• 02 مامىر, 2013

اق الماستىڭ ءبىر قىرى

458 رەت

كورسەتىلدى

30 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

اق الماستىڭ ءبىر قىرى

بەيسەنبى, 2 مامىر 2013 2:03

ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنەن كەلگەن شاقىرۋ ويعا وسىدان ون جىل بۇرىنعى مۇڭدى كۇندەردى ورالتقانى. 3 مامىردا ۋنيۆەرسيتەتتە «زاكي احمەتوۆتىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرى جانە قازىرگى ادەبيەتتانۋدىڭ تەوريالىق ماسەلەلەرى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلادى ەكەن. بۇل ءىس-شارا اتاقتى اكادەميكتىڭ تۋعانىنا 85 جىل تولۋىنا ورايلاستىرىلىپ وتىر. وسىدان ون جىل بۇرىن, الماتىنىڭ زيالى قاۋىمى اكادەميك زاكي احمەتوۆتىڭ 75 جىلدىعىن عالىمنىڭ ءوزىنسىز وتكىزگەن بولاتىن…

بەيسەنبى, 2 مامىر 2013 2:03

«قازاق ءۇشىن قايعىلى كۇن بولىپ سانالاتىن جەلتوقساننىڭ ون جەتىسى حالىققا تاعى دا قاسىرەت اكەلدى. اقشام جامىراعان شاقتا الماتىنىڭ كوشەسىندە كورنەكتى ادەبيەتتانۋشى-عالىم, اكادەميك زاكي احمەتوۆتى شەتەلدىڭ ەسىك پەن توردەي ماشينەسى قاعىپ كەتتى. بۇل ايگىلى عالىمنىڭ ءۇيىنىڭ ىرگەسىندەگى «دينامو» ستاديونىنا بارىپ, جۇگىرىپ, جاتتىعۋ جاساپ قايتاتىن ۋاقىتى بولاتىن. ەرتەڭىنە سەمەيگە, شاكارىم شىعارماشىلىعىنا ارنالعان عىلىمي كونفەرەنتسياعا جول جۇرمەك ەدى. جاسى جەتپىس بەسكە تاياعانعا دەيىن توسەككە تاڭىلىپ كورمەگەن, ءتىپتى اۋرۋ-سىرقاۋعا بوي الدىرماعان ارداقتى ازامات قاپىدا كوز جۇمدى. اجال بولىپ جولىققان ءبىر جۇگەرمەكتىڭ جاڭىلىس قادامى ادەبيەتتانۋدىڭ الىپ بايتەرەگىن قۇلاتىپ كەتتى…», دەپ جازدى سول تۇستا «التى الاشتىڭ ارداعى» اتتى ەسسە-رەكۆيەمىندە عالىمنىڭ شاكىرتى, بۇگىندە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى باۋىرجان وماروۆ.

ءبىز زاكي احمەتوۆتىڭ ەڭبەكتەرىنەن بۇرىن ەسىمىنە قانىققان جايىمىز بار. زەينوللا قابدولوۆ اعايىمىز ءبىرىنشى كۋرستا ادەبيەت تەورياسىنان ولەڭ قۇرىلىسى تۋرالى ءدارىس وقىپ تۇرىپ, ءبىر كىتاپقا قايتا-قايتا سىلتەمە جاسادى. «كازاحسكوە ستيحوسلوجەنيە» دەگەن وسى ەڭبەكتى تاۋىپ, تىستەرىڭ باتقانشا وقۋعا تىرىسىڭدار. زاكي احمەتوۆ دەگەن ادام ۇساق تاقىرىپتارعا بارمايدى. تەرەڭنەن قوپارىپ, ۇلكەن ەڭبەكتەر جازادى. ول فۋندامەنتالنىي عالىم», دەدى ۇستازىمىز. «فۋندامەنتالنىي» دەگەندى ورىسشالاپ, ەكپىن تۇسىرە ايتقانى ەستە بىردەن قالدى. كىتاپحانادان تابۋىن تاپقانىمىزبەن, سول كىتاپتى ءبىرىنشى كۋرستىڭ ءبىرىنشى سەمەسترىندە ءتۇپ-تۇگەل ءتۇسىنىپ تاستاۋعا ءتىسىمىز باتپاعانى راس. «كازاحسكوە ستيحوسلوجەنيە» كادىمگىدەي فيلولوگيالىق دايىندىقتى قاجەت ەتەدى ەكەن. زاكي احمەتوۆ كىتاپتارى سونىسىمەن دە ءبىز ءۇشىن قادىرلىرەك, قۇندىراق كورىنگەنى ەستە.

ۋاقىت وتە كەلە زاكي احمەتوۆتىڭ «و يازىكە كازاحسكوي پوەزي», «ولەڭ ءسوزدىڭ تەورياسى», «سوۆرەمەننوە رازۆيتيە ي تراديتسي كازاحسكوي ليتەراتۋرى», «پوەتيكا ەپوپەي «پۋت ابايا» ۆ سۆەتە ەە سوزدانيا», «ابايدىڭ اقىندىق الەمى» سياقتى ەڭبەكتەرىن بىرىنەن كەيىن ءبىرىن وقي ءجۇرىپ, عۇلامانىڭ قادىر-قاسيەتىنە جەتە تۇستىك. ونىڭ ءار ەڭبەگى اكادەميالىق تۇرپاتتاعى وقىمىستىنىڭ, كلاسسيكالىق فيلولوگيا مەكتەبى قالىپتاستىرعان عالىمنىڭ كەڭ قۇلاشىن, سارالاي ءسوز ساپتاۋىن, تەرەڭ تالداۋىن تانىتىپ تۇراتىن. ادەبيەت سىنشىلارىنىڭ ءبىر-بىرىنە جالعاسقان رەتسەنزيالارىنىڭ باسىن قوسىپ, كىتاپقا اينالدىرسا بولدى ادەبيەتتانۋ اۋىلىنا اپارىپ, عىلىمنىڭ قورجىنىنا قوسا سالاتىن سول كەزدە زاكي احمەتوۆ زەرتتەۋلەرى ناعىز فيلولوگتار ءۇشىن ۇيرەنەرلىك ۇزدىك ۇلگى بولعانى انىق. ەڭ باستىسى – قازاق عالىمىنىڭ ىرگەلى ەڭبەكتەرى ول تۇستاعى وداقتىڭ مادەنيەت باسەكەسىندە بايگەنىڭ الدىندا جۇرگەنى. فيلولوگيالىق زەرتتەۋلەرى كسرو كولەمىندە داۋسىز مويىندالعان از ادەبيەتشىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى زاكي احمەتوۆ ەكەنىن باسىن اشا ايتۋدىڭ ارتىقتىعى جوق. ءماسكەۋدەن شىعاتىن «يستوريا ۆسەميرنوي ليتەراتۋرى», «يستوريا سوۆەتسكوي منوگوناتسيونالنوي ليتەراتۋرى», «كراتكايا ليتەراتۋرنايا ەنتسيكلوپەديا», «نارودى ميرا», «تۋرگەنەۆسكي سبورنيك», «لەرمونتوۆسكايا ەنتسيكلوپەديا» سياقتى بەدەلدى باسىلىمداردىڭ بەلدى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى زاكي اعامىز بولاتىن.

ادەبيەتتانۋ الەمىندە «تسيتيرۋەموست» دەگەنگە قاتتى ءمان بەرىلەدى. عالىمدار كىمنىڭ ەڭبەگىنە كوبىرەك جۇگىنسە, سول اۆتور قادىرلىرەك سانالادى. ارينە, سىلتەمە جاساۋدىڭ جيىلىگى زەرتتەۋدىڭ قۇندىلىعىنىڭ جالعىز بەلگىسى ەمەس. باسى داۋعا تۇسكەن كىتاپتىڭ دا گازەت-جۋرنال بەتىن بەرمەيتىنى بولادى. سوندا دا دايەكسوز الۋ باعا بەرۋدىڭ ءبىر ءتۇرى ەكەنى تالاسسىز.

باعا وزىنەن ءوزى باعالى بولا سالمايدى. باعانىڭ باعاسى ونى كىمنىڭ بەرگەنىنە بايلانىستى. بىرەۋدىڭ «كەرەمەت!» دەگەنىنەن بىرەۋدىڭ «ءتاۋىر ەكەن» دەگەنى ارتىق بولىپ شىعۋى دا ابدەن مۇمكىن. بۇل تۇرعىدان قاراعاندا زاكي احمەتوۆ ءوزىنىڭ دە, ءسوزىنىڭ دە ءباسى بيىكتەردەن جوعارى باعانى جاستاي العان باقىتتى عالىم.

«ءوزىنىڭ تەوريالىق كەمەلدىگى جاعىنان, سونداي-اق جاڭالىعى مەن دەرەكتىلىگى, تالداۋ دايەكتىلىگى جاعىنان دا ز.احمەتوۆتىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى مەن بىرنەشە ماقالالارى ەرەكشە قۇندى ەڭبەكتەر قاتارىندا اتاپ وتىلۋگە لايىق» – وسىدان ون جىلدان ءسال استام ۋاقىت بۇرىن ەكى كەشتىڭ اراسىندا اھ ۇرعىزىپ, ارامىزدان ءوتىپ كەتە بارعان اسىل اعامىز, اكادەميك زاكي احمەتوۆ جەتپىستىڭ بەسەۋىنە جاقىن جىل عۇمىر كەشكەن ومىرىندە مۇنان اسقان, اسپانداتقان ماقتاۋلاردى دا تالاي ەستىگەنىنە ءتىپتى دە كۇمان كەلتىرمەيمىز. بىراق, مىنا باعانىڭ ءجونى بولەك. ويتكەنى, بۇل باعانى اكادەميك ۆ.م.جيرمۋنسكي بەرگەن. بەرگەندە دە ءبىر جازباشا پىكىرىندە نەمەسە ماقالاسىندا ەمەس, بۇكىلوداقتىق ءبىرىنشى تۇركولوگيالىق كونفەرەنتسيادا, كەشەگى كەڭەس وداعى عالىمدارىنىڭ ىعايى مەن سىعايى جينالعان جەردە ايتقان. دۋالى اۋىزدان شىققان سىيلى ءسوز قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ ابىرويىن اسىرعان. كورنەكتى فولكلورشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى سەيىت قاسقاباسوۆ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ (2003 جىل, 5 مامىر) «الاشتىڭ ارداقتىسى» ايدارىنىڭ اياسىندا جاريالانعان ماقالاسىندا اكادەميك زاكي احمەتوۆتىڭ ەڭبەكتەرى حالىقارالىق اۋقىمدا كەڭ تانىلعانىن, الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىم رەتىندە تولىق مويىندالعانىن كەلىستى كورسەتكەن. «1955 جىلداردىڭ ورتاسىنان باستاپ قازاق پوەزياسىنداعى ۇيقاس, ىرعاق, بۋىن, بۋناق, شۋماق ماسەلەلەرىمەن شۇعىلدانىپ, كوپتەگەن ماقالا جازعان ول 1964 جىلى «كازاحسكوە ستيحوسلوجەنيە» اتتى ىرگەلى مونوگرافياسىن جاريالادى. كەزىندە بۇل ەڭبەك وتە جوعارى باعالاندى. ونىڭ قۇندىلىعى جونىندە ۆ.جيرمۋنسكي, ق.جۇماليەۆ, ي.ستەبلەۆا, م.سيلچەنكو, ن.سميرنوۆا سەكىلدى عالىمدار بۇكىلوداقتىق, رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا ماقالا جاريالادى. ول كىتاپقا كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر ارقا سۇيەدى, ونى تەوريالىق ەڭبەك رەتىندە پايدالاندى. ماسەلەن, پوەزيا تەورياسىنىڭ بىلگىرى, اكادەميك ۆ.جيرمۋنسكي ءوزىنىڭ تۇركىلەر پوەزياسى تۋرالى زەرتتەۋلەرىندە زاكي احمەتوۆتىڭ كىتابىنا كوپ سۇيەنەدى جانە ونداعى زەرتتەۋشى اشقان قازاق پوەزياسىنداعى كلاۋزۋلا مەن ەليزيا قۇبىلىستارىنا ايرىقشا ءمان بەرەدى دە, ونىڭ جالپى پوەزياعا ءتان زاڭدىلىق ەكەنىن ايتادى», دەيدى س.قاسقاباسوۆ.

ورىسشا دا, قازاقشا دا قاتارىنان كوسىلتە جازعان عالىمنىڭ ءسوز ونەرىنىڭ تەوريالىق ماسەلەلەرىنە, قازاق ولەڭىنىڭ قۇرىلىسىنا, ادەبيەتتانۋ مەتودولوگياسىنا قاتىستى ەڭبەكتەرى, ابايتانۋ مەن اۋەزوۆتانۋعا قوماقتى ۇلەس بولىپ قوسىلعان مونوگرافيالارى, تەكستولوگيالىق زەرتتەۋلەرى جونىندە ءبىز قالاي ماقتانا ءسوز ەتسەك تە جاراسادى. اسىرەسە, 1964 جىلى جارىق كورگەن «كازاحسكوە ستيحوسلوجەنيە» الەمدىك فيلولوگياداعى كلاسسيكالىق ەڭبەكتەردىڭ بىرىنە اينالعانىن سونان بەرگى ەلۋ جىلدايعى ۋاقىتتىڭ ءوزى داۋسىز دالەلدەدى. مۇنىمىز «جوعالعان پىشاقتىڭ سابى التىننىڭ» كەبى ەمەس. ءبىز زاكي اعا ارامىزدا جۇرگەندە-اق, «ادامزات كۇنتىزبەسى» اتتى كىتابىمىزدا («ەلوردا», 2002 جىل, 118-بەت) ءداپ وسىلاي جازعان بولاتىنبىز.

«قۇشاق جەتپەستى قۇشاقتاي المايسىڭ» دەگەن ناقىل بار. زاكي اعانىڭ كىتاپتارىن گازەت ماقالاسىندا كوكتەي شولىپ, مىنا ەڭبەگىندە قازاق ولەڭىنىڭ قۇرىلىسىن جىلىكتەي تالدادى, انا ەڭبەگىندە ءتول جىرىمىزدىڭ ءتىلىن تاماشا تارازىلادى, مىنا ەڭبەگىندە بۇكىل ادەبيەتىمىزدىڭ دامۋ ۇردىستەرىن بايىپتى باعامدادى, مىنا ەڭبەگىندە ابايدىڭ اقىندىق الەمىن ايقارا اشتى, انا ەڭبەگىندە اۋەزوۆتىڭ الەمگە ايگىلى ەپوپەياسىنىڭ بار باعاسىن بەردى دەگەن سياقتى جەلە جورتىپ جازىپ جاتۋ ءجونسىز.

اكادەميك احمەتوۆ سىندى ەنتسيكلوپەديالىق ورەدەگى تۇلعالار جارق-جۇرق ەتىپ تۇراتىن الۋان قىرلى اق الماستى كوزگە ەلەستەتەدى. ءبىز بۇل جولى سول اق الماستىڭ ءبىر عانا قىرىن – وزىمىزگە ءبىرتابان جاقىن اۋدارما ونەرىنە قاتىستى وي-تولعامدارىن اڭگىمەلەمەكپىز. نەگىزىندە, اكادەميكتىڭ اتى اۋدارماتانۋمەن كوپ استاستىرىلا دا بەرمەيدى. زاكي احمەتوۆ ەڭبەكتەرىنىڭ سان سالالىلىعىن كورسەتەتىن جايدىڭ ءبىرى بۇل. قازاقتىڭ ولەڭ قۇرىلىسىن جەرىنە جەتكىزە تالداعان عالىمنىڭ تالاي كىتابىندا اۋدارما ورنەكتەرى جايىندا دا كەڭىنەن قامتي اڭگىمە وربىتكەنىن, ونىڭ ءوزى دە بىرقىدىرۋ ەڭبەك ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز بۇل جولى نەگىزىنەن اباي اۋدارمالارىنا وراي ايتقان پىكىرلەرىن تىلگە تيەك ەتەمىز.

مۇنىڭ ءجونى دە بار. زاكي احمەتوۆتىڭ العاشقى مونوگرافياسى – 1951 جىلى قورعاعان كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ نەگىزىندە جازىلىپ, 1954 جىلى جارىق كورگەن «لەرمونتوۆ ي اباي» زەرتتەۋى. جاس عالىم ءوز ەڭبەگىندە ادەبيەتتىڭ ساقا ساراپشىسىنىڭ ءسوزىن سويلەيدى. لەرمونتوۆتىڭ پۋشكيننەن كەيىنگى ءداۋىردىڭ, ءوتكەننەن ءۇمىت ءۇزىپ, الدان جاڭالىق ىزدەگەن ءداۋىردىڭ جىرشىسى, جارشىسى, ارىندى جىگەر, قاجىرلى قايرات, ارەكەت-كۇرەس ساعىنعان اقىن ەكەنىن ايتا كەلىپ, ابايدىڭ ونىڭ ولەڭدەرىن, پوەمالارىنان ۇزىندىلەردى اۋدارۋىندا زاڭدىلىق بارىن, ياعني, «ءوز وي-پىكىرلەرىمەن جاناسىپ, جالعاس كەلەتىن, ءوز كوڭىل-كۇيىنە ۇيلەس, ۇندەس ولەڭدەردى اۋدارۋدى قاجەت دەپ ساناعانىن» دالەلدەيدى.

ز.احمەتوۆتىڭ اۋدارما تۋرالى ەڭبەكتەرىندە تەوريالىق تۇرعىدان تۇعىر ەتىپ ۇستاناتىن كونتسەپتسيالىق ويلار بارشىلىق. سولاردىڭ ءبىرى «اقىننىڭ اۋدارما ولەڭدەرىنىڭ ەشقايسىسى ونىڭ ءتول شىعارمالارىنان بولەكشە, ەكىنشى قاتارداعى شىعارما دەپ سانالماۋى كەرەكتىگى» جونىندە ايتقانى. الپىسىنشى, جەتپىسىنشى جىلداردان بەرى قاراي كوپ كىتاپتا جازىلا-جازىلا كوز ۇيرەنگەنى بولماسا, بۇل كەزىندە تىڭ پىكىر ەدى. «كوپ رەتتە اقىننىڭ شەبەرلىگىن, ونەرپازدىق ونەگەسىن ءسوز ەتكەندە اۋدارما دەپ سانالعان ولەڭدەر ەسەپكە الىنبايدى, ولارعا پالەندەي ءمان بەرىلمەيدى. ال شىنىنا كەلگەندە اقىننىڭ ونەر جارىسىنا تۇسەتىن, سىنالاتىن ءبىر تۇسى – وسى, باسقا اقىنداردىڭ شىعارماسىنا ءۇڭىلىپ, سونى وزىنشە قالاي ايتىپ جەتكىزەتىنى دەسەك, ارتىق ەمەس» – مىنە, بۇل ويدىڭ دا اۋدارما ماسەلەسىمەن اينالىسامىن دەگەن ادامعا ايتارى كوپ. زاكي احمەتوۆ ابايدىڭ قاي اۋدارماسىن تالداسا دا ۇلى اقىننىڭ تارجىمەگە تاڭداعان تۋىندىنى ءوز تىلىندە قالاي جەتكىزۋدى عانا مۇرات تۇتىپ قويماعانىن, سول شىعارمالاردى قولعا الۋ ارقىلى پۋشكينمەن, لەرمونتوۆپەن, كرىلوۆپەن «ونەر جارىسىنا تۇسكەنىن» تياناقتى دالەلدەپ بەرەدى.

جيىرمادان جاڭا اسقان شاعىندا, لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن بىتىرەر تۇستا جازعان (كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن 23 جاسىندا قورعاعان) سول ەڭبەگىندە زاكي احمەتوۆ سالعان جەردەن بىرنەشە تىڭ تۇجىرىمدارىمەن تانىلعان بولاتىن. الدىمەن جاس زەرتتەۋشى بۇعان دەيىن ابايدىڭ ءتولتۋما شىعارمالارى دەپ سانالىپ كەلگەن بىرنەشە ولەڭنىڭ لەرمونتوۆتان اۋدارما ەكەنىن, سونىمەن قاتار لەرمونتوۆقا تەلىنىپ جۇرگەن كەيبىر ولەڭدەردىڭ («قۇلاقتان كىرىپ بويدى الار» («زۆۋكي»), «ال سەنەيىن, سەنەيىن» («يا ۆەريۋ, وبەششايۋ ۆەريت»), «ك ۇلىمسىرەپ اسپان تۇر» («ۆىحوجۋ ودين يا نا دوروگۋ»), «كۇندى ۋاقىت يتەرىپ» («ۆەچەر»), «قايتسە جەڭىل بولادى جۇرت بيلەمەك» («لەگكو نارودوم پراۆيت, ەسلي ون ودنوي وبششەي ستراستيۋ ۋۆلەچەن»), «راحات, مەنى تاستاپ قويمادىڭ تىنىش» («حوت داۆنو يزمەنيلا منە رادوست»), ت.ب.) يا.پولونسكيگە, ا.ميتسكەۆيچكە, ا.دەلۆيگكە تيەسىلى ەكەنىن دالمە-ءدال كورسەتىپ بەرگەنىمەن دە جۇرت نازارىن بىردەن اۋدارتقان. ءسويتىپ, زاكي احمەتوۆ اۋەلدەن-اق اباي تەكستولوگياسىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزە كەلدى. زەرتتەۋشى بۇل جاڭىلىستاردىڭ سەبەبىن دە ناقپا-ناق تۇسىندىرەدى. سويتسە, پولونسكيدىڭ «سەردتسە» دەگەن ءبىر ولەڭى ابايسىزدا لەرمونتوۆتىڭ 1891 جىلعى تولىق شىعارمالار جيناعىنا ەنىپ كەتكەن ەكەن. تەگىندە, ابايدىڭ قولىنا ءدال سول باسىلىم تۇسكەن سياقتى, ويتكەنى, مۇرسەيىت قولجازباسىندا ولەڭ لەرمونتوۆتان اۋدارما دەپ انىق كورسەتىلگەن. كەزىندە زەرتتەۋشىنىڭ بۇل جازعانىنا بايلانىستى «ابايدى جان-جاققا تارتقىلاپ, تاراتىپ بەرگەننەن نە شىعادى» دەگەن سياقتى كۇڭكىل سوزدەر ايتىلعانىمەن, بارا-بارا ول ولەڭدەردىڭ بارلىعى دا ابايدىڭ جان-جۇرەگىنەن شىققان, وزەگىنەن وتكەن ءوز ءسۇيىنىش-كۇيىنىشى ەكەنىن, اباي اۋدارمالارىنىڭ سيپاتى «ەركىن تارجىمەلەپ, سارىنداس ولەڭ جازۋعا» كوبىرەك كەلەتىنىن تاعى دا اۆتوردىڭ ءوزى تياناقتى دالەلدەپ بەرگەن سوڭ ءبارى دە ۋاقىت وتە كەلە ورىن-ورنىنا قويىلعانىن بىلەمىز. «لەرمونتوۆ ي اباي» اتالعان سول زەرتتەۋدىڭ تاعى ءبىر قۇندى تۇسى – اۆتوردىڭ ابايدىڭ اۋدارماشىلىق ەڭبەگى وعان دەيىن قازاق ادەبيەتىندە قولدانىلماعان ون بەسكە تاياۋ ولەڭ ولشەمىن ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرگەنىن ناقتى دالەلدەۋى.

ابايدىڭ الىپتىعى لەرمونتوۆتىڭ اۋدارمالارىنان ءتىپتى بولەكشە كورىنەدى. اقىن قازاق پوەزيا تارجىمەسىنىڭ جاقۇت-جاۋھارلارىن تاپ وسى لەرمونتوۆتىڭ ولەڭدەرىن اۋدارۋ ارقىلى جاساعان. بۇل اۋدارمالاردى ءبىز سارىنداستىق سالتاناتى سانايمىز. اباي جانى, اباي مۇڭى, اباي دراماسى پۋشكيننەن گورى لەرمونتوۆقا جاقىن دەپ بىلەمىز. اباي ءوز جانىنىڭ قاجەتىن لەرمونتوۆتان كوبىرەك تاپقانداي. مۇنىڭ ءوزى ونىڭ لەرمونتوۆ ولەڭدەرىنىڭ دەنىن تازا اۋدارما كۇيىندە شىعارۋىنان, ال پۋشكينگە كەلگەندە ەركىندىككە دەس بەرىپ, ءوز بەتىنشە پايىمداما جاساۋعا, كەيىپكەرلەردىڭ مىنەز ءبىتىمىن, كىسىلىك بولمىسىن وزگەرتۋگە بەيىمدىگىنەن دە كورىنەدى. پۋشكينگە اباي جارىسا ءسويلەسە, لەرمونتوۆقا قوسىلا سويلەيدى.

نەگىزىندە, اۋدارماشى وزىنە جاقىن, رۋحتاس, سارىنداس قالامگەرلەردىڭ تۋىندىلارىنا قول ارتادى دەگەن ءسوز قازىرگى كاسىبي ادەبيەتشىلىككە ءدايىم ءدال كەلە بەرمەس, بىراق وتكەن عاسىرلارعا, سونىڭ ىشىندە ادەبيەت كاسىپكە اينالا قويماعان اباي زامانىنا ءدال كەلەرى كۇمانسىز. اباي لەرمونتوۆ شىعارمالارىن ءوزىنىڭ كوكىرەگىن كەرنەگەن كۇرسىننىڭ كۇڭىرەنىسىندەي كورگەن بولسا كەرەك. «سال دەمەيمىن سوزىمە ىقىلاسىڭدى, قايعىلى ولەڭ ەتتىم ءوز باسىمدى. كوكىرەگىم, بار سىرىم ءوز الىنشە, كورىنگەنگە كورسەتپەي, كوپ جاسىردى» دەگەن جولداردى اباي, ارينە, ورىس پوەزياسىن قازاق دالاسىنا ناسيحاتتاۋ ءۇشىن جازعان جوق.

اباي اۋدارمانى لەرمونتوۆتان باستاعان, لەرمونتوۆپەن اياقتاعان. اقىن شىعارماشىلىعىنداعى جاڭا بەلەستىڭ سول سەكسەنىنشى جىلداردان (لەرمونتوۆتان العاشقى اۋدارمانى 1882 جىلى جاساعان) جەلى تارتاتىنى ءتىپتى دە تەگىن ەمەس. زاكي احمەتوۆ لەرمونتوۆتان اۋدارعان ولەڭدەرى اباي تارجىمەشىلدىگىنىڭ ەڭ ۇلكەن بولىگى ەكەندىگىنە بىردەن نازار اۋدارادى: «ابايدىڭ لەرمونتوۆ پوەزياسىنا دەگەن ىقىلاسى ەرەكشە بولدى. ول ورىس اقىنىن ايرىقشا جاقىن كوردى, سىرلاس, مۇڭداسىن تاپقانداي بولدى. ورىس پوەزياسىنا بەيىمدەنە دەن قويعان ابايدىڭ ەڭ كوپ ۇندەستىك تاپقان اقىنى, ەڭ ءبىر وزىنە ۇندەس سەزىنگەن ادامى لەرمونتوۆ ەدى دەسەك, ارتىق بولا قويماس. اباي ۇلى اقىننىڭ, ءتىپتى سول كەزدەگى ورىس قاۋىمىنىڭ تىلەك-تالابىن, مۇڭىن ۇعا الاتىن دارەجەدە ەدى. ول مۇڭىن ۇققان حالىقتىڭ جىرىن دا ۇقتى. لەرمونتوۆتىڭ ىزا-كەگى, نارازىلىعى ورىس حالقىنىڭ, ەزىلگەن قاۋىمنىڭ كەگىن, نارازىلىعىن تانىتاتىنىن, ونىڭ قايعى-مۇڭىنا نالۋىنان ەل مۇڭى كورىنەتىنىن سەزىندى. «سوقتىقپالى, سوقپاقسىز جەردە وسكەن», «مىڭمەن جالعىز الىسقان» جىرلارىنا ءنار ەتكەن-ءدى. ونىڭ «قانى قارا ءبىر جانمىن, جانى جارا» دەپ اشۋلى مۇڭ شەرتكەنى دە بەلگىلى. لەرمونتوۆتى ول «ەرەكشە ىزانىڭ اقىنى, ماحابباتى اشۋمەن ۋلانعان» دەپ, وتە-موتە ءىش تارتىپ, جاقىن كوردى».

ابايدىڭ دارا دارىنى لەرمونتوۆ شىعارمالارىنداعى سان ءتۇرلى سارىنداردى ساپىرىلىستىرعانداي ەتىپ, وزىنە كەرەكتى كوركەم بەينەلەردى ىنجۋدەي ءىلىپ الاتىن قاسيەتىنەن دە كورىنەدى. «تەرەكتىڭ سىيىنداعى» «اساۋ تەرەك دولدانىپ, بۋىرقانىپ, تاۋدى بۇزىپ, جول سالعان, تاستى جارىپ. ارىستاننىڭ جالىنداي بۇيرا تولقىن, ايداھارداي بۇكتەلىپ, ءجۇز تولعانىپ» دەپ كەلەتىن العاشقى شۋماققا كەزىندە تالاي ادەبيەتشى تامسانىپ, «تەرەك ۆوەت, ديك ي زلوبەن, مەج ۋتەسيستىح گروماد. بۋرە پلاچ ەگو پودوبەن, سلەزى برىزگامي لەتيات» دەگەن شۋماقتان اباي وسىنداي سۋرەت شىعارادى دەپ جازاتىن. زاكي احمەتوۆ ول تەڭەۋدىڭ دە لەرمونتوۆتىڭ وزىنەن الىنعانىن, «دەمون» پوەماسىنداعى «ي تەرەك, پرىگايا, كاك لۆيتسا, س كوسماتوي گريۆوي نا حرەبتە, رەۆەل – ي زۆەر ستەپنوي, ي پتيتسا, كرۋجاس ۆ لازۋرنوي ۆىسوتە, گلاگولۋ ۆود ەگو ۆنيمالي» دەگەن شۋماقتان ولەڭگە سىڭىرىلگەن سۇراپىل سۋرەت ەكەنىن دالەلدەپ بەردى, ءارى لەرمونتوۆتىڭ جاڭىلىس باسقان جەرىنە (ارىستاننىڭ ۇرعاشىسىندا جال بولمايدى ەكەن) نازار اۋدارتتى.

زەرتتەۋشىنىڭ ابايدىڭ ءتول تۋىندىلارى مەن تارجىمەلەرىنىڭ اراسىنداعى سارىنداستىقتى, ىشتەي تامىرلاستىقتى سونشالىقتى ءدال تاباتىنىنا ءتانتى بولاسىز. «البومعا» اتتى ولەڭىندە اباي پوەزيالىق شىعارما كىمنىڭ قاجەتىنە جارايدى دەگەن ماسەلەنى قوزعايدى. بۇل تۇستا «قاراسوزدەردىڭ» باس جاعىندا كەلەتىن مىنا جولدار ويعا ورالادى: «اقىرى ويلادىم: وسى ويىما كەلگەن نارسەلەردى قاعازعا جازا بەرەيىن, اق قاعاز بەن قارا سيانى ەرمەك قىلايىن, كىمدە-كىم ىشىنەن كەرەكتى ءسوز تاپسا, جازىپ السىن, يا وقىسىن, «كەرەگى جوق» دەسە, ءوز ءسوزىم وزىمدىكى دەدىم دە, اقىرى وسىعان بايلادىم, ەندى مۇنان باسقا ەشبىر جۇمىسىم جوق». وسىنداي پىكىرىن اباي ولەڭ جايىندا دا ايتقان («وزگەگە كوڭىلىم تويارسىڭ»). ەندى اباي لەرمونتوۆتىڭ وزىنە ۇندەس شىعارماسىن اۋدارىپ, مىنانى ايتىپ وتىر:

قول جازۋدى ەرمەك ەت, جاتپا بەكەر,

بۇل كوڭىلسىز دۇنيەدەن كوپ جىل وتەر.

ءوزى قىسقا, ءوزى اساۋ تەنتەك ءومىر,

ارتتاعىعا ءبىر بەلگى قويسا نەتەر.

كىم بىلەدى, كەز بولسا, ارتتاعىلار,

ويعا سالىپ وقىر دا, ءسوزىن سىنار.

كوزىن سالىپ, ويلانىپ كەيبىر ءسوزىن,

«راس-اۋ», – دەپ, ماعىناسىن ول دا ۇعار.

كىم بىلەر, جابىرقاڭقى جازعان ءسوزىم,

جىبەرمەي كەپ, توقتاتار ونىڭ كوزىن.

جولاۋشى جول ۇستىندە تاماشا ەتكەن,

سىقىلدى ولگەن جاننىڭ ءبىر كۇمبەزىن.

ءسويتىپ, لەرمونتوۆ شىعارماسىن اۋدارا وتىرىپ, اباي ءوز پىكىرىن دە انىق بىلدىرگەن». توقتايتىن تۇجىرىم.

سونىمەن بىرگە, زەرتتەۋشى بارا-بار, دالمە-ءدال اۋدارمالارىندا اباي لەرمونتوۆ شىعارماسىنىڭ ىشكى الەمىن, ونىڭ تولقىن-لەبىزىن, جاڭا ساپاسىن قازاق ءتىلىنىڭ سۋرەتتەۋ مۇمكىنشىلىكتەرىن پايدالانىپ, مول جەتكىزەتىنىن ايتادى. «اباي لەرمونتوۆ وريگينالىن بارلىق جاراستىق سانىمەن, بار ەرەكشەلىگىمەن قازاق تىلىندە قايتا تۋعىزادى», دەيدى ز.احمەتوۆ. مىنە, وسى ءسوز – «قايتا تۋعىزۋ» – زەرتتەۋشىنىڭ اباي اۋدارمالارىنىڭ وزىندىك سيپاتىن اشاتىن باستى ءتۇيىنى. اۋدارما ونەرىنىڭ اسىل مۇراتى, ۇمتىلار اسقار بيىگى – ءبىر كەزدە تۇپنۇسقا سول ءتىلدى وقىعاندارعا قانداي اسەر ەتسە, اۋدارىلعان ءتىلدىڭ وقىرماندارىنا دا سوندايلىق اسەر ەتەتىندەي, مۇمكىندىگى بولىپ جاتسا ودان دا اسىپ تۇسەتىندەي تۋىندى جاساۋ. زەرتتەۋشى ءاۋ باستا گەتەدەن شىعىپ, لەرمونتوۆ ارقىلى بىزگە جەتكەن «گورنىە ۆەرشينى» اباي اۋدارماسىندا تۇپنۇسقادان اسىپ كەتكەنىن ناقپا-ناق دالەلدەي العان. زاكي احمەتوۆ اباي اۋدارمالارى ارقىلى كازاقتىڭ ادەبي تىلىنە قاندايلىق تىڭ تىركەستەر, جاڭا ورامدار, بەينەلى سونى سوزدەر ەنگەنىن دە ادەمى دالەلدەيدى. مىسالى, «جارتاستى» اۋدارۋ كەزىندە ابايدىڭ «تۋچكا» سوزىندەگى كىشىرەيتىلگەن رەڭكتى ءدال اڭعارىپ, ونى «جاس بۇلت» دەپ العانىن, ال «ۋتەس-ۆەليكاننان», كەرىسىنشە, كوپتى كورگەندىكتى تانىپ, «كارى جارتاس» ۇعىمىن تۋىنداتقانىن, وسىنداي جاڭا فرازەولوگيزمدەردىڭ تىلگە تابيعي تۇردە ءورىلىپ كەتكەنىن ايتادى. كەيىننەن پۋشكيننەن اباي اۋدارمالارى تۋرالى جازعان تۇستارىندا اكادەميك قازاق تىلىنە اباي ەنگىزگەن فرازەولوگيزمدەردىڭ تالايى ونىڭ اۋدارما ولەڭدەرىندە كەزدەسەتىنىن ناقتى مىسالدارمەن كەلتىرگەن ەدى.

اۋدارماشى ءوز وقىرمانىنىڭ تالعامىن جاڭا ورىستەرگە تارتىپ جاتسا, كۇنەس بيىكتەرگە كوتەرىپ كەتسە عانيبەتتىڭ عانيبەتى. ارينە, بۇل قيىننىڭ-قيىنى. وزگە تىلدەگى ۇزدىك ۇلگىنى قولعا العان اقىن ءوز وقىرمانىنىڭ ەستەتيكالىق تۇرعىدان قابىلدامپازدىعىن تاربيەلەۋدى دە ءدايىم ەستە ۇستاعانى, وزگە ۇلتتىق مادەنيەتتەردىڭ ولەڭ ونەرىندەگى قۇندى قاسيەتتەردىڭ قىر-سىرىن اشۋ ارقىلى سول تىلدەردەگى ولەڭ ورىمدەرىنەن وزىمىزگە دە ونەگە بولاتىنداي ورنەكتەر تاۋىپ جاتقانى ابزال. اباي پۋشكيننەن جاساعان اۋدارمالارىندا دا وسى بيىكتەن كورىندى.

«پۋشكين ۇلىلىعىن سول زاماندا, سول ورتادا وتىرىپ تاني, باعالاي ءبىلگەندىگى – اباي ۇلىلىعىنىڭ ءبىر جارقىن كورىنىسى» دەگەن ز.احمەتوۆ ابايدىڭ قازاق ادەبيەتىندە ءوز داۋىرىندە ءبىر كەزدە پۋشكين ورىس ادەبيەتىندە اتقارعان قىزمەتتى اتقارۋدى, سونداي جۇكتى كوتەرۋدى ماقسات ەتكەنىن ادەمى ادىپتەيدى. «ابايدىڭ «ەۆگەني ونەگين» سارىنىمەن شىعارعان ولەڭدەرى, بارا-بار نەمەسە ەركىن اۋدارعانى بار, جانىنان قوسقانى بار, تۇگەلدەي العاندا ءبىر جەلىگە تۇسىرىلگەن, ءبىرتۇتاس توپتاما شىعارما دەۋگە لايىق» – اۆتوردىڭ بۇل ايتقانى دا اباي اۋدارماسىنىڭ تابيعاتىن تاماشا تانىتاتىن تۇجىرىم. راسىندا دا, ابايدىڭ ءۇزىندى-ءۇزىندى ەتىپ جاساعان اۋدارمالارىنىڭ ءوزى سول كەزدەگى قازاق قاۋىمىنىڭ پۋشكين رومانىنىڭ بارلىق قىرى مەن سىرىنا قانىعىپ, كەيىپكەرلەرمەن بىرگە ءسۇيىنىپ, بىرگە كۇيىنۋىنە, شىعارمانىڭ نەگىزگى ويىن تەرەڭ تۇسىنۋىنە تولىق مۇمكىندىك بەرگەن.

ارينە, قالاي دەگەندە دە اۋدارماشى ءوز تىلىندەگى وقىرمان ءۇشىن جازادى. ونىڭ ۇستىنە ءوز زامانىنداعى وقىرمان ءۇشىن جازادى. سوندىقتان دا اۋدارماشى ۇلتتىق ولەڭ مەكتەبىندە تاربيە العان وقىرماننىڭ تۇسىنىك-پايىمىن, تانىم دەڭگەيىن, تالعامىن, قالىپتاسقان داستۇرلەردى ەسكەرمەي وتىرا المايدى. ابايدىڭ ءوز تۇسىنداعى وقىرمان تالعامىمەن ساناسۋىنا ناقتى مىسالدار كەلتىرە وتىرىپ, زەرتتەۋشى تۇپنۇسقادان الىستاپ كەتەتىن جەكەلەگەن تۇستاردى بىلاي تۇسىندىرەدى: «بۇل جەردە مىقتاپ ەستە بولاتىن نارسە, ابايدىڭ اۋدارما ولەڭدەرىن بۇگىنگى اۋدارما تۋرالى ۇعىم-تۇسىنىك تۇرعىسىنان كەلىپ باعالاۋ دۇرىس ەمەس. اۋدارماعا قويىلاتىن قازىرگى تالاپ باسقا. ءبىزدىڭ زامانىمىزدا قالىپتاسقان ۇعىم بويىنشا اۋدارماشى – ءتول شىعارمانى مۇمكىندىگىنشە مازمۇن-ءمانىن, كوركەمدىك قاسيەتتەرىن تولىق ساقتاپ, السىرەتپەي باسقا تىلدە جەتكىزۋشى, سوندىقتان ول تۋعىزعان اۋدارما ولەڭ قالايدا ءتول شىعارما ەمەس, ونىڭ ەكىنشى تىلدەگى باسقا نۇسقاسى, تۋىندى شىعارما. ال اباي بولسا, ول قازىرگى اۋدارماشىلارداي تەك تۇپنۇسقانى بار قالپىندا جەتكىزۋدى عانا ماقسات ەتپەگەن. قاي شىعارمانى بولسىن ءوز كوڭىل-كۇيىنە ۇيلەستىرە, قىسىلماي, قىمتىرىلماي ەركىن تارجىمەلەيدى. سوندا دا كەيبىر اۋدارما ولەڭدەرى تۇپنۇسقامەن وتە جاقىن كەلىپ, مەيلىنشە ۇندەس شىعىپ جاتسا, ول – ونىڭ اقىندىق شەبەرلىگىنىڭ ءبىر قىرىنان كورىنۋى, قىزىقتاپ, قازاقشالاپ وتىرعان تۇپنۇسقانىڭ سارىنى مەن ءوز وي-سەزىمىنىڭ اراسىنداعى ۇيلەستىكتىڭ ناتيجەسى». زاكي احمەتوۆ ابايدىڭ «ەۆگەني ونەگيننەن» اۋدارمالارى «سول كەزدەگى قازاق جۇرتشىلىعىنا جاقسى تانىس شىعىس پوەزياسىنىڭ داستۇرىنە جاقىنداتا» جاسالعانىنىڭ سىرىن وسىلايشا پايىمداتادى. زەرتتەۋشىنىڭ مىنا پىكىرى دە نازار اۋدارارلىق: «ولەڭدەردىڭ كەيبىرەۋى حات تۇرىندە, ال ءبىر توبى كەيىپكەرلەر ءسوزى (مونولوگى) تۇرىندە بەرىلگەن عوي, اۆتوردىڭ اتىنان ايتىلعان سيپاتتاما («ونەگين سيپاتى») جانە بار. ولەڭدەر تۇگەلگە جۋىق كەيىپكەرلەر اتىنان ايتىلعان ءسوز (نە حات, نە مونولوگ) بولعاندىقتان, ولاردا ليريكالىق درامانىڭ سيپاتى بار دەۋگە دە قيسىن جوق ەمەس». مۇنى دا تىڭ كوزقاراس رەتىندە قاراستىرىپ, وسى توڭىرەكتە وي وربىتۋگە دە بولار ەدى. اسىرەسە, ءتۇيىندى تۇسى تۇسپالعا قۇرىلاتىن, سيۋجەت جەلىسى اياقتالماعان سياقتى بولىپ قالاتىن «ەۆگەني ونەگيندەي» كۇردەلى شىعارمانى ءوز اتىنان «ونەگيننىڭ ولەردەگى ءسوزىن» جازىپ بارىپ ۇسىنۋى ابايدىڭ سول زامانداعى ادەبي ءداستۇردى دە, وقىرمانىنىڭ ەرەكشەلىگىن دە ەسكەرگەنى ەكەنى عالىمنىڭ وسى سوزىنەن جاقسى اڭعارىلادى.

ز.احمەتوۆتىڭ اباي اۋدارمالارىن اقىننىڭ ونەر جارىسىنا ءتۇسۋى دەپ جازعانى بار. وسى تۇرعىدان قاراساق, اباي پۋشكيندەي قۇدىرەتتى دارىنمەن ونەر جارىسىندا ءوزىنىڭ دارالىعىن داۋسىز دالەلدەدى, الىپتىعىن انىق تانىتتى. ءجۇز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى اقىن اتاۋلىعا اۋدارمادا دا اسۋىن الدىرتپاي كەلە جاتقانى – ابايدىڭ اسقارالى بيىكتىگىنىڭ ءبىر بەلگىسى.

اكادەميكتىڭ ابايدىڭ كرىلوۆتان جاساعان اۋدارمالارىنا قاتىستى ويلارى دا وتە قىزعىلىقتى. «ولار تولىق ماعىناسىندا اۋدارما ەمەس, كوبىنەسە بەلگىلى ءبىر سيۋجەت ەركىن باياندالادى. اباي ورىسشا مىسالدىڭ تەكسىن دالمە-ءدال تارجىمەلەۋدى ماقسات ەتپەگەن, ۋاقيعا جەلىسىن ساقتاي وتىرىپ, بىراق مىسالداعى جاي-جاعدايلاردى قازاق ومىرىنە, ۇعىم-تۇسىنىگىنە, ويلاۋ, سويلەۋ ەرەكشەلىگىنە جاناستىرىپ, وزىنشە بەينەلەۋگە ۇمتىلعان. سوندىقتان ابايدىڭ مىسال ولەڭدەرىن ورىسشا تەكسكە سايكەستىگى تۇرعىسىنان قاراپ, انا جەرى ءدال تۇسكەن, مىنا جەرى ءدال ەمەس, كەم تۇسكەن دەۋدىڭ ەشبىر قيسىنى جوق». وسىلاي ساناعاندىقتان دا اۆتور: «اباي مىسالدارى ونىڭ اقىندىق شەبەرلىگىن تانىپ-ءبىلۋ جاعىنان باعالى ەكەنىن اتاپ ايتۋىمىز كەرەك», دەپ وي تۇيەدى. بايقايسىز با, «اباي مىسالدارى» دەپ تۇر. ونىڭ الدىندا بىلاي جازعانى دا بار: «قورقىتپا مەنى داۋىلدان» دەيتىن ولەڭىندە اباي ءومىردىڭ قۇر انشەيىن كۇن وتكىزۋ ەمەس, ماعىنالى, ۇمىتكە, ىزدەنىسكە تولى بولۋىن, ادامنىڭ ۇلكەن ماقساتقا جەتۋگە كۇش جۇمساي الاتىنداي باتىل, قايسار مىنەزدى كەلۋىن اڭسايتىنىن دا ايتا كەتۋ ورىندى دەيمىز». تاعى دا سول وي قيسىنى: بۋنين ولەڭىن اباي ولەڭى دەپ تۇر.

ساناسىنىڭ سۇزگىسىنە سالىپ, وزەگىنەن وتكەرىپ بارىپ, جۇرەگىنەن قايتا تۋعىزعان تۇستا اۋدارعان ولەڭى اقىننىڭ ءوز ولەڭىنە اينالىپ كەتەدى. سوندا ول شىعارما اۋدارىلعان ءتىلدىڭ ءوز ادەبيەتىنىڭ قازىناسىنا قوسىلادى. اباي اۋدارعان پۋشكين, لەرمونتوۆ, كرىلوۆ تۋىندىلارى ورىس ادەبيەتىنىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقالارى كۇيىندە قالماي, قازاق ادەبيەتىنىڭ ءتول تۋىندىلارىنا اينالاتىنىنىڭ سىرى وسىندا.

ءسوزدى باعانىڭ باعاسىنان باستاپ ەدىك قوي. سول ويمەن تۇيىندەيىك. ادەبيەتتانۋشى اعالارىمىزدىڭ ءبىرى رىمعالي نۇرعاليدىڭ مىنانداي جايدى ەسكە العانى بار. ماسكەۋگە ساپار كەزىندە ۇلكەن جيىننان كەيىن داستارقان جايىلادى. جاڭاعى جەردە اتاقتى عالىم, پروفەسسور الەكساندر وۆچارەنكو (ول ءوزى جاندى مەنسىنبەيتىن, تاكاپپار مىنەزىمەن دە بەلگىلى تۇلعا ەكەن) قازاق ادەبيەتشىلەرى وتىرعان تۇسقا كەلىپ, جۇرتتىڭ ءبارىن وزىنە قاراتا بىلاي دەيدى: «وداق بويىنشا لەرمونتوۆ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشىلەر وتە از. ساۋساقپەن سانارلىق. ەلىمىزدەگى ءىرى لەرمونتوۆتانۋشىلاردىڭ ءبىرى – زاكي احمەتوۆ. وسى كىسىنىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن توست كوتەرۋدى ۇسىنامىن. بۇل ادامدى قازاقتار ماقتانىش ەتە الادى!». وتىرعان جۇرت دۋىلداپ, قولداي جونەلەدى.

ءيا, حالقىمىزدىڭ اسىل پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى زاكي احمەتوۆ – الاشتىڭ ماقتان تۇتار ارداعى.

ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.