قولمەرگەن
سارسەنبى, 29 مامىر 2013 1:16
اتاقتى قارقارا كوتەرىلىسىنىڭ باتىرى, المەرەكتىڭ ۇرپاعى تازابەك ءبيدىڭ نەمەرەسى جاقىپبەردى اسقان مەرگەن بولعان. اتقان وعى ءمۇلت كەتپەيتىن قولمەرگەنگە قاتىستى اڭگىمە, دەرەك كوپ.
ايىرپلاندى اتىپ تۇسىرگەن
قۋلىق تاۋىندا جاقىپبەردى جاساقتارىمەن اتىسقان گپۋ-ءدىڭ اسكەرى: «ءبىز اتساق تاسقا تيەدى, جاقىپبەردى اتسا باسقا تيەدى» دەپ ودان ۇرەيلەنەدى ەكەن. باتىردىڭ سەرىگى, جاقىپبەردىمەن بىرگە اتىلعان اۋەزحان اقىن «تاس تۇرمەدە تۋعان جىر» اتتى داستانىندا جاقاڭنىڭ ايىرلى اسۋىندا جالعىز وقپەن اەروپلاندى اتىپ تۇسىرگەنى باياندالادى.
سارسەنبى, 29 مامىر 2013 1:16
اتاقتى قارقارا كوتەرىلىسىنىڭ باتىرى, المەرەكتىڭ ۇرپاعى تازابەك ءبيدىڭ نەمەرەسى جاقىپبەردى اسقان مەرگەن بولعان. اتقان وعى ءمۇلت كەتپەيتىن قولمەرگەنگە قاتىستى اڭگىمە, دەرەك كوپ.
ايىرپلاندى اتىپ تۇسىرگەن
قۋلىق تاۋىندا جاقىپبەردى جاساقتارىمەن اتىسقان گپۋ-ءدىڭ اسكەرى: «ءبىز اتساق تاسقا تيەدى, جاقىپبەردى اتسا باسقا تيەدى» دەپ ودان ۇرەيلەنەدى ەكەن. باتىردىڭ سەرىگى, جاقىپبەردىمەن بىرگە اتىلعان اۋەزحان اقىن «تاس تۇرمەدە تۋعان جىر» اتتى داستانىندا جاقاڭنىڭ ايىرلى اسۋىندا جالعىز وقپەن اەروپلاندى اتىپ تۇسىرگەنى باياندالادى.
جاقاڭدى وراز جاندوسوۆ قاتتى قۇرمەتتەگەن ەكەن. ءبىر كەزدەسىپ قالعاندا وراز: «جاقىپبەردى, سەنىڭ شىن مەرگەن ەكەنىڭدى ءوز كوزىممەن كورەيىن. اناۋ اسپاندا شىرىلداپ تۇرعان بوزتورعايدى كوزدەمەي اتىپ تۇسىرە الاسىڭ با؟» دەيدى. ات ۇستىندە تۇرعان جاقىپبەردى وقتاۋلى مىلتىعىن ەردىڭ قاسىنان الىپ, بوزتورعايدى قولمەن نىسانالاپ, شۇرىپپەنى باسقاندا بوزتورعاي جالپ ەتىپ جەرگە تۇسەدى. «زۋىلداپ ۇشىپ بارا جاتقان قۇستى قۇلاتقاندا, ءبىر ورىندا قالىقتاپ تۇرعان بوزتورعايدى اتۋ ءتىپتى وڭاي, ورەكە», دەپتى جاقاڭ. عاجاپ مەرگەندىگىنە سۇيسىنگەن وراز وعان ريزا بولىپ, بەساتار مىلتىقتىڭ كىرىق وعىن سىيلاپتى.
جالپ ەتتى
وسىدان ون بەس جىل بۇرىن حالىق دەگەن قاريا ومىردەن ءوتتى. ول جاقىپبەردىمەن اتالاس ەدى. جاقاڭنىڭ مەرگەندىگى تۋرالى قىزىقتى اڭگىمەلەر ايتقان. ەندى سول اڭگىمەلەرگە قۇلاق تۇرەلىك.
ءبىر كۇنى ەرتەلەتىپ جاقىپبەردى كىرىپ كەلدى.
– «كەدەيدىڭ ۇيقىسى قالىڭ» دەگەن راس ەكەن عوي. ادام تۇسكە دەيىن جاتا ما, – دەپ اكەمە ازىلدەپ, سالەم بەردى دە قايتادان سىرتقا شىقتى. اكەمنىڭ جالعىز جاۋىر اتىنا ءبىر ساۋىسقان مازا بەرمەدى. جاقاڭ سۇيەۋلى تۇرعان مىلتىقتى وقتاپ, ساۋىسقاندى نىساناعا الىپ, كوزدەي باستاعاندا اكەم: «ويباي, جاقىپبەردى, جالعىز اتىمدى ولتىرەسىڭ, اتپا, قۇرىسىن», دەپ مىلتىقكا جارماستى. «اتىڭ ولسە ات تولەيمىن», دەپ باتىر اكەمنىڭ قولىن كاعىپ, بەساتاردى تارس ەتكىزدى. جاۋىرعا جابىسقان ساۋىسقان جالپ ەتتى.
قاراقۇستان ءتيىپتى
– اكەم ەكەۋمىز جولاۋشىلاپ بيىك تاۋ ەتەگىندە كەلە جاتقانبىز. جولدا جاقىپبەردى جولىقتى. قايقىعا قاراي بەت العانىمىزدا قارسىداعى بەتكەيدەن قىلاڭداپ قاسكىردىڭ باسى كورىنگەندەي بولدى. جاقاڭ اتىن كىلت توقتاتىپ, نىساناعا الدى. مىلتىق تارس ەتە ءتۇستى, شاۋىپ بارساق تايىنشاداي ارلان قاسقىر سۇلاپ جاتىر. وق قاراقۇستان ءتيىپتى, دەدى حالىق اقساقال.
قاراگەردىڭ قاسيەتى
قارقارا جارمەڭكەسى – «جارمەڭكە-بازار» ەمەس, كەرەمەت ويىن-ساۋىق, ات بايگەسى, ساياتشى-سەرىلەردىڭ ونەرى, پالۋان كۇرەس, اقىندار ايتىسى وتەتىن جەر بولعان.
جاقىپبەردى دە جامبى اتىپ, جۇرتتى مەرگەندىك ونەرىمەن ءتانتى ەتىپ جۇرەدى. ءبىر جىلى «البان-بۇعىنىڭ» ۇلكەن تويى بولىپ, وعان قازاق-قىرعىزدىڭ جاقسىلارى مەن جايساڭدارى كەلەدى. بۇل «توي- بازارعا» اتاقتى ءبىر وياز قاتىسادى. وعان جاقسى جەردەن بارلىق قىزىقتى كورسەتۋ ءۇشىن ورىن بەلگىلەنەدى. ول بىردە اتقان وعى نىساناعا ءمۇلت كەتپەي ءتيىپ جاتقان جاقىپبەردىنى كورەدى. استىنداعى قارا جورعا اتقا قاتتى قىزىعادى.
وياز شاقىرىپ الىپ: «ساعان ەكى ات بەرەيىن, قارا جورعانى ماعان سىيلا», دەيدى. جاقىپبەردى: «تاقسىر, مەن قارا جورعانىڭ ۇستىندە كەلە جاتىپ مىلتىق اتسام – وعىم كوزدەگەنىمە ءدال تيەدى. سوندىقتان اتىمدى بەرە المايمىن», دەيدى. وندا اناۋ كەتىپ بارا جاتقان اتتىلى ەكى قىرعىزدىڭ بىرەۋىنىڭ قۇيىسقانىنداعى «شوردى» اتىپ ءتۇسىرشى دەيدى. جاقاڭ جورعا ۇستىندە تەربەلىپ بارا جاتىپ, كوك اتتىلى قىرعىزدىڭ كۇيىسقانىنداعى «شوردى» ءبىر اتقاندا وعى كوزدەگەن جەرگە ءتيىپ, بىت-شىتىن شىعارادى. وياز تاڭعالىپ, مىناۋ ءوزى عاجاپ ادام عوي دەپ ريزا بولىپ, ورنىنان كوتەرىلگەندە, جاقاڭ ەكىنشى قىرعىزدىڭ باسىنداعى اق قالپاقتى اتىپ, جەرگە ءتۇسىرەدى. مۇنى كورگەن وياز: «بۇل تەگىن ادام ەمەس ەكەن», دەپ قاراگەردەن كۇدەرىن ءۇزىپتى.
باستىقتىڭ باسىنا تيگەن وق
ءبىر ايقاس-اتىس كەزىندە جاقىپبەردى ونشاقتى جاساعىمەن تاۋدىڭ شاتقالىندا قۇرساۋدا قالادى. جوعارى كوتەرىلىپ كەتەيىن دەسە, تاۋدىڭ قۇز جارتاسى كەسە-كولدەنەڭ تۇرادى. تومەندە بۇلارعا قارسى ورلەپ كەلە جاتقان اسكەر تىقسىرادى. جاقاڭدا ساناۋلى عانا وق قالادى. تىرىدەي قولعا ءتۇسۋ قاۋپى تۋادى. ۇرەي بيلەيدى. قۇزعا تىرەلىپ, قۇرساۋدا قالعان «جاۋدى» قىزىلدار قولعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن العا ۇمتىلادى. جاقاڭ الدىمەن اسكەردى باتىل باستاپ كەلە جاتقان «ناشالنىكتى» قاق ماڭدايدان كوزدەيدى. اتتان ۇشقان باستىعىنا وقتىڭ ءدال باستان تيگەنىن كورىپ, ورىنباسارى: «ويباي, مىناۋ جاقىپبەردى عوي. ول ءبارىمىزدى باستان اتادى. كەرى قايتىڭدار!» دەپ بۇيرىق بەرەدى. اياعى ۇزەڭگىگە ءىلىنىپ ات سۇيرەگەن باستىقتارىنىڭ دەنەسىن كورگەندەر شەگىنىپ قانا قويماي, بەت-بەتىنە قاشادى. جاقاڭنىڭ ادامدارى قورشاۋدان قۇتىلادى.
جاسقاپ اتۋ
قاراۋىل-نىساناعا العان نارسەسىن ءمۇلت جىبەرمەيتىن قولمەرگەن جاقىپبەردى جاۋلارىنا جاسقاپ وق اتادى ەكەن.
بىردە شەكارا ماڭىنداعى ءبىر تاۋدىڭ ىشىمەن جاقىپبەردى كوشكەن ءبىر اۋىلدى سىرتىنان قورعاپ كەلە جاتادى. كوشتى توقتاتۋ ءۇشىن بوسقىنداردىڭ الدارىنان اسكەر شىعادى. «كوشكە تيمەڭدەر, ءبارى قاتىن-قالاش, بالا-شاعا», دەپ جاقىپبەردى ايقايلادى. اسكەردىڭ ىشىندە بۇرىن جاقىپبەردى جاعىندا بولىپ, كەيىن قىزىلدار جاعىنا شىعىپ كەتكەن ءبىر جىگىت بولسا كەرەك. ول جاقىپبەردىنىڭ داۋسىن ەستىپ, جاڭادان كەلگەن باستىعىنا: «انا ايقايلاعان – وعى ءمۇلت كەتپەيتىن اتاقتى جاقىپبەردى مەرگەن. وعان قارسىلاسپاي-اق قويايىق. ارتى قيىن بولادى», دەيدى. بۇل ءسوزدى ەستىگەندە قاتتى اشۋلانعان باستىق تاۋدى جاڭعىرتا ايقايلاپ: «مەرگەن بولسا مىنا مەنىڭ باسكيىمىمدى اتىپ ءتۇسىرسىن», دەپ باسىنداعى «شاپكەسىن» مىلتىقتىڭ نايزاسىنا ءىلىپ جوعارى كوتەرەدى. مۇنىڭ ءبارىن قاراعايدىڭ تاساسىندا باقىلاپ, انىق كورىپ, سوزدەرىن ەستىپ وتىرعان جاقىپبەردى بەساتاردى گۇرس ەتكىزگەندە اسكەر باستىقتىڭ باس كيىمى ۇشىپ جەرگە تۇسەدى. مۇنى كورىپ, قورىققان الگى باستىق كوشتى بوگەمەي ەركىنە جىبەرىپتى.
جاقىپبەردىنىڭ مەرگەندىك قاسيەتىن ۇلكەندەر ۇلى اتاسى جانىبەكتەن دارىعان ءبىر كيە دەپ تۇسىندىرەدى. ونىڭ اتاسى المەرەك بي قاسيەتتى ادام بولعان ەكەن.
وراز قاۋعاباەۆ,
جازۋشى.
