حالقىنىڭ جاقسى اتىن شىعارعان
سەنبى, 4 مامىر 2013 3:12
وزبەكستاندا ءجۇرىپ ەڭبەك ەرى اتانعان ازاماتتىڭ ءومىرى تۋرالى سىر
ءمىرزاشول – سىرداريانىڭ جوعارعى بويىنىڭ سول جاعىن الىپ جاتقان قۇمدى اتىراپ. ونىڭ سولتۇستىك جاعى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا, وڭتۇستىگى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنا قارايدى. قىزىلقۇمعا ۇلاساتىن قازاقستاندىق ءمىرزاشول قۇم توبەلى بەل-بەلەستى جازىق.
سەنبى, 4 مامىر 2013 3:12
وزبەكستاندا ءجۇرىپ ەڭبەك ەرى اتانعان ازاماتتىڭ ءومىرى تۋرالى سىر
ءمىرزاشول – سىرداريانىڭ جوعارعى بويىنىڭ سول جاعىن الىپ جاتقان قۇمدى اتىراپ. ونىڭ سولتۇستىك جاعى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا, وڭتۇستىگى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنا قارايدى. قىزىلقۇمعا ۇلاساتىن قازاقستاندىق ءمىرزاشول قۇم توبەلى بەل-بەلەستى جازىق. ءمىرزاشول ءوڭىرىن يگەرۋ كسرو-دا حح عاسىردىڭ 20-جىلدارى تۇركىستان ءوڭىرىن سۋلاندىرۋ جانە سۋارمالى ەگىنشىلىكتىڭ اۋماعىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەن يرريگاتسيالىق جۇمىستاردان باستالدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى جىلدارى ءمىرزاشول وڭىرىندە شاردارا سۋ قويماسى, قىزىلقۇم سۋارۋ جۇيەسى سياقتى جاساندى ايدىندار ىسكە قوسىلدى جانە بۇلاردىڭ نەگىزىندە ءمىرزاشولدى سۋلاندىرۋ كەشەنى قالىپتاستىرىلدى.
اتى ايتىپ تۇرعانداي, بۇل اتىراپ ءبىر كەزدە قۇمنىڭ قۋاڭ شوپتەرى مەن جاندىكتەرى عانا ءومىر سۇرەتىن ءشول بولعان. جانىنان سىلق-سىلق ك ۇلىپ اعىپ جاتقان سىرداريا قاڭسىپ جاتقان شولگە ءبىر تامشى سۋىن دا بەرمەي, ارالعا جەتەتىن. وسى داريانى ءتۇرلى سۋ قويمالارىمەن بوگەپ, شولگە بۇرۋ ارقىلى ماقتا ەگىسى قولعا الىنعان. ۇشقان قۇستىڭ قاناتى كۇيەتىن مي قايناتار ىستىقتا ادامدار قارا شويىنداي بولىپ توتىعىپ, قارا قايىستاي بولىپ شيراپ, سىرداريانىڭ سۋىن كانالدارمەن بۇرىپ, اق ءشولدى اق التىندى القاپقا اينالدىرىپ, «مىرزا ءشول» اتاندىردى. سول ەرلەردىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز قىنابەك ۇكىباي ۇلى ەدى.
ول 1913 جىلى بۇرىنعى سىرداريا وبلىسى ءيىرجار بولىسى, ياعني قازىرگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ماقتاارال اۋدانىندا تۋعان. ءيىرجار 1928 جىلى بۇرىنعى بولىستىقتىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان اۋدان بولاتىن. 1930 جىلعى 17 جەلتوقساننان ول ماقتاارال اۋدانى اتالادى. اۋدان وزبەكستاننىڭ سىرداريا جانە جىزاق وبلىستارىمەن شەكتەسەدى.
قىنابەكتىڭ اكەسى ۇكىباي كەدەي شارۋا بولعان. ول 1910-13 جىلدارى ءمىرزاشول كانالىن قازۋعا قاتىسقان جانداردىڭ ءبىرى. ۇكىباي مەن زيبادان دىلدابەك, قىنابەك ەسىمدى ۇلدار مەن ساپاركۇل, تۇمار, تۇيمەكۇل اتتى قىزدار ومىرگە كەلگەن.
ق.ۇكىباەۆتىڭ ارعى اتاسى قارامەندە «تۇيە قابىرعالى قاراكوسە» اتانعان اتاقتى بالۋان, قارا كۇشتىڭ يەسى كورىنەدى. اۋىل-ايماقتى اقىلدى قاريالار باسقارىپ, باۋىرمالدىق پەن تۋىستىقتىڭ قاداسى نىق بولعان كەزەڭدى قىنابەك كورىپ وسەدى. سول اقىلمان قارتتاردىڭ اراسىنان بەكبوتا, تۇركەباي, وسپان سەكىلدى اتالارىنىڭ حالىققا جاساعان پايدالى ىستەرىن, ۇلگى-ونەگەسىن بويىنا ءسىڭىرىپ, ءوز تاراپىنان ولاردىڭ جارقىن ەسىمدەرىن ۇرپاقتارىنا جەتكىزۋگە تىرىسادى. سونداي-اق, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى توعامباي قاۋىمباەۆ, اقىن مۇسا جۇمانازار ۇلى, قارا اعايدار ۇلى سەكىلدى اۋىلداس, اعايىنداس تۇستاستارىن دا ول جاستارعا ۇلگى تۇتىپ, اۋزىنان تاستاماي ايتىپ جۇرگەن.
وسىنداي ورتادان شىققان قىنابەك جاسىنان بەلسەندى, ونىڭ ۇستىنە ەلمەن ساناساتىن جۇعىمدى ازامات بولىپ قالىپتاسادى. مەكتەپتەن كەيىن تراكتورشىلىق كۋرستى بىتىرگەن بوزبالانى اۋىلداستارى 18 جاسىنان باستاپ ماقتا بريگاديرى جۇمىسىنا سايلايدى. ال 1935 جىلى اۋدان باسشىلارى قولىنان ءىس كەلەتىنىن كورىپ, ونى قىزىلاباد اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە بەكىتەدى. بۇل وزبەكستان جەرىندەگى ءمىرزاشول اۋدانىنا قاراستى جەر بولاتىن.
وسى قىزمەتتى ابىرويمەن اتقارىپ جۇرگەنىندە ۇلى وتان سوعىسى باستالادى. ول كەزدە مۇنداي قىزمەت اتقاراتىن لاۋازىمدى ادامدارعا برون بەرىلىپ, سوعىسقا المايدى. بىراق مايدان دالاسىنداعى ءدۇبىر, كەڭەستىك ۇگىتتىڭ «قىزىل ارميانىڭ ەرلىككە تولى ىستەرىن» اسىرا باعالاعان ناسيحاتى جاس جىگىتتىڭ دە ءبۇيىرىن قىزدىرىپ جۇرەدى. سويتكەن كۇندەردىڭ بىرىندە, 1942 جىلى ءمىرزاشول اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋروسىندا قىنابەك ۇكىباەۆتىڭ جۇمىسى ەش نەگىزسىز, قاتتى سىنعا الىنادى. بۇعان شامدانعان نامىستى جىگىت بىردەن اسكەري كوميسسارياتقا بارىپ, سوعىسقا جىبەرۋدى ءوتىنىپ, ارىز بەرەدى. بۇعان دەيىن دە بىرنەشە سۇرانعان ەكەن, بىراق ول كەزدە جىبەرمەگەن اسكەري كوميسسار جاس جىگىتتىڭ بۇل جولى قاتتى بەكىنگەنىن كورىپ, قارسىلىق جاساي المايدى. ءسويتىپ, اۋىلداعى اتا-اناسىمەن دە قوشتاسپاي, تۇركىمەنستاننىڭ كراسنوۆودسك قالاسىنا جۇرگەلى تۇرعان اسكەري ەشەلونعا ءمىنىپ, سوعىسقا كەتە بارادى.
ق.ۇكىباەۆ ءوزىنىڭ ەستەلىك كىتابىندا وسى وقيعاعا قاتىستى ويلارىن ءبىلدىرىپتى. وندا ءوزىنىڭ بالالىق جاساپ, اتا-اناسىنا قاتتى ۋايىم سالىپ, ءۇن-ءتۇنسىز كەتكەنى ءۇشىن ءوزىن ءوزى قاتتى سوككەنىن جازادى. «وسىنداي دا مەيىرىمسىز, شاپاعاتسىز پەرزەنت بولا ما؟ – دەپ ءوزىمدى ءوزىم بالاعاتتاي باستادىم. اتا-انانى زار قاقساتىپ, دوستاردى جىلاتىپ, دۇشپانداردى كۇلدىرىپ سوعىسقا اتتانعانىم نە؟ ءبىر-ەكى اقىماق جامانداعانمەن جامان بولىپ قالمايتىن ەدىڭ عوي. قورىققانىنان ءوزىن-ءوزى جانىپ تۇرعان وتقا تاستادى دەمەي مە؟» دەگەن ويلار وعان مازا بەرمەيدى. بىراق ەندى ءبارى دە كەش ەكەنىن ەسكەرىپ, ەر قورعانى – تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, الداعى كۇندەرگە ءۇمىتىن جالعاستىرادى.
كراسنوۆودسك قالاسىنداعى پوليگوندا 45-50 گرادۋستىق ىستىقتا ءجۇرىپ, العاشقى اسكەري دايىندىقتان وتكەن مۇنىڭ ورتا ءبىلىمى جانە اۋىلدىق كەڭەستى باسقارعان تاجىريبەسى بارىن كورگەن كوميسسيا رەسەيدىڭ يۆانوۆو قالاسىنداعى اسكەري-ساياسي وقۋ ورنىنا جىبەرەدى. وسى جەردەن روتانىڭ ساياسي قىزمەتكەرى اتاعىن العان ق.ۇكىباەۆ كوپتەن اڭساعان مايدانعا تارتادى…
بۇل 1943 جىلدىڭ باسى ەدى. بۇل كەزدە ق.ۇكىباەۆتىڭ روتاسى قارايتىن 3-ءشى ۋكراينا مايدانىنىڭ جاۋىنگەرلەرى وسى رەسپۋبليكانىڭ قالالارى مەن اۋىلدارىن جاۋ قولىنان بوساتۋدا بولاتىن. قان مايدان ناعىز قىزىپ جاتقان تۇس. بىراق, «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەدى» دەگەندەي قىنابەك ۇكىباي ۇلى ۋكراينا جەرى ءۇشىن ارپالىسىپ, ودان ۆەنگريا, رۋمىنيا, يۋگوسلاۆيا مەن اۆستريانى فاشيستەردەن ازات ەتۋ جولىنداعى كەسكىلەسكەن شايقاستارعا قاتىسسا دا دەنەسىنە ءبىر وق دارىماي امان قالادى. جانىمداعى جولداستارىم قىناداي قىرىلىپ جاتقاندا قالاي امان قالعانىما ءوزىم دە كەيدە تاڭعالامىن, دەپ ەسكە الادى ول ارتىنان. كەيدە ەلدە ءجۇرىپ ىستەگەن تالاي قايىرىمدى ىستەرىمنىڭ وتەۋىنە امان قالعان شىعارمىن دەپ تە ويلايدى ەكەن. 1936 جىلى گپۋ بىرەۋلەردىڭ كورسەتۋىمەن ەلدەگى مولدا, يمام, يشانداردى قۋدالاپ, ۇستاۋعا شىققاندا بۇل ءبىر جولداستارىمەن بىرگە قابىر ماڭىنان جەرتولە قازىپ, ولاردىڭ 15 شاقتىسىن جاسىرىپ, امان الىپ قالادى. ىزدەپ كەلگەن قانىشەرلەرگە اۋىلدىق كەڭەستىڭ توراعاسى رەتىندە جاۋاپ بەرىپ, ونداي ادامداردىڭ مۇندا جوق ەكەندىگىنە يلاندىرادى. مىنە, وسى كىسىلەردىڭ بەرگەن باتاسى مەن دۋاسى ساقتاپ, ساۋابى ءتيدى مە ەكەن دەپ ويلايدى ارتىنان قىنەكەڭ.
1946 جىلى كەۋدەسى وردەن-مەدالدارعا تولعان ق.ۇكىباەۆ مايداننان ەلگە امان ورالادى. سونىڭ ىشىندە دۋناي وزەنىندە بولعان ءبىر شايقاستاعى ەرلىگى ءۇشىن ماراپاتتاعان «قىزىل جۇلدىز» وردەنى ايرىقشا جارقىرايدى.
ءمىرزاشول اۋدانىنىڭ جەرگىلىكتى بيلىگى مۇنداي بىلىكتى, بەلسەندى ءارى باتىل ادامدارعا شولدەپ وتىرسا كەرەك, مايدانگەردى بىردەن پۋشكين اتىنداعى كەڭشاردىڭ (بولتاي اۋىلى) توراعالىعىنا تاعايىندايدى. اۋداننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ابدۋلحاي تايروۆ قىنابەك ۇكىباي ۇلىمەن بۇرىن ءتۇرلى كۋرستاردا بىرگە وقىعان, تانىستىعى دوستىققا ۇلاسقان جىگىت ەكەن, ول سۇراپىل سوعىستان امان قايتقان دوسىن قۇشاق جايىپ قارسى الادى. ايتا كەتەيىك, وسى ا.تايروۆ – وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بەلگىلى مەملەكەت جانە پارتيا قايراتكەرى بولعان ادام. كەيىن ول سۋرحانداريا وبلىسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, بۇقارا, نامانعان وبلىستارىنىڭ ءبىرىنشى باسشىسى قىزمەتتەرىنە سايلانعان جان.
جالىنداعان جاس, ونىڭ ۇستىنە وتكىر ءارى بىلىكتى باسشى ق.ۇكىباەۆ از جىلدىڭ ىشىندە ارتتا قالعان شارۋاشىلىقتى الدىڭعى قاتارلى لەككە قوسادى. كەيىن بۇل ۇجىمشار «سوتسياليزم» كەڭشارىنىڭ ءبىر بولىمشەسى بولىپ قالادى. قولىنان ءىس كەلەتىن ۇكىباەۆتى وبلىس تايروۆتىڭ ۇسىنىسىمەن اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە كوتەرەدى. ال 1950 جىلى تايروۆ سۋرحانداريا وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنە اۋىسقاندا ورنىنا ۇكىباەۆتى ۇسىنىپ كەتەدى. ءسويتىپ, ءوزىنىڭ ىسكەرلىگى مەن جاقسى دوستىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا ق.ۇكىباەۆ از جىلدا اۋدان باسشىسى بولىپ ۇلگەرەدى.
وسى, 1950 جىلدان 1960 جىلعا دەيىن ق.ۇكىباەۆ ءمىرزاشول اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە ءبىرىنشى حاتشى بولىپ قىزمەت ەتتى. تابيعاتى بارىنشا قاتال, جازى مي قايناتار ىستىق, ءشولدى اتىراپ قىنەكەڭ باسقارعان جىلداردا تۇلەپ سالا بەردى. ماقتادان گەكتارىنا 28-30 تسەنتنەردەن ءونىم الىنىپ تۇردى. وزبەكستاننىڭ تاعى ءبىر قايراتكەرى, بىرنەشە جىل رەسپۋبليكانىڭ ءبىرىنشى باسشىسى بولعان, كەيىن ۇزاق جىلدار كسرو-نىڭ سيرياداعى ەلشىسى قىزمەتىن اتقارعان نۋريددين مۋحيتدينوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءمىرزاشول اۋدانى قىنەكەڭ باسقارعان جىلداردا رەسپۋبليكادا الدىڭعى قاتارعا شىعىپ, جىل سايىن وكىمەتكە 70 مىڭ تونناعا دەيىن ماقتا بەرىپ تۇرىپتى. وسى ەڭبەگى ءۇشىن 1956 جىلى ق.ۇكىباەۆقا سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعى بەرىلەدى. سونداي-اق ول كسرو جانە وزبەك كسر جوعارعى كەڭەستەرىنىڭ دەپۋتاتى, پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلانادى. بۇل وزبەكستانداعى قازاقتار اراسىنان قول جەتكىزە قويۋى قيىن جەتىستىكتەر ەدى.
1960 جىلى قىنەكەڭ بوستاندىق اۋدانىنا ءبىرىنشى حاتشى بولىپ اۋىسادى. بۇل اۋدان 1956 جىلعا دەيىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمشىلىك قۇرامىنا قاراپ كەلگەن. 1956 جىلعى 13 اقپانداعى كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ قازاق كسر-ءى مەن وزبەك كسر-ءىنىڭ شەكارالارىنا جەكەلەگەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى قاۋلىسىمەن اۋدان تۇگەلىمەن, بۇكىل قازاق حالقىن وكىنىشتە قالدىرىپ, قازاق كسر-ىنەن وزبەك كسر-ءى قۇرامىنا بەرىلگەن ەدى.
مىنە, وسى اۋداندى ق.ۇكىباەۆ ەكى جىلداي باسقارادى. وسى جىلدارى ءمىرزاشولدىڭ جاڭا ايماقتارى يگەرىلەتىن بولادى. ونىڭ اۋماعى قازاق, وزبەك جانە تاجىك رەسپۋبليكالارىنىڭ قۇرامىنداعى جەرلەردى قامتيتىن. كسرو سۋ شارۋاشىلىعى جانە مەليوراتسيا مينيسترلىگىنە قارايتىن «گلاۆگولودنوستەپستروي» اتتى وداقتىق باس باسقارما قۇرىلادى. ونىڭ باستىعى اكوپ ساركيسوۆتىڭ شاقىرۋىمەن 1962 جىلى قىنەكەڭ №17 كەڭشاردىڭ (قازىرگى ساردوبا اۋىلى) ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالادى. بۇل كەڭشار تەرريتوريالىق باعىنىسى جاعىنان قازاقستانعا قارايتىن, سوندىقتان ۇكىباەۆ سول كەزدەگى وڭتۇستىك قازاقستان وبكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ۆ.ليۆەنتسوۆتىڭ باتاسىن الادى…
وسى جەردە ق.ۇكىباەۆتىڭ ەستەلىك كىتابىنان ءبىر دەرەكتى كەلتىرە كەتەلىك. مەن كەڭشارعا كەلسەم ورتالىق كەنتتەگى جۇمىسشىلارعا ارناپ سالىنعان ۇيلەر ەكى قاباتتى 8-10 پاتەرلىك ەكەن, دەپ ەسكە الادى ول. جۇمىسشىلار قالا تۇرعىندارى قۇساپ جۇمىس ورنىنا كولىكتەرمەن قاتىناپ, كەشكە پاتەرلەرىنە تىعىلاتىن كورىنەدى. اۋىلدا تۇرىپ تاماقتىڭ ءبارىن دۇكەننەن ساتىپ الادى. بۇل دا اۋىل تۇرعىندارى مەن قالا تۇرعىندارىن تەڭەيمىن دەگەن حرۋششەۆتىق اقىماق يدەيانىڭ ءبىر كورىنىسى ەدى. وسىعان ق.ۇكىباەۆ بىردەن قارسى شىعادى. ءسويتىپ, «گلاۆگولودنوستەپستروي» باسشىلارى ا.ساركيسوۆ, ە.وزەرسكيلەرمەن تالاي رەت ايتىسۋعا تۋرا كەلەدى. تەك حرۋششەۆ كەتكەننەن كەيىن عانا ق.ۇكىباەۆتىڭ يدەياسى دۇرىستىققا جەتىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا ىڭعايلى ءبىر قاباتتى ۇيلەر سالىنۋ قولعا الىنادى.
1963 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ماقتا وسىرەتىن ماقتاارال, جەتىساي جانە كيروۆ اتتى ءۇش اۋدانى تاعى دا سول ۇرداجىق حرۋششەۆتىڭ شەشىمىمەن جەرگىلىكتى حالىقتىڭ پىكىرىمەن ساناسپاي وزبەك كسر-ءى قۇرامىنا بەرىلىپ كەتكەن (ولار تەك 1971 جىلى قايتارىلدى). ق.ۇكىباەۆ باسقاراتىن №17 كەڭشار اۋماعى دا تۇتاسىمەن سونىڭ ىشىندە كەتىپ, وزبەك كسر-ىنە قاراپ قالادى.
وسى كەڭشاردا 14 جىل ديرەكتور بولعان بىلىكتى باسشى بيىك تابىستارعا قول جەتكىزەدى. 1963 جىلى مەملەكەتكە 6 مىڭ توننا ماقتا تاپسىرسا, 1973 جىلى بۇل كورسەتكىش 12 مىڭ تونناعا جەتەدى. كەڭشاردا ق.ۇكىباەۆتىڭ قول استىندا قىزمەت ىستەگەندەر اراسىنان ءبىر مينيستر, ەكى اۋدان باسشىسى جانە ونداعان كاسىپورىن باسشىلارى شىعادى. ولاردىڭ ءبارى دە قىنەكەڭە دەگەن ريزاشىلىعىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ايتىپ, اۋزىنان تاستامايدى. ماسەلەن, كەيىن وزبەك كسر اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى بولعان رۋستام كاريموۆ ق.ۇكىباەۆتى: «قىنەكەڭ قاجىماس قۋاتتىڭ, ەرەكشە ەڭبەك قابىلەتىنىڭ, ۇستامدى اقىلدىڭ جانە ايرىقشا ىسكەرلىك قادىر-قاسيەتتەردىڭ, كۇشتى ليدەرلىك ساپالاردىڭ ەگەسى بولدى. ءوزىنىڭ جۇمىستاعى قاتالدىعىنا قاراماستان باسقالارعا تىلەكتەس, ادامگەرشىلىگى جانە باۋىرمالدىعى مول ادام ەدى. مەنىڭ تاعدىرىما قىنابەك اتانىڭ باسشىلىعىندا جۇمىس ىستەۋ باقىتى جازىلعانىنا ريزامىن», دەپ ەسكە الادى.
قىنابەك ۇكىباي ۇلىنىڭ ءوزى دە ومىردە تالاي جاقسىنى ۇستاز تۇتىپ, ۇلگىسىن العان, ال كەيبىرىمەن ءدام-تۇزدارى جاراسىپ, جاقىن كوڭىلمەن دوستىق قاتىناستا بولعان.
ءبىراز قازاق وزبەك جەرىندە قىنابەك ۇكىباي ۇلىن پانالاپ, قۋعىننان دا امان قالعان. سولاردىڭ ءبىرى – اقتوبەلىك عازىم سارسەنعاليەۆ. ساۋدا سالاسىندا ىستەپ جۇرگەن ول ءوز ەلىندە ءبىر كەلەڭسىز جاعدايعا ۇشىراپ, تاشكەنت اسۋعا ءماجبۇر بولادى. سودان… «تاشكاننىڭ كوپ شايحانالارىنىڭ» بىرىندە وزبەك اكالارمەن اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ, وسى جاقتا ماعان پانا بولارلىق ءبىر مىقتى قازاق بار ما دەپ سۇرايدى. سوندا اقساقالداردىڭ ءبىرى: تاشكەنت-كراسنوۆودسك پويىزىنا وتىرىپ, ءجۇز شاقىرىم جەردەگى مىرزاشول ستانساسىنان ءتۇس, سوندا اۋدان ۇستاپ وتىرعان قىنابەك دەگەن ءبىر قازاق بار. ساعان ءبىر كومەكتەسسە سول كومەكتەسەدى دەپ ءماسليحات ايتادى. «جازعان قۇلدا شارشاۋ بار ما», عازەكەڭ اقساقالداردىڭ ايتقانىن ىستەپ, توسىپ وتىرعانداي قىنەكەڭنىڭ ۇيىنە جەتى قاراڭعىدا جەتىپ كەلەدى. كەلسە اعاسى ۇيدە جوق, جەڭگەي عانا بار ەكەن. مەن قىنابەك اعايعا اقتوبەدەن ارنايى كەلدىم دەگەن سوڭ قارسى الىپ, قوناق قىلادى. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاقىتىندا عانا ۇيىنە كەلگەن قوجايىن ونى وياتپاي, تاڭ اتۋىن كۇتەدى. ەرتەسىنە بارلىق ءمان-جايدى بىلگەننەن سوڭ قانداي جۇمىسقا تۇرعىسى كەلەتىنىن سۇرايدى. ساۋدا سالاسىنىڭ ەسەپ-قيساپ جاعىن قالايمىن, دەيدى قوناق. سول جەردە قىنەكەڭ وزبەك كسر ساۋدا ءمينيسترى ماگرۋپوۆقا تۋرا تەلەفون شالىپ, كوپ وزبەكتىڭ ورتاسىندا ءبىر قازاققا ورىن تاۋىپ بەرىڭىز دەپ وتىنەدى. ءسويتىپ, قىنەكەڭنىڭ ءسوزىن جەرگە تاستاماعان مينيستر ع.سارسەنعاليەۆتى قالالىق تاماقتانۋ سالاسى ساۋداسىنىڭ باس ەسەپشىلىگىنە تاعايىندايدى. سول سارسەنعاليەۆ وسى قىزمەتتى 30 جىلداي تابان اۋدارماي ىستەپ, «قازاقتىڭ روكفەللەرى» دەگەن ات الادى. ق.ۇكىباەۆتىڭ جاقسىلىعىن ۇمىتپاعان ول ونىمەن ءومىر-بويى دوس-جار بولىپ وتەدى.
قىنەكەڭنىڭ باسىندا مۇنداي وقيعالار كوپ بولعان. ءوزىن ساعالاپ كەلگەن تالاي قازاققا ول پانا بولا بىلگەن. بىراق سولاردىڭ كوبى قويعان قىزمەتتى دۇرىس اتقارا الماي, شىعىپ قالا بەرەدى ەكەن.
ق.ۇكىباەۆ ءوز ومىرىندە قازاق پەن وزبەكتىڭ تالاي جاقسى-جامپوزدارىمەن دە جاقسى كوڭىلدە بولعان. سولاردىڭ ىشىندە حرۋششەۆتىڭ قۋعىنىمەن شىمكەنتكە اۋىستىرىلىپ, وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولعان جۇمابەك تاشەنوۆتى ول ايرىقشا قۇرمەتتەيدى. جۇمەكەڭدى وزبەكستانعا ءجيى شاقىرىپ, قاتتى قۇرمەت كورسەتىپ تۇرادى ەكەن. سونداي-اق, قازاقتىڭ ونەر ادامدارىن دا تالاي رەت قارسى الىپ, الاقانعا سالعانداي قۇرمەتتەگەن ازاماتتىق ىستەرى ايگىلى. باۋىرجان مومىش ۇلى, مارفۋعا ايتحوجينا, شىمبولات دىلدەباەۆ جانە ت.ب. اقىن-جازۋشىلار قىنەكەڭ تاراپىنان سىي-قۇرمەتكە بولەنگەن.
ومىردە «جاقسىمەن جاناسىپ, جاماننان اداسىپ» جۇرگەن قىنەكەڭ وزبەك كسر-ءنىڭ ءى حاتشىسى بولعان ۋسمان يۋسۋپوۆ, نۋريددين مۋحيتدينوۆ, شاراف راشيدوۆپەن ءماسليحاتتاسىپ, الدىنا بارۋمەن قاتار, دامدەس بولعان. ءوز ەستەلىكتەرىندە ولاردىڭ تاراپىنا جىلى لەبىزدەر بىلدىرەدى. ال ي.ۋسمانحودجاەۆقا اكەسىن جاقسى بىلگەندىكتەن تانىس بولسا دا ليگاچەۆ سياقتى اپەرباقانداردى موينىنا مىنگىزىپ قويدى, گدليان-يۆانوۆ دەگەن جاۋىزداردىڭ لاڭىنا توسقاۋىل قويا المادى دەپ كىنا تاعادى. سول ءۇشىن دە وعان وزبەك حالقى نالەت ايتتى دەي كەلىپ, ونى جۇمابەك تاشەنوۆپەن سالىستىرىپ, قازاق حالقىنىڭ ماڭگىلىك قۇرمەتىنە بولەنگەن ازاماتتىڭ ءىسىن ۇلگى قىلادى. قىنابەك اعامىز دىنمۇحامەد قوناەۆتى دا جاقسى بىلگەن, ونىمەن ءۇش رەت ساپارلاس بولىپ, كوپ پىكىرلەسكەن ەكەن. ەستەلىك كىتابىندا ولار تۋرالى ايتىلعان. اتالمىش كىتابىندا قىنەكەڭ قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ قازىرگى پرەزيدەنتتەرى ن.نازارباەۆ پەن ي.كاريموۆتى قالاي كورگەنىن, قاي جەرلەردە بىرگە بولعانىن ايتا كەلىپ, ولار تۇرعىسىندا جىلى پىكىرلەر بىلدىرەدى.
قىنابەك ۇكىباي ۇلى 1989 جىلى كووپەراتيۆتىك قوزعالىس باستالعاندا 76 جاستا ەكەن. بىراق وسى جاسىنا قاراماي ول ءوزى تۇراتىن ساردوبا اۋىلىندا كووپەراتيۆ اشىپ, وعان باسشىلىق ەتەدى. «ەگىننىڭ ەبىن, ساۋدانىڭ تەگىن» بىلەتىن ول از ۋاقىتتا ءوز كووپەراتيۆىن گۇلدەندىرىپ, الدىڭعى قاتارلى شارۋاشىلىققا اينالدىرادى. ءسويتىپ, ۇرپاقتارىنا پايدانىڭ كوزىن كورسەتىپ كەتەدى.
ق.ۇكىباەۆتىڭ ەڭبەگىن وزبەك ۇكىمەتى جوعارى باعالادى. ول ەڭبەك ەرى اتانۋىمەن بىرگە لەنين, وكتيابر رەۆوليۋتسياسى, قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى», «قىزىل جۇلدىز» سياقتى بىرقاتار وردەنمەن ناگرادتالعان. قازىر ءوزى 14 جىل باسقارعان شارۋاشىلىققا سول كىسىنىڭ ەسىمىن بەرگەن جانە سىرداريا وبلىسىنداعى اق التىن اۋدانىنىڭ ورتالىعىنا 1999 جىلى ەسكەرتكىش-ءبيۋستىن ورناتقان.
بيىل 100 جاسقا تولاتىن ق.ۇكىباەۆ زايىبى ناركۇلمەن بىرگە ۇلاعاتتى ۇل-قىز وسىرگەن ادامدار. ۇلدىڭ ۇلكەنى ارتىقباي ۇكىباەۆ تاشكەنت پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, يانگيەر قالاسىنداعى قۇرىلىس مەكەمەلەرىندە ءتۇرلى باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارعان. كەيىن تاشكەنتتە قازاق ۇلتتىق مادەني ورتالىعىن ۇيىمداستىرعان. وسى جەردەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ اپپاراتىنا جاۋاپتى جۇمىسقا الىنىپ, ءبىراز جىل ەڭبەك ەتكەن. قازىر شىمكەنت قالاسىندا تۇرادى. ءۇيلى-باراندى. قىنەكەڭنىڭ ارتىقبايدان تۋعان ءبىر نەمەرەسى نۇرلىبەك بي-بي-سي تەلەراديوكومپانياسىنىڭ ورتالىق ازيا بولىمشەسىنىڭ جەتەكشىسى. كىشى ۇلى مارات اكە جولىن قۋىپ, كەڭشار, ۇجىمشار باسقارعان. ونىڭ دا بىرنەشە بالاسى بار. قىنەكەڭنىڭ قىزدارى دا قياعا قونىپ, ادال ەڭبەك ەتىپ, ۇرپاق ءوسىرىپ وتىرعان جاندار.
قىنابەك ۇكىباەۆ ماعىنالى دا مازمۇندى ءومىر ءسۇرىپ, 1994 جىلى 81 جاسىندا دۇنيەدەن وتەدى. ونى جەرلەۋ راسىمىنە ارنايى كەلگەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى نارزۋللا جۋراەۆ بىلاي دەپ ەسكە الادى: «مەن سول كۇندى وتە كوپ ويلايمىن. سول كۇنگى ازاداعى ادامداردىڭ ءجۇزىندەگى قايعى-قاسىرەت ءالى كۇنگە كوز الدىمنان كەتپەيدى. ءوز ومىرىندە ماڭگىلىككە قاتىستى قانشاما قىرۋار جۇمىستاردى اتقارىپ, بولاشاققا ءومىر-باقيلىق ەسكەرتكىش بولىپ ورنايتىن جاسامپازدىق شارۋاسىن تىندىرىپ كەتكەن ادامدار قاشاندا ەلدىڭ قۇرمەتىندە قالاتىنىن سول كەزدە ءبىر كوردىم».
مىنە, وزبەك جەرىندە ءجۇرىپ ەڭبەك ەرى اتانعان, حالقىنىڭ جاقسى اتىن شىعارعان ۇلاعاتتى جاننىڭ ۇلان-اسىر ىستەرى مەن ۇلگىلى ءومىرىنىڭ ءبىر قىرى وسىنداي.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
