتپاي ۇستانعانى, كەيبىر داۋلى, شيەلەنىستى ماسەلەلەردىڭ وزىندە تاباندىلىق تانىتىپ, قۋاتى باسىم بولسا دا, رەسەي پاتشالىعىنا باس يمەگەنى قۇجاتتاردا انىق سيپاتتالعان.
قۇپيا قۇجاتتاردا ابىلايعا تىكەلەي قارسى كەلە بەرمەۋ كەرەكتىگى, ونى «شامداندىرىپ الماۋ» جاعى كوپ ايتىلادى. مىسالى, 1778 جىلى كاپيتان برەحوۆقا بەرىلگەن نۇسقاۋدا: «…ابىلاي سۇلتانمەن سويلەسكەندە, مەيلىنشە جۇمساق بولىڭىز. بايقاپ وتىرىڭىز, شامىنا تيمەڭىز» دەگەن سوزدەرگە قاراعاندا, قازاقتىڭ حانىنىڭ كەڭ پاراساتى, ساياساتكەرلىگى ءبىر باسقا, مىنەزى قاتال, ادۋىندى بيلەۋشى بولعاندىعى بايقالادى. سوندىقتان دا نۇسقاۋدا: «ال, ەندى ءسىزدىڭ ايتقاندارىڭىزدى قابىلداعىسى كەلمەسە, ودان ءارى ءسوزدى دوعارىپ, ابىلاي سۇلتاندى مازالاماڭىز». نۇسقاۋدىڭ سوڭىندا ءۇشىنشى رەت ەسكەرتىپ, برەحوۆقا تىلەك تۇرىندە: «ايتەۋىر, ابىلاي سۇلتاننىڭ كوڭىلىنە كەلەتىن قانداي ءبىر شالت مىنەز, سالقىن قاباق كورسەتپەڭىز». مۇنى جازىپ وتىرعان گەنەرال مانسۋروۆ, ونىڭ قولىمەن قاعازعا تۇسكەن سوزدەر رەسەي يمپەرياسىنىڭ پاتشاسىنان باستاپ, ەڭ جوعارعى شەندەگى قىزمەت ادامدارىنىڭ وي-پىكىرى دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
ابىلايدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ ايقىن بەلگىسى – سول 1740 جىلدان كەيىن ونىڭ رەسەيدىڭ نەمەسە قىتايدىڭ بىردە-ءبىر گەنەرالىمەن بەتپە-بەت كەزدەسپەۋى. سودان بىلاي ول ورىنبور, ومبى قالالارىنا, ور, ترويتسك, پەتروپاۆل بەكىنىستەرىنە شاقىرىلسا دا, ات ءىزىن سالعان ەمەس. رەسەي مەن قىتايدىڭ پاتشاسىنا بارىپ قول تاپسىرعان جوق. بىراق, كورشىلەرمەن كۇن سايىن دەرلىك, تىعىز بايلانىس جاساپ وتىردى, حات جازىستى, ەلشى الماستى.
ابىلايدىڭ تۇلعا رەتىندەگى ۇستامدىلىعىنا, كوسەم رەتىندەگى كەمەڭگەرلىگىنە دۇشپاندارى دا ءتانتى بولعان. ايتالىق, ءابىلمامبەتتى ءوز مۇددەسىنە پايدالانا الماعان رەسەي ۇكىمەتى ابىلايدىڭ وزىنە ءسوز سالىپ, 1759 جىلى-اق: «سەنى ورتا ءجۇزدىڭ حانى دەپ جاريالايىق», دەگەندە وعان ابىلاي قارسى بولىپ, ابىلمامبەت ءتىرى تۇرعاندا تاققا تالاسپايتىنىن تۇسىندىرگەن.
ساقتالعان دەرەكتەر ونىڭ ءبىلىكتى مەملەكەت باسشىسى, كورەگەن, اشىق ساياساتكەر ەكەنىن ايعاقتايدى. كورشى ءبىر ەلمەن بايلانىسىن ەكىنشىسىنەن جاسىرمايدى. ءبىر كۇندە رەسەيگە دە, قىتايعا دا ەلشى دە اتاندىرادى. ولارعا باس يمەي, ءوز ويىن, ۇستانىمىن بيىك دەڭگەيدە تۇسىندىرەدى. ال, ول ۇستانىمى – تەك قانا قازاق حالقىنىڭ مۇددەسى. ابىلايدىڭ حاتتارىن وقىپ, ول ايتىپتى دەگەن پىكىرلەردى سارالاعاندا, ابىلايدىڭ دوسى دا, قاسى دا جوق, تەك قازاقتىڭ مۇددەسى عانا بار ەكەنىنە كوز جەتەدى. مىسالى, «قىرعىزدى شاپقالى وتىرمىن, ولار سىزدەرگە قاراۋشى ما ەدى؟», دەپ قىتاي پاتشاسىنا, «حيۋانى شابامىن دەپ وتىرمىن», دەپ ورىس پاتشاسىنا حاتپەن حابارلايدى. سەبەبى, «ولار مەنىڭ قازاقتارىما ءزابىر كورسەتەدى», دەيدى. دەمەك, ابىلايدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن قۇجاتتاردا كەلتىرىلگەن, ءتىپتى كوپە-كورىنەۋ بۇرمالانعان شىندىقتى تەرەڭىرەك زەردەلەۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, ابىلاي زامانىن جاقسى بىلمەيىنشە, بۇگىننىڭ تەرەزەسىنەن قاراپ, باعا بەرۋگە دە بولمايدى.
ابىلايدىڭ ۇلىلىعىنىڭ ءوزى – بۇكىل قازاق ۇلتىنىڭ بىرلىگى, جەر اۋماعىنىڭ تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان, وسىنداي سىندارلى ساياساتتان ءبىر ءسات تە اۋىتقىماۋىندا. ساقتالعان قۇجاتتار ابىلايدىڭ جەكە-دارا بيلىگىنە الدەكىمنىڭ تالاسپاعانىن دا كورسەتەدى. ەگەر جەكەلەگەن سۇلتاندار كورشى مەملەكەتتەرمەن تىكەلەي قارىم-قاتىناس جاسايتىن بولسا, وعان ابىلاي تىيىم سالمايدى. سەبەبى, ءبارى – ابىلايدىڭ باقىلاۋىندا.
1757 ج. 29 تامىزدا قىتاي گەنەرالدارىنا ايتقان: «…قازاق ءوز ىشىندە ءۇش جۇزگە بولىنەدى. مەن ورتا ءجۇزدىڭ حانىمىن. كىشى ءجۇز بەن ۇلى ءجۇزدى دە مەنىڭ تۋمالاس اعا-باۋىرلارىم بيلەيدى» دەۋى, ارينە, ابىلايدىڭ بيىك پاراساتىن كورسەتەدى. نەمەسە, 1778 جىلى «…مەنىڭ اتالاس تۋىستارىم ابىلقايىر مەن ابىلمامبەت حاندار ومىردەن ءوتتى. ولاردىڭ ءىزىن باسقان ماعان حاندىق كەزەك كەلدى. ولار قايتىس بولعاننان كەيىن قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزى – ۇلى ءجۇز, ورتا ءجۇز جانە كىشى ءجۇزدىڭ حاندارى مەن سۇلتاندارى, تاشكەنت پەن تۇركىستان ايماعىنىڭ ۇلكەن-كىشىسى تىلەك قوسىپ, 1771 جىلى تۇركىستان قالاسىندا, ءبىزدىڭ مۇسىلمان جۇرتىنىڭ اۋليەسى قوجا احمەت زيراتىنىڭ باسىندا, قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى بويىنشا قۇران ۇستاپ, قول جايىپ, مەنى قازاقتىڭ ءۇش الاشىنىڭ حانى ەتىپ اق كيىزگە كوتەردى», دەگەن سوزدەر دە ابىلايدىڭ اۋزىنان شىققانى اقيقات.
قوقان حاندىعى مەن الاتاۋ قىرعىزدارىنىڭ ۇلى ءجۇز قازاقتارىنا قورلىق كورسەتىپ, شاپقىنشىلىق جاساپ وتىرعانى تۋرالى حابار العان ساتتە-اق ول وڭتۇستىكتەگى قازاقتاردى ازات ەتۋگە اتتانادى. قىرعىزداردى ءۇش مارتە شابادى, قوقاننىڭ ەردەنە بەگىنە ەلشى جىبەرىپ ەسكەرتەدى, ارالداعى تۇركىمەندەر مەن باشقۇرتتاردى اسكەر كۇشىمەن تارتىپكە شاقىرادى. مۇنىڭ ءبارى – شاپقىنشىلىق ەمەس, قورعانۋدىڭ, ءوز ۇلتىن ساقتاپ قالۋدىڭ, ءبىر سۇيەم جەردى دە جاتقا بەرمەۋدىڭ قامى.
جوڭعار حاندىعى تاريح ساحناسىنان مۇلدە كەتكەن كەزدە ونىڭ جەرلەرىن باسىپ قالعان قىتاي پاتشالىعىمەن بەتپە-بەت ارالاسۋعا كەلگەندە, ابىلايدىڭ العىرلىعى تاعى تانىلدى. 1756 جىلدىڭ جازىندا ءامىرسانانى قۋىپ كەلدىك دەگەن سىلتاۋمەن سارىارقاعا باسىپ كىرگەن 20 مىڭدىق ءشۇرشىت-قىتاي اسكەرىن باياناۋلا-قۋ-قارقارالى ايماعىندا تالقانداعان ابىلاي, باسقىنشىلاردىڭ كەلەسى, 1757 جىلى كۇش جيناپ, قايتىپ كەلەمىز دەگەنىنەن قايمىعىپ, جاڭا جانجالدىڭ الدىن الدى. قىتاي يمپەراتورىنا ەلشى جىبەرىپ, تاتۋ ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتتى. سونىڭ الدىنداعى سوعىس شىعىندارى ءۇشىن تسيانلۋن يمپەراتوردان «بىلمەستىكتەن بولدى, قىتاي اسكەرى ەكەنىن تانىماي قالدىق» دەپ كەشىرىم سۇراپ, تارتۋ تارالعى جونەلتتى. وسىدان كەيىن تۇراقتى تۇردە «جىلقىعا جىبەك» ياعني, قازاق-قىتاي ساۋدا قاتىناستارىن قالىپتاستىردى. قازىرگى ءۇرىمجى قالاسى تىكەلەي ابىلاي سۇلتاننىڭ ۇسىنىسىمەن قۇرىلعان جارمەڭكە بولاتىن.
قازاق-قىتاي قاتىناستارىنداعى ابىلايدىڭ ۇلكەن جەڭىسى قازاقستاننىڭ شىعىسىنداعى تارباعاتاي-ەرەنقابىرعا سياقتى شۇرايلى قونىستاردى قايتارىپ الۋى ەدى. قازاقتىڭ جەر اۋماعىن تۇگەندەۋدە ابىلايدىڭ تەڭدەسسىز ەڭبەگى بار.
زارقىن تايشىباي,
م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان
مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.
پەتروپاۆل.
___________
بيىل تۋعانىنا 300 جىل تولعالى وتىرعان ابىلايدىڭ مەرەيتويىن قازاقستاننىڭ باياندى دامۋىنا نەگىز بولارلىق ۇلتتىق يدەيا قالىپتاستىرۋ, پرەزيدەنت جولداۋىندا ايقىندالعان 2050 جىلعا دەيىنگى ۇلانعايىر جوسپارلاردى جۇزەگە اسىرۋعا باستايتىن رۋحاني سەرپىلىس جاعدايىندا اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك.
