قايسارلىق
جۇما, 3 مامىر 2013 2:11
لەۆ نيكولاەۆيچ گۋميلەۆ! ءبىراز جۇرتقا ءمالىم وسى ەسىمنىڭ, اسىرەسە, ءتۇبى ءبىر تۋىسقان تۇركى قاۋىمى جۇرەگىنە جىلى, قادىرى بولەكتىگىن ارتىق ايتىپ جاتۋدىڭ قاجەتى بولماس. بۇدان گورى ۇلى دالانىڭ عاجايىپ كونە سىرىن جاڭاشا قىرىنان جارقىراتىپ, الەمدىك شەجىرەدەگى ورنىن قالپىنا كەلتىرۋشى ومىرىندەگى بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس تۇسىنا توقتالساق دەيمىز. البەتتە, ءسوز بۇل رەتتە تار جول, تايعاق كەشۋلى بولعان تاعدىرىنىڭ قاراعاندىعا قاتىستى تارابىنان قوزعالادى.
جۇما, 3 مامىر 2013 2:11
لەۆ نيكولاەۆيچ گۋميلەۆ! ءبىراز جۇرتقا ءمالىم وسى ەسىمنىڭ, اسىرەسە, ءتۇبى ءبىر تۋىسقان تۇركى قاۋىمى جۇرەگىنە جىلى, قادىرى بولەكتىگىن ارتىق ايتىپ جاتۋدىڭ قاجەتى بولماس. بۇدان گورى ۇلى دالانىڭ عاجايىپ كونە سىرىن جاڭاشا قىرىنان جارقىراتىپ, الەمدىك شەجىرەدەگى ورنىن قالپىنا كەلتىرۋشى ومىرىندەگى بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس تۇسىنا توقتالساق دەيمىز. البەتتە, ءسوز بۇل رەتتە تار جول, تايعاق كەشۋلى بولعان تاعدىرىنىڭ قاراعاندىعا قاتىستى تارابىنان قوزعالادى. ويتكەنى, تاريحىمىز تەرەڭ تامىرشىسىنىڭ ۇزاققا ۇلاسقان قۋدالانۋ كەزى ءبىر ۇزىگىنىڭ وسىندا ۇشتاسۋىنىڭ ءوزى جايدان-جاي وتپەگەندىگى اشىلىپ كەلەدى. زامانىنداعى كوپتەگەن ايتۋلى ازاماتتارداي زورلىق-زومبىلىق كارىنە ۇشىراپ, سول مۇڭداستارىنىڭ كوبىندەي اتى-شۋلى قارلاگقا قامالعاندا قارا جۇمىسقا جەگىلىپ ءجۇرىپ-اق ەرتەدەگى تۇتاس ءبىر ءداۋىردى قامتىعان ايگىلى ەڭبەكتەرىن جازۋدان قول ۇزبەۋى جايلى دەرەكتەر بار.
بىزگە مۇنداي جاعداياتتى «بولاشاق» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ باستاعان عالىمداردىڭ تىڭعىلىقتى زەرتتەۋلەرى ناتيجەسىندەگى ماعلۇماتتار العا تارتۋمەن بىرگە ساياسي قۋعىن-ءسۇرگىن زاردابىنان سىر شەرتەتىن دولينكاداعى مۇراجايدا جيناقتالعان اقپار انىقتاتتى. جالپى العاندا, گۋميلەۆتانۋ تۋراسىنداعى زەرتتەۋلەر, عىلىمي سيپاتتاعى دۇنيەلەر جەتىپ ارتىلعانىمەن, بۇلاردىڭ ماندىلىگى سول, اتاقتى تاريحشىنىڭ سۇيىكتى تاقىرىبىنان قانداي دا قيىندىقتا باس تارتپاعانىن, ەش اينىماعانىن ايعاقتايدى.
اڭگىمەمىزدى تارقاتا تۇسكەندە, اتاقتى عالىمنىڭ كارلاگقا تاپ بولۋى – 1949 جىلى ءۇشىنشى رەت تۇتقىندالىپ, ەندى 10 جىلعا سوتتالۋىمەن بايلانىسادى. «زۆەزدا», «لەنينگراد» جۋرنالدارى توڭىرەگىندەگى زوبالاڭ قارماعىنا ىلىگىپ, اتى دا, زاتى دا جان تۇرشىگەرلىك لەفورتوۆو ءتۇرمەسىنەن تىكەلەي جاپانداعى شەرۋباي-نۇرا بولىمشەسىنە ايدالادى. №8 پەسچانىي ەرەكشە لاگەرى اتالاتىن وعان مەملەكەتكە «اسا قاۋىپتى» قىلمىسكەرلەر, سونىڭ ىشىندە ەكىنشى, ءۇشىنشى رەت تۇتقىندالعاندار توعىتىلاتىن. قازىرگى اباي قالاسىنان 30 شاقىرىم قاشىقتىقتا قاراباس, قۇلاايعىرعا قاراي الاسا توبەلى-بۇيراتتى شوقىلار باۋرايىنداعى ەلسىز, ەلەۋسىز ويپاڭداردا ورنالاسقان ونىڭ سارىسۋدى قۋالاپ جاڭاارقاعا دەيىن سوزىلعان ونداعان تارماقتارىندا قاسىرەت شەگۋشىلەر سانى قۇرىلۋىنىڭ ءبىر جىلى ىشىندە عانا 35 مىڭ ادامعا جەتەدى. ولار وسى ماڭايدا سالىنىپ جاتقان شاحتالار مەن قۇرىلىستارداعى كۇنى ۇزاققا تىنىم تاپتىرتپايتىن جۇمىسقا جەگىلەدى. مۇنىڭ الدىندا بەلومور كانالىنا قولمەن جول ارشۋدى, تابيعاتى توزگىسىز نوريلسكىدە كەن تازارتۋدى باستان كەشكەن تاريحشىعا مۇنداي ىستەر تاڭسىق ەمەس ەدى. جەكە كۇندەلىگىندە «…قاراعاندى. سۋىق, اشتىق, باندەراشىلار, ۆلاسوۆشىلار, اۋىر جۇمىس. باعىما قاراي, توپوگراف, كەيىن پەش جاعۋشى بولىپ ورنالاستىم, ودان ءارى الدەنەلەردى كوشىرىپ جازىپ ءجۇردىم. دوسىم-شاھتان قاشقان پارسى راحيم. پارسى ءتىلىن ۇيرەنىپ ءجۇرمىن. باراكتا تاريحتان ءدارىس وقيمىن. ءبىزدىڭ رەكتوردىڭ ۇلى لەۆانى اكەلدى» دەپ جازعانىنداي لاگەرلىك ءومىرىنىڭ ەلەسى سەزىلەدى. كەيىندە انىقتالعانداي, مۇنداعى لەۆا ەسىمدى جىگىت ءوزى وقىعان لەنينگراد مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى الەكساندر الەكسەەۆيچ ۆوزنەسەنسكيدىڭ بالاسى لەۆ الەكساندروۆيچ ۆوزنەسەنسكي بولىپ شىعادى. ونىڭ تاعدىر ايداۋىمەن ەكەۋىنىڭ قانداي جاعدايدا جولىققانىن ءوز اۋزىنان جازىپ العان پروفەسسور دۋلاتبەكوۆتىڭ مۇراعاتىندا: «قاس قارايا مەنى قازاقستان دالاسىنان ورىن تەپكەن ەرەكشە لاگەرگە ورنالاستىرىسىمەن, باراقتاردىڭ بىرىنەن الدەكىمنىڭ بۇكشيگەن ءپىشىنىن كوردىم, ساقالى ءوسىپ كەتكەن ول پەشكە وت ۇستەمەلەپ وتىر ەكەن. بۇل لەۆ نيكولاەۆيچ گۋميلەۆ ەدى» دەگەن ءسوزى ساقتاۋلى تۇر.
ايتا كەتۋ كەرەك, ۇلى تۇرىك قاعاناتىنىڭ قۇرىلۋى تۋرالى الەمدە العاش زەرتتەلگەن, الايدا, سول كەزدە كەڭەستىك جۇيەگە توسىن, ۇنامسىز تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋىنا قارسىلىققا قاراماستان, ەڭبەگى جانباي جاتىپ ءسونىپ قالىپ قويماۋىنا مۇمكىندىك جاساعان بىردەن-ءبىر ادام الەكساندر ۆوزنەسەنسكي بولعانىن تاريحشى ۇمىتپاعان, قيىن ساتتەگى قولداۋىن قادىر تۇتقان. كىم بىلەدى, عىلىمعا تازا, ادال وسىنداي ادامنىڭ قامقورلىق-كومەگى بولماعاندا ادامزات تاريحىنىڭ تەرەڭ ءبىر قاتپارى ۇزاققا قوزعاۋسىز قالار ما ەدى. سودان سوڭعى جىلداردا قاۋلاعان جاپپاي قۋعىن-سۇرگىننىڭ قاي-قايسىسىنا ىلىكپەي, ودان ءوز ەركىمەن سوعىسقا قاتىسىپ, قايتادان قامالىپ, 15 جىلى ايداۋدا وتكىزۋگە تۋرا كەلگەن قيلى قيىن جولدا سول سالىنعان ءىز ماقساتتان تايدىرماعانى بەلگىلى. تاعدىردىڭ جازۋىن قاراڭىزشى, ۇستازىنىڭ بالاسى لەۆ الەكساندروۆيچپەن, وي-ءورىسى بيىك, ءبىلىمى كەڭ زامانداسىمەن لاگەردە كەزدەستىرۋى جىگەر جانىعانى, كۇرەس ۇشتاعانى جانە تالاسسىز. مۇنى 1992 جىلى «ليتەراتۋرنايا ۋچەبا» جۋرنالىنا بەرگەن سۇحباتىندا ايتىپ وتەدى.
گۋميلەۆ ءومىرىن زەرتتەۋلەر بويىنشا ەڭ ماڭىزدى ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى – «بايىرعى تۇركىلەرگە» العاش 1935 جىلى قالام تارتىلىپ, «عۇندار. كونە داۋىردەگى ورتالىق ازيا» كىتابىنداي جازىلۋى لاگەرلەردە جالعاستىرىلعانى اتالعان سۇحباتتا دا اڭعارىلادى. حات-حاباردى كولەمدىرەك جازۋعا ۇيىرلىگىن سەپ قىلىپ تاريحشى باقىلاۋشىلاردىڭ سوعان ۋاقىت قىسپاۋىن باسشىلاردان سۇراپ مازالاي بەرەدى. اقىرىندا تەك ولەڭ جازباۋى ەسكەرتىلەدى. اش-ارىق سۇيەك سۇيرەتىلگەن, كۇنى ۇزاققا ازاپتى جۇمىستان شارشاپ-قالجىراعان, قۇمىرسقاداي ورگەن قاندالا تالاۋىنان شالا ۇيقى قىسقان, نەشە ءتۇرلى قياناتتار جان سىزداتقان قىسىلشاڭ جاعدايدا دا قالام تارتۋ قانداي قايتپاس قايسارلىق دەسەڭىزشى. رۋحى مىقتى, سەنىمى بەرىك ادامدارعا عانا ءتان رۋحاني ەرلىكتىڭ وشپەس شوعى ەلىمىزدىڭ ەرتەدەگى تاريحىن تۇبىرىنەن تۇرلەندىرگەنى بۇگىندە اركىمگە ايان. اعاشى سىقىرلاعان, جارىعى كومەسكى, ەسىك-تەرەزەسىنەن ىزعار جەل ەسكەن باراكتا بىرگە قونىستاس بولعان ينجەنەر-قۇرىلىسشى الەكسەي ساۆچەنكونىڭ ەستەلىگى بويىنشا سوندا كىتاپتى تەك جادىنا تۇيگەندەرىن ەسكە تۇسىرە وتىرىپ جازعانى بىلىنەدى. اندا-ساندا لاگەر باسشىلارىنىڭ رۇحساتىمەن قولىنا تيەتىن اقىن اناسى اننا احماتوۆا, لەنينگرادتىق ادەبيەتشى ەمما گەرشتەين جىبەرگەن ادەبيەتتەردى كوپ ۇستاماۋ تالابىنا بايلانىستى تەز وقىلىپ شىعىپ, قاجەتتى جەرلەرى زەيىنگە ساقتالىپ قالادى ەكەن. ايگىلى كىتاپتاردىڭ جازىلۋى شەرۋباي-نۇرا بويىنداعى لاگەردە دە, ءبىر جىلدان سوڭ التايداعى قامىسلاگقا اۋىستىرىلعاندا جالعاستىرىلعانىن وندا دا سەرىكتەس بولعان الەكساندر ۆوزنەسەنسكيدىڭ سۇحباتىندا ايتىلادى. ول تۇتقىندار تاقسىرەتىنە جاناشىرلىق تانىتۋشى ىزگى جان, سانيتارلىق بولىمشەنىڭ باستىعى كاپيتان زاحاروۆتىڭ تاريحشىنى ەكى-ءۇش اي اۋرۋحاناعا جاتقىزىپ, ەڭبەگىن ەركىن جازۋىنا ەرىك تۋدىرعانىن ريزالىقپەن اتايدى.
ول كەزدەگى كەڭەستىك كەڭىستىكتىڭ قيان تۇكپىرىندەگى دالالىق لاگەردە لەۆ گۋميلەۆپەن قيىندىقتى قوسا كەشكەن تاعى ءبىر تاعدىرلاسى, فرانتسيانىڭ قىتايداعى ەلشىسىنىڭ وققاعارى بولعان نيكولاي ميسلەۆەتستىڭ ەسكە ءتۇسىرۋى بويىنشا عالىمنىڭ سىرتقى دۇنيەمەن بايلانىسى, اسىرەسە, جوعارىدا اتالعان گەرشتەين اتتى كىسى ارقىلى ۇزىلمەي تۇرىپتى. ال اتى-ءجونىن تولىق اتاعاندا ەمما گريگورەۆنا گەرشتەين دەگەن بىرگە وقىعان بۇل ايەل لەرمونتوۆ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشى بىلگىر ادەبيەتشى رەتىندە, سونداي-اق, اناسى اننا احماتوۆامەن, رەسەيدىڭ زيالى قاۋىمىنىڭ كورنەكتى تۇلعالارىمەن پىكىرلەستىك, سىيلاستىق قارىم-قاتىناستا بولعاندىعىمەن تانىمال. عالىم قولجازباسىنىڭ وقۋشى داپتەرىنە كوشىرىلگەن نۇسقاسىن ءارتۇرلى جولدارمەن عىلىمي ىزدەنىسىنە بۇرىننان تىلەۋقور وسى جانعا جىبەرىپ وتىرعان كورىنەدى. تاعدىردىڭ جازۋىمەن تابانى قازاق جەرىنە تيگەن از عانا ۋاقىتتىڭ وزىندە وسىنداي 30 داپتەر جونەلتىپ ۇلگەرىپتى. ايداۋدان ورالعانشا سولاردى ساقتاۋدى وتىنگەن حاتىندا: «ميلايا, دوروگايا, نەپوۆتوريمايا ەمما, تو, چتو ۆام دوۆەريل – ەتا لۋچشايا چاست مەنيا, ەتو كاك بى موي رەبەنوك» دەپ جازادى لەنينگرادقا شەرۋباي-نۇرادان. بۇل جايعا توقتالعاندا جالپىادامزاتتىق قازىنانى اسا بايىتقان ايگىلى زەرتتەۋلەردىڭ بىرقاتار تاراۋلارى ءوزى تاريحىن ءتىرىلتۋشى تۇركىلەردىڭ بايىرعى توپىراعىندا كەلدى دەۋدىڭ رەتى بار. وسى ورايدا بارىنشا انىقتاي ءتۇسۋ ءالى دە قاجەت دەگەن ويدى دا ىركىپ قالعىمىز كەلمەيدى. ۇلى تاريحشى ومىرىندەگى بەيمالىمدەۋ جاي بولىپ قالا بەرمەۋى كەرەك. وسىنى مويىنعا جۇكتەر دولينكاداعى مۇراجايدا لەۆ گۋميلەۆتىڭ قارلاگتىڭ ازابىن تارتا ءجۇرىپ, عىلىمي ەڭبەگىن ەندەتۋى جونىندە سىر شەرتەتىن تولىمدى مۇراعاتتار جوق دەرلىگى وكىنتەدى. تىم بولماعاندا «بايىرعى تۇركىلەر» كىتابىنىڭ العى سوزىندە «كىتاپتى باسپاعا ۇسىنعان ۇستازىم م.ي.ارتامونوۆ پەن پروفەسسورلار س.ل.تيحۆينسكي, س.ۆ.كولەسنيككە, سونداي-اق نوريلسك جانە قاراعاندى لاگەرلەرىندە تۇتقىندا بولعان كۇندەرىمدى بىرگە بولىسكەن دوستارىم ل.ا.ۆوزنەسەنسكي مەن د.ە.الشىبايعا جۇرەكجاردى العىس بىلدىرەمىن» دەپ جازىلعان سوڭعى قۇلاققا ەتەنە جاقىن, ارامىزدا كەڭ تاراعان ەسىمدەگى كىسى كىم ەكەنىن انىقتاۋ ەسكەرىلمەي كەلەدى. بۇلايشا ەرەكشە قۇرمەت تانىتىلعان دوسىنىڭ تەگىن ادام بولماعانى انىق. كەيىننەن ەسكە الۋى بويىنشا لاگەردەگى تۇتقىنداعىلاردىڭ ىشىندە قازاق, تاتار, وزبەك ازاماتتارىمەن ارالاسىپ-قۇرالاسىپ, ءجيى ءتىلدەسىپ, ءبىر-بىرىنە ءتۇسىنىستى, ىسىنە قاجەتتى ءتىلدەرىن ۇيرەنۋگە دەن قويعانىنداي ارالارىنان اسا باۋىرلاسۋعا وقىعان-توقىعانى كوپ, رۋحاني سىرلاستىعى لايىق جان بولۋى ءسوزسىز.
ءيا, تاريح عىلىمىنداعى ەرلىك ءبىر توبە, سول جولدا زوبالاڭ جىلداردىڭ قاھارىنان قايىسپاي, ازاماتتىق تۇلعانى جوعارى ۇستاپ, العا قويعان ماقساتقا جەتۋدەگى ەرلىك تە تەڭدەسسىزدىگى ءبىر بولەك عالىمنىڭ قاراعاندى جەرىندە قايرالعان قايسارلىق ءىزى وسىنداي. تاريحىمىزدىڭ تامىرىن تەرەڭدەتكەن قايسارلىق!
ايقىن نەسىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
قاراعاندى.
