شيقىلداق دەگەن اۋىل بار…
سەنبى, 2 ناۋرىز 2013 8:29
«…ول كۇنگە جيىرما جىلدان اسىپ كەتتى, جيىرما بەس جىل دا بوپ قالعان شىعار. ول كۇندە ايدابول, ك ۇلىك, اق بۋرا, تۇلپار, قوزعان, قاقسال شىدەرتى بويىن جايلايدى. ولەڭتى مەن شىدەرتى قاتار اققان وزەن. ورە باسى ەسىل, نۇرادان كەلە مە, كىم ءبىلسىن, ولەڭتى – اقكولگە, شىدەرتى جايىلماعا بارىپ سارقادى. وندا شىدەرتىنىڭ سۋى مول كەزى. جالعىز-اق شيقىلداق اۋىلى بولماسا, و كەزدە شىدەرتى بويىن قىستاعان ەل دە جوق. ءساۋىردىڭ الا شابىر بۇلتى ارىلماي-اق باياناۋىل, قىزىلتاۋداعى قالىڭ سۇيىندىك اتاندارىن القىنتىپ, بۇيداسىن كەش قۇلاش سوزىپ, بوكەمباي, ارقالىق, جامانادىر, جەلدى ادىردان اسىپ, شىدەرتىگە قاراي اعىل-تەگىل قۇلاي باستايدى….»
سەنبى, 2 ناۋرىز 2013 8:29
«…ول كۇنگە جيىرما جىلدان اسىپ كەتتى, جيىرما بەس جىل دا بوپ قالعان شىعار. ول كۇندە ايدابول, ك ۇلىك, اق بۋرا, تۇلپار, قوزعان, قاقسال شىدەرتى بويىن جايلايدى. ولەڭتى مەن شىدەرتى قاتار اققان وزەن. ورە باسى ەسىل, نۇرادان كەلە مە, كىم ءبىلسىن, ولەڭتى – اقكولگە, شىدەرتى جايىلماعا بارىپ سارقادى. وندا شىدەرتىنىڭ سۋى مول كەزى. جالعىز-اق شيقىلداق اۋىلى بولماسا, و كەزدە شىدەرتى بويىن قىستاعان ەل دە جوق. ءساۋىردىڭ الا شابىر بۇلتى ارىلماي-اق باياناۋىل, قىزىلتاۋداعى قالىڭ سۇيىندىك اتاندارىن القىنتىپ, بۇيداسىن كەش قۇلاش سوزىپ, بوكەمباي, ارقالىق, جامانادىر, جەلدى ادىردان اسىپ, شىدەرتىگە قاراي اعىل-تەگىل قۇلاي باستايدى….»
جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ,
«كۇنىكەيدىڭ جازىعى». 1928 جىل.
ەكىباستۇز جاققا جولساپارعا ءجيى شىعامىز. وندىرىستىك وڭىردە شوعىرلانعان كاسىپورىنداردىڭ, قالا مەن اۋىلداردىڭ جاڭالىقتارى از ەمەس. بارعان سايىن الاشتىڭ ارداقتىسى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ «كۇنىكەيدىڭ جازىعى» پوۆەسىندە جازىلعان شيقىلداق اۋىلىنا سوقپاق بولعانىمىزبەن, جولىمىز ءبىر تۇسپەي-اق قويعان ەدى. اقىرى نە كەرەك, بيىلعى بوراندى كۇندەردىڭ بىرىندە شيقىلداققا اتباسىن تىرەدىك.
شيقىلداق اتاۋىن العان بۇل اۋىل قىزىل كەڭەس كەزىندە «كيروۆ», «كومسومولسكي» بەرتىن قۇلبولدى دەپ اتالىپتى. بىراق, اۋىل حالقى شيقىلداق اتاۋىن اۋىزدارىنان تاستاعان ەمەس. شيقىلداق اتالاتىن كول دە بار وسى جەردە. ادام دا بار.سوندا ادامنىڭ اتى دا شيقىلداق بولعانى ما؟ ول كىسى كىم بولدى ەكەن؟ وسىنداي سۇراقتار جان-جاقتان قاۋمالاي بەردى. ايماۋىتوۆتىڭ جازۋىنشا, ءشىدەرتىنىڭ جاعاسىندا سول كەزدە جالعىز وسى شيقىلداق اۋىلى عانا بولىپتى.
اۋىل اكىمى اسان راحماتۋللين شيقىلداقتىڭ ارعى تاريحىن ساعيت اعادان سۇراۋ كەرەك دەگەن ەدى.
ساعيت يمانعازيەۆ وبلىس ورتالىعىندا تۇرادى, دارىگەر, حيرۋرگ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. اعامىزدىڭ كورگەن-بىلگەندەرىن, كوڭىلگە تۇيگەندەرىن قاعازعا تۇسىرەتىن ادەتى دە بار. وسى جاقىندا عانا «ەسىمدە مەنىڭ سول ءبىر كەز…» دەپ اتالاتىن ومىرباياندىق ەڭبەگى جارىق كوردى.
– شيقىلداق دەگەنىڭىز بۇل ءبىر جاتقان تاريح, شەجىرە عوي, – دەدى دارىگەر اعامىز ۇلكەن ءبىر اڭگىمە باستاماققا دايىندالىپ. – بۇل 80-ءشى جىلداردىڭ سوڭى بولاتىن-دى. قۋعىن-سۇرگىنگە ءتۇسكەن ارىستارىمىزدىڭ ەسىمدەرى جاڭعىرىپ جاتقان ۋاقىت. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە شەشەم قاپەن:
«ساعيتجان, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ كىتابىندا ناعاشى اتاڭ مۇساتاي تۋرالى جازىلىپتى, تاۋىپ الىپ, وقىپ شىقشى», – دەدى. سودان, «كۇنىكەيدىڭ جازىعى» پوۆەسىن وقىپ شىقتىم. ايتسا ايتقانداي, پوۆەستە مۇساتاي اتامنىڭ اتى ءتىپتى بىرنەشە جەردە اتالادى, كادىمگى كەيىپكەر بولىپ شىققان. ال, ايماۋىتوۆ جازعان اڭگىمەنىڭ وقيعاسى شيقىلداق اۋىلىنىڭ ماڭىندا وتكەنى بەلگىلى.
ساعيت اعانىڭ ايتۋىنشا, ناعاشىسى مۇساتاي ەلتاي ۇلى ايماۋىتوۆپەن قۇرداس, تۋىستىقتارى دا بار. ءانشى, اقىن, سەرى ادام بولىپتى. بالا كەزىندە تالاي كورگەن ەكەن. جازۋشى كەيىپكەرلەرىن جانىنان ىزدەيدى عوي, سوندىقتان «كۇنىكەيدىڭ جازىعىنداعى» مۇساتاي – مەنىڭ ناعاشى اتام بولار, – دەيدى ءدارىگەر اعامىز. ساعيت اعا ناعاشى اتاسىنا تارتسا كەرەك, ءانشى, دومبىراشى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سەگىز قىرلى ازامات. «سۇرجەكەيدى» شىرقاعانىن كورسەڭىز.
ال ەندى, شيقىلداق دەگەن كىم دەگەنگە كەلسەك, بۇل ساعيت اعامىزدىڭ ۇلى اتالارى, ياعني, يمانعازىنىڭ اكەسىنىڭ اتى بولىپ شىعادى. بابانىڭ ۇرپاقتارى تۇگەلدەي وسى شىدەرتى وزەنى جاعالاۋىن مەكەندەگەن ەكەن. اۋىلدارى «سارى توبە» اتالاتىن شىدەرتى وزەنىنىڭ وڭ جاعاسىندا بولسا كەرەك. باتىسىندا شيقىلداق كولى. سول توبە باسىنا شيقىلداق اتامىز, ونىڭ اكەسى توقتىباي جەرلەنگەن كورىنەدى. يمانعازىدان-بايمۇقان, ودان ساعيت اعامىز تارايدى. ال, شيقىلداقتىڭ قىزى دىنكە اجە 105 جاسقا كەلىپ قايتىس بولىپتى. شيقىلداق اتا ەل اۋزىندا اتى قالعان قۇرمەتتى ادام, اۋىلنايلىق جۇمىس تا اتقارىپتى.
بۇگىندەرى اۋىلدا 500-دەي ادام تۇرادى. اۋىل اكىمى اسان راحماتۋلليننىڭ ايتۋىنشا, اۋىل امان-ەسەن. مال جەتەدى, داستارقانى مول. مەكتەبى, بالاباقشاسى, ءدارىگەرلىك پۋنكتى – ءبارى جۇمىس ءىستەپ تۇر. ءار ۇيدە مونشا بار. شارۋا قوجالىقتارى ەل-جۇرتقا كومەكتەرىن ايامايدى. شيقىلداقتا 20-عا جۋىق شارۋا قوجالىعى بار. مىسالى, «جارسور» شارۋا قوجالىعىندا – جىلقى, قوي, 5 باس تۇيە كۇتىلۋدە.
ال, «جانا اۋىل» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى كايرات يبراەۆ – قالالىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى. مال باسىن كوبەيتۋ ءۇشىن, بيىل 15 ميلليون تەڭگە كرەديت الىپتى. ودان كەيىنگى «ءتومەنگى بازا» دەگەن جەردە نيكولاي ارسيۋتين جانە يۋري رودومانوۆ باسقاراتىن «NOMAD» جانە «رودومانوۆ» قوجالىقتارى مەكتەپتىڭ وقۋشىلارىن جىل بويى كوكونىسپەن قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار, «يمانماحمۋت» شارۋا قوجالىعى «سىباعا» جوباسى بويىنشا كرەديت الىپ, مال ءوسىرۋدە. تۇپكى ماقسات – مال باسىن كوبەيتىپ, قوسىمشا جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ.
اۋىلدا «قۇلبولدى باتىر» اتىنداعى مەشىت بار. مۇقاتاي يمام بىلتىر قاجىلىققا بارىپ كەلىپتى. وتكەن كوكتەمدە «قاراعاندى – ەرتىس» قانالىنان اۋىلداعى وزەن مەن شيقىلداق كولىنە سۋ جىبەرىلىپتى. كول تازارىپ سۋى مولايىپتى.
مىنە, ءبىزدى اتالۋى قىزىقتىرعان اۋىلدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنگى تىرشىلىك-تىنىسى وسىنداي.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پاۆلودار وبلىسى,
شيقىلداق اۋىلى.
––––––––––––
سۋرەتتە: «كۇنىكەيدىڭ جازىعىنىڭ» كەيىپكەرى مۇساتاي اتامىزدىڭ وتباسى (ورتاداعى مۇساتاي اتا, سول جاقتا وتىرعان ساعيت اعانىڭ اناسى قاپەن).
