ايەل كوزىنەن جاسقاناتىن جازۋشى
ءومىر اماناتسىز بولمايدى ەكەن! العاشقى اماناتتى جان انامنىڭ اۋزىنان اقىرعى دەمى بىتەردە, جيىرما جەتى جاسىمدا ەستىپپىن. سۇيەگىنە ءىلىنىپ, قوس جانارى جىلتىراپ, پىشاقتىڭ قىرىنداي جانىلعان جاقتارىن شودىرايعان يەگى ارەڭ قابىستىرعان كۇيى, كەمسەڭدەۋگە ءال-دارمەنى كەلمەي جاتىپ: «قالامسابىڭدى تاستاما!..» – دەپ يەگىن سوڭعى رەت قاعىپ قالعان. «ق ۇلىنىم» دەۋشى ەدى جارىقتىق, دەمى جەتپەي, سول ءتاتتى اتاۋىن قارماي المادى بىلەم… انامنىڭ وسى امانات ءسوزىن ءا.نۇرشايىقوۆ دوس-اعام مەن تۋرالى مەرەيتويلىق (60 جاس) ماقالا جازعاندا ەپيگراف ەتىپ الدى. دەمەك, قالامساپتى تاستاۋعا حاقىمىز جوق ەكەن!
ءومىر اماناتسىز بولمايدى ەكەن! العاشقى اماناتتى جان انامنىڭ اۋزىنان اقىرعى دەمى بىتەردە, جيىرما جەتى جاسىمدا ەستىپپىن. سۇيەگىنە ءىلىنىپ, قوس جانارى جىلتىراپ, پىشاقتىڭ قىرىنداي جانىلعان جاقتارىن شودىرايعان يەگى ارەڭ قابىستىرعان كۇيى, كەمسەڭدەۋگە ءال-دارمەنى كەلمەي جاتىپ: «قالامسابىڭدى تاستاما!..» – دەپ يەگىن سوڭعى رەت قاعىپ قالعان. «ق ۇلىنىم» دەۋشى ەدى جارىقتىق, دەمى جەتپەي, سول ءتاتتى اتاۋىن قارماي المادى بىلەم… انامنىڭ وسى امانات ءسوزىن ءا.نۇرشايىقوۆ دوس-اعام مەن تۋرالى مەرەيتويلىق (60 جاس) ماقالا جازعاندا ەپيگراف ەتىپ الدى. دەمەك, قالامساپتى تاستاۋعا حاقىمىز جوق ەكەن!
سوسىنعى اماناتتى ازاعاڭ اۋزىنان ەستىدىم… ايتىپ بەرسەم, بىلاي…
…الماتىدان استاناعا ءبۇيىرى توق پاكەت كەلدى. ءازىلحان نۇرشايىقوۆ جىبەرىپتى. قالاي اشقانىمدى بىلمەيمىن, ىشىنەن ازاعاڭ قولجازبالارى اقتارىلىپ ءتۇستى دە, ىلە الاقانىمدى تولتىرعان ءبىر كوكشىل كىتاپ توپ ەتە قالدى ۇستەلىمە. اۆتوردىڭ «قالامگەر جانە ونىڭ دوستارى» دەگەن كىتابى ەكەن. «ولكە» باسپاسىنان 2000 جىلى جارىق كورىپتى. مۇندايدا دەگبىر قالا ما؟ بىردەن اۆتوگرافقا كوزىم ءتۇستى. «قىمباتتى قايسار ءىنىم! بۇل مەنىڭ ءوز ۇستازىم مۇقان يمانجانوۆ تۋرالى جازعان كىتابىم ەدى. ءسىز وتكەن اعالاردى «ولتىرمەي» – ۇمىتپاي ارداقتايتىن ابزال ازاماتتاردىڭ ءبىرىسىز عوي. ءسىزدىڭ سول اعالارعا دەگەن اسىل ىلتيپاتىڭىزعا, شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگىڭىزگە دەگەن ريزاشىلىعىمنىڭ بەلگىسى رەتىندە بۇل كىتابىمدى وزىڭىزگە ەرەكشە ىقىلاسپەن سىيلايمىن. قابىل العايسىز. كەلىن, بالالار ءبارىڭىزدىڭ باقىتتى بولۋلارىڭىزعا شىن جۇرەكتەن تىلەكتەسپىن. زور قۇرمەتپەن: اعاڭ ءا.ن. 20.09.2001 ج. الماتى».
باقىتتى الىستان ىزدەپ جاتىپ قايتەمىز؟ باقىت ۇشقىنى وسىنداي جۇرەك سوزىنەن سەبەزگىلەنەتىن شىعار, بالكىم. كەسپەلتەك كىتاپ مەنىڭ ازاعاڭ سىيلاعان قۋانىشىمنىڭ وزىندىك ولشەمىندەي مە ەكەن؟ جىبەرگەن ساۋالدارىما قايتارعان «جۇپ-جۋان» جاۋاپتارى دا كوز قىزىقتىرعانىمەن, الدىمەن, اۆتوردىڭ بۇل كىتاپقا ارناۋ ءسوزى ىرقىمدى باعىندىرا بەردى. «اياۋلى ادام, اسىل ازامات, قادىرلى قالامگەر – مەنىڭ ادەبي اقىلشىم مۇقان يمانجانوۆ جايىنداعى بۇل قاراپايىم ەڭبەگىمدى ءوز زامانداستارىنىڭ, ءبىزدىڭ ءبارىمىزدىڭ ورتاق ۇستازىمىز بولعان قازاق ادەبيەتىنىڭ حح عاسىرداعى ۇلى كلاسسيگى مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆتىڭ 100 جىلدىق تورقالى تويىنا تارتۋ ەتەمىن», – دەلىنگەن ارناۋدا. ەسىمە سارت ەتىپ ءتۇستى. توقتا! العاشقى رومانى «ماحاببات, قىزىق مول جىلداردى» دا ازاعاڭ وسى مۇقان ۇستازىنا ارناپ, جاريالاعانى قايدا؟ قانە, وقىپ كورەلىك. «بۇل كىتابىمدى جاس عۇمىردىڭ جالىندى جىرشىسى جانە جاس قالامگەرلەردىڭ جاناشىر قامقورشىسى, جالىقپاس ۇستازى بولعان جازۋشى, مارقۇم مۇقان يمانجانوۆتىڭ ەسكەرتكىشىنە ارنايمىن». مۇقان ۇستازى بۇدان ون ەكى جىل بۇرىن دۇنيەدەن وزسا دا وسىلاي ەسكە الىپ, رۋحىنا رومان, ەندى, مىنە, تاعى دا كىتاپ باعىشتاپ وتىرعان شاكىرتتىڭ كىشىلىگى مەن كىشىپەيىلدىگىنە ءتانتى بولىپ, ازاعاڭ تەلەفونىنا قوڭىراۋلاتتىق.
ازاعاڭ قاشانعى ادەتىمەن اماندىق- ساۋلىقتى تاپتىشتەپ سۇراپ العاننان كەيىن, جىبەرگەن قاعازدارى مەن كىتابىنا شىن جۇرەگىمنەن راقمەتىمدى ايتىپ, قۋانىشىمدى ءبىلدىرىپ جاتىر ەدىم, ول كىسى كوكەيىندەگى ءبىر ماسەلەنى تىكەسىنەن سىنالاپ جىبەرگەندەي بولدى. ءاسىلى, ىستەگەن جاقسىلىعىنا قارىمتا كۇتپەيتىن, بىرەۋگە سالماق سالىپ سويلەمەيتىن, كەي ساتتەرى اسا ماڭىزدى ىسكە جانى اشىعان تۇستا دا «ءوزىڭىز بىلىڭىزگە» سايىپ, سىپايى بيپازدايتىن ازاعاڭ بۇل جولى:
– مەنىڭ ءبىر ايتا الماي جۇرگەنىم بار ەدى, قالقام! – دەپ جاسقانشاقتىق تانىتقانى – ءسال جۇمسارىپ, بيازىلانا تۇسكەن داۋىسىنان بايقالدى. مەنىڭ ىقىلاسىمدى كۇتپەستەن ءسوزىن جالعاي ءتۇستى. – قايسارجان-اۋ! مەنىڭ مۇقان يمانجانوۆ دەگەن ۇلى ۇستازىم بولعانىن بىلەسىڭ. ونى جۇزگە جۋىق ادام ۇستاز ساناپ, قاستەرلەپ ءوتتى. ەندى سول اسا تالانتتى جازۋشىنىڭ ەڭبەگى كومەسكىلەنىپ, ءتىپتى ۇمىتىلىپ بارا جاتقانداي. نەبارى 41 جىل 3 اي ءومىر سۇرگەن ونىڭ الماس قالامىنان باسقاسىن ايتپاعاندا, «العاشقى ايلار» پوۆەسى مەن اياقتالماي قالعان «كوك بەلەس» رومانى, كوپتەگەن تاماشا پەسالار مەن اڭگىمەلەر تۋىنداعانى بەلگىلى. وزگە جانرلاردا دا كوسىلە جازدى. ول كىسى زامانداستارىن حاتتارىمەن تاربيەلەگەن ۇلكەن جۇرەك يەسى ەدى. ايتەۋىر ۇستازىمنىڭ 85 جىلدىعىنا مىنە, ءبىر كىتاپ ارناعانىما ءمازبىن. شاكىرتى بولدىم دەپ داسەردەي بولاتىن كەيبىرەۋلەر وسى مەرەيتوي كەزىندە ءبىر اۋىز جىلى ءسوز جازباعانىنا قايران قالدىم. ەسىڭدە ۇستاعايسىڭ, قالقام, ۇستازىڭنىڭ ۇستازىن دا ەسكەرە جۇرگەيسىڭ دەگەن ءوتىنىشىم بار… ۇمىتقان جوقپىن عوي, ۇلى ۇستازىم مۇحتار اۋەزوۆ تۋرالى جازعان ەستەلىگىمە قانشاما جىلدار وتسە دە رازىلىق ءبىلدىرىپ, العىس جاۋدىرۋشىلاردىڭ ءبىرى ءوزىڭ بولاتىنسىڭ… وسى اڭگىمەلەردىڭ ءبارىن ۇستازدىق ۇلاعاتى مەن ونى ۇلىقتاۋدىڭ ۇستىنى ۇرپاقتار جۇرەگىندە قالىپتاسسىن دەگەن دامەمەن ايتىپ جاتقانىمدى ءتۇسىن, شىراق!…
كوكەيدەن وشپەيدى ەكەن سول سوزدەر. ۋاقىت قاناتىنا ىلەسىپ, كوڭىلدەن ىسىرىلماي كەلىپتى-اۋ. باياعى, انە-مىنە, تىرلىك. وزگە شارۋالار كيلىگىپ كەتە بەردى. 2005 جىلى ازاعاڭ تۋرالى «ماحاببات جىرشىسى» دەگەن ەپيستوليارلىق كىتاپ شىعاردىق. سونىڭ سوزىلىڭقى كۇيبەڭى. بىراق يمانجانوۆ ەستە جۇرەدى. ءبىر تەجەلىس بار. ازاعاڭنان اسىرىپ نە جازا قويارمىن دەپ, ەرىكسىز تۇيىقتالاسىڭ. الدە ازاعاڭ وسى تاقىرىپتىڭ جالعاسا بەرۋىن قالايتىن شىعار دەپ ويعا دا بەرىلىپ قويامىز. ۇستازى تۋرالى ءوزى ايتقان ۇزاق اڭگىمەلەردىڭ تىزبەگى جادتا قاشالعانداي. جانە كىتابىندا دا سارقىلمايتىن سانسىز قازىنا قاتتالعان. ءسويتىپ جۇرگەندە, 2011 جىلدىڭ جاڭا كۇندەرى باستالدى. ازاعاڭدى قۇتتىقتادىق. ءوزى دە جاڭاجىلدىق ىستىق تىلەك اراسىندا بيىل يمانجانوۆتىڭ 95 جىلدىعى ەكەندىگىن ەسكە سالدى… تاعى ءبىر جولى حابارلاسقاندا, وسكەمەندە قىسقى ازيادانىڭ الاۋىن الىپ جۇگىرۋى مۇمكىن ەكەندىگىنەن دە حاباردار ەتىپ, باياعى ازىلىنە باسىپ «شالشا جۇگىرىپ كورەمىز عوي» دەپ كۇلدىرتكەن. ءسوزىنىڭ سوڭىندا «سوسىن جۇرەك الاۋىمدى جاعىپ, مۇقان يمانجانوۆ جىلىنىڭ جالىنداپ وتۋىنە كۇش سالسام با دەيمىن» – دەپ ءسال كىدىردى دە, بىلايشا جالعادى: «باياعى وتىنىشتەر ەسىڭدە شىعار…».
وسى سوزدەن جارتى اي شاماسى وتكەندە ازاعاڭ ماڭگىلىككە اتتانىپ كەتە باردى… اسىل اعانىڭ ءوزىمسىنىپ ايتقان «باياعى وتىنىشتەر ەسىڭدە شىعارى» – «اتتەگەن-ايىمەن» ميىمدى پىسكىلەپ, امانات ءسوزى بوپ تانىمە وقشا قادالدى… تاننەن وق جارىقشاعىن سۋىرىپ الىپ تاستاسا, ءتان جازىلادى عوي. بىراق جان ازابى شە؟..
«اجالدىدان – دات, اۋقاتتىدان – ات, اقىلدىدان حات قالادى. دات وشەدى, ات ولەدى, تەك حات قانا ۇزاق ءومىر سۇرەدى», – دەپ ازاعاڭنىڭ ءوزى ايتپاقشى, م.يمانجانوۆ تۋرالى اڭگىمە قوزعاعاندا وسى ۇستاز بەن شاكىرت اراسىندا الماسىلعان حاتتارعا جۇگىنبەي كەتۋگە استە بولمايتىن سىڭايلى. ازاعاڭنىڭ «ول حاتتارىمەن تاربيەلەگەن», – دەگەن ءسوزى دە جادتا قاشالىپ, ەكەۋارا جازبالارىنىڭ سىرىنا تەرەڭ ۇڭىلدىرە تۇسەدى.
«مىنا ءبىر كىشكەنتاي جيناعىمدى كىتاپتارىڭنىڭ اراسىنا سالا سالىڭىزدار»,– دەيدى مۇقان. «تانىس قىز» اڭگىمەلەر جيناعىن ايتىپ وتىر. ەندى ءبىر حاتىندا: «مەن مىنا ءبىر وچەركسىماعىمدى جىبەرىپ وتىرمىن»,– دەيدى دە, «ەگەر ۇناماسا ياكي باسقا ءبىر سەبەپتەر بولسا, مەنىڭ كوڭىلىمە قاراپ باسپاڭدار»,– دەپ (پاۆلودار وبلىستىق «قىزىل تۋ» گازەتىنە جولداعان) ار ويلايدى. «ول رەداكتسياعا دا, اۆتورعا دا ابىروي اپەرمەيدى. مەن وندايعا رەنجىمەيتىن قازاقپىن», – دەگەن تۇجىرىمى دا تۇنىقتىعىن بايقاتپاي ما؟
ىستىق, قامقور كوڭىلدىڭ جىلى اعىسى جان ەرىتەتىندەي: «ءوز تۆورچەستۆوڭ قالاي؟ «بايان» ءبىتتى مە؟ «شەشەندى» قاشان جىبەرەسىڭ؟ تەزىرەك جىبەرسەڭشى. ونداي نارسەنى ىشتە ساقتاي بەرۋگە بولمايدى, جولداس!». مۇقان جاستاردىڭ قولجازباسىن وقىپ, اقىل-كەڭەسىن ايتۋدان جالىقپاعان. ءسويتىپ, قانشاما تالانتتاردى بەسىگىنەن تانىپ, قياعا ۇشىرۋعا سەبەپكەر بولدى دەسەڭىزشى. قاراڭىزشى, الىستاعى رەداكتور ازىلحانعا الماتىدا جاتىپ شىر-پىرى شىعىپ, شىعارماشىلىق شابىت شاقىرۋشىنىڭ تاۋقىمەتىن نەندەي ىنتىزارلىققا جاتقىزۋعا بولادى. ونىڭ «الىستاعى اۋداندا» وچەركىنىڭ قولجازباسىن وقىپ, ءتانتى بولۋىنان بولاشاق ۇلكەن جازۋشىعا دەگەن سەنىمىن اڭعاراسىز. «ءيا, ءيا, بۇل اڭگىمە, شىن ومىردەن الىنعان كوركەم اڭگىمە. مۇنىڭمەن وچەرك جازۋدى ءبىراز قيىنداتتىڭ. نەسى بار, دۇرىس. قيىنداسىن, قولىمىزدان كەلمەيدى ەكەن, اۋرەلەنبەيىك, بۇل جانردى قورلامايىق», – دەپ جازۋ جۇگىن كوتەرە المايتىن كۇشەنشەكتەرگە سەس كورسەتەدى.
مۇقان شاكىرتى ازاعاڭدى وچەركشىلەر ساپىنان سۋىرىپ الىپ, جازۋشى ەتكەندەي اسەر قالدىرادى. وعان مىنا حاتى دالەل: «پوۆەست جازۋ قاجەت. كوپ ادامنىڭ حاراكتەرى, تولىپ جاتقان وقيعالارىڭ بار. ولار كەسەك, كوركەم شىعارمانى تىلەپ تۇر. ەگەر مەنى تىڭداساڭ, وچەركتەردى بىتىرگەن سوڭ, سوعان كىرىسىپ كەتسەڭ… قۇداي بىلەدى, تەز جازاسىڭ, ءجۇرىپ كەتەسىڭ. ءبىر كىرىسىپ العان سوڭ ءوزىڭدى قىزىقتىرىپ سۇيرەپ الىپ كەتەدى».
وزگەنىڭ قۋانىشىن ءبولىسۋ – بولەك ءبىتىمدى ادامدارعا ءتان سەكىلدى. مۇقاننىڭ كىرشىكسىز جانىن بىلمەك بولساڭىز, مىنا حاتىنا ءۇڭىلىڭىز: «مەنىڭ كەيدە ء(جيى كەزدەسەدى) ءبىر نارسەگە سۇيىنسەم دە كوزىمە جاس كەلە قوياتىنى بار. وسى ءبىر وسالدىعىما ءوزىم رەنجيمىن. مەن قازىر سونداي حالدەمىن, ك ۇلىمدەيمىن, بىراق, القىمىما بىردەڭە تىعىلا بەرەدى. قىزىق قوي سەزىم دەگەن!.. مۇنىڭ ءبارىن شاقىرىپ وتىرعان سەنىڭ ەڭبەگىڭ, ءساتتى, قۋانىشتى ەڭبەگىڭ. بۇل – ناعىز وچەرك, شىن ماعىناسىنداعى كوركەم وچەرك!.. كادىمگى شىن ومىردەن كوركەم اڭگىمەنى قالاي جازۋدىڭ جولىن تارتتىڭ. ەگەر مەن ادەبيەتتەن بىردەڭە تۇسىنسەم, سەندەگى تالانت تالايلاردى قىزىقتىرۋعا ءتيىس, قىزىقتىراتىن دا بولادى. تەك سەندە ازىرگە ءبىر نارسە جەتپەيدى: ەركىن سەزىنبەيسىڭ. وسىدان ارىل, قۇلاشىڭدى ىركىلمەي سىلتە».
كەيدە ازاعاڭ قۇلاعىندا قالا بەرسىن دەي مە ەكەن, مۇقان ۇستازى تۋرالى ەلەۋسىزدەۋ ەتىپ اڭگىمە ايتا سالۋشى ەدى. پاۆلوداردان جىبەرگەن ازاعاڭ وچەركتەرىن ەرىمەن جارىسىپ وقيتىن كورىنەدى ءرازيا اپاي. بۇل قۇبىلىس مۇقاندى تاڭ-تاماشا قالدىرادى. مۇنداي قۇشتارلىقتىڭ سىرىن بىلمەك بوپ, ءبىر جولى زايىبىنان: «سەن ءازىلحاننىڭ وچەركتەرىن شىنىمەن ۇناتىپ, ءسۇيسىنىپ وقيسىڭ با؟», – دەپ سۇرايدى. ول ك ۇلىمدەپ باسىن يزەيدى. ەگىن, مال, تسيفرلاردان وقيعا قۇرايتىن وچەركيستىڭ وسىنشا اسەرلەندىرەتىن نەندەي قاسيەتى بار دەگەندەي جازۋشى ۇزاق اڭتارىلىپ قالادى. «ءبارىبىر مەن ماحاببات اڭگىمەسىن وقىپ وتىرعانداي عاجاپتانامىن!» – دەيدى ءرازيا كوزى ۇشقىنداپ. «قويشى, ءتىپتى اسىرەلەپ جىبەردىڭ-اۋ!» – دەيدى بۇل جورتا تاڭدانىپ, ايەل سىرىن تۇرتكىلەي. «ءازىلحان ماحابباتپەن جازعاسىن تەمىرىڭ دە نازىكتەنىپ كەتەدى ەمەس پە؟ بار سيقىرى سوندا عوي!» – دەپ زايىبى شىنايى پىكىرىن ءتاتتى تالماعانداي تاڭدايىنا جاعىپ تامساناتىن. ازاعاڭ وسى قىزىق ەپيزودتى ايتا كەلىپ, ۇستازىنىڭ جازعان ءبىر حاتىنان ءۇزىندىنى جاتقا ايتىپ بەردى. «ايەلدەرگە وچەركتەر ۇناۋ دەگەندى مەن اۆتوردىڭ پايداسىنا تاماشا ءىس دەپ بىلەمىن. ولار كىتاپتى بىزدەن گورى باسقاراق وقيدى عوي. سەزىنۋى دە باسقاراق قوي!» – دەپ جازۋىندا سونشالىقتى اقيقات جاتقان سياقتى.
وزگەنىڭ كوڭىلىن اۋلاعىش, تەك جاقسى سوزىمەن عانا جانىن سەمىرتىپ وتىراتىن اسا باۋىرمال, سەرگەك تە سەزىمتال ازاعاڭ مۇقان ۇستازىنا حات جازعان سايىن «مەن مازاڭىزدى العانعا رەنجىپ ءجۇرسىز بە؟» – دەپ جاسقانشاقتىق جاسايدى ەكەن. سونى اڭعارعان ۇستازى رەنىش تانىتىپ, وزىنە ءاردايىم جاقىن تارتا سويلەپ, ەركىنسي ءجۇرۋىن تالاپ ەتكەندەي بولعانى ونىڭ مىنا اقجارىلقاپ سوزىنەن ايقىن بايقالادى. «وسىنىڭ نە قاجەتى بار؟ (الگىندەي ىڭعايسىزدانعاندىق كورسەتكەنىنە نالىعانى – ق.ءا.) ەگەر تالانت ءوز ونەرىن كورسەتىپ جاتسا, ونى ماعان سەنىپ تاپسىرىپ جاتسا, بۇل مەنى قالايشا قۋانتپايدى دەپ ويلايسىڭ؟ تالانتتىڭ كەزىندە جارىققا تەز شىعۋىنا, زارەدەي دە بولسا سەبىم تيسە, مەن ءوزىمدى باقىتتى سانار ەدىم… ولاي بولسا, سەن ماعان سونداي باقىتتى قي. ەگەر از دا بولسا سەنىمىڭە جاراسام, جىبەرە بەر. پەرزەنتتى قادىرلەۋگە قۇلمىن. ىركىلمە, قىسىلما», – دەگەن جۇرەكجاردى ىستىق لەبىزى ۇستازدىڭ مەيىرىمگە تولى ۇلاعاتىن اڭعارتپاي ما؟
استاناعا تالاي رەت كەلىپ-كەتىپ جۇرگەندە ازاعاڭمەن مولىنان سىرلاسۋعا مۇمكىندىك تۋىپ قالاتىن. سوندايدا ۇلىتاۋ ۇلانى تۋرالى كەيبىر اڭگىمەلەرىن دە قيسىنداپ, سىنالاپ جىبەرەتىن. ونىڭ جومارتتىعىنا تاڭداي قاعاتىن. اقشا سۇراعان بىرەۋدىڭ كوڭىلىن قيماي, قالتاسىندا ەشتەڭە بولماي قالسا, گوگول كوشەسىندەگى جيناق كاسساسىنا ەرتىپ اپارىپ, الاقانىنا قارجى سالاتىن. جانە دە قارىز تۋرالى ەجىكتەپ تە جاتپايدى ەكەن. ول «جاردەمشىل-جۇرەك» يەسى اتانىپتى. پاۆلودارداعى جالاڭاياق جاس جازۋشى ۆس. يۆانوۆقا ماسكەۋدەن ەتىك جىبەرگەن گوركي سەكىلدى ول دا جۇرتتىڭ كوڭىلىن كوتەرۋگە اسىعىپ تۇراتىن. مەيىرىمدى جۇرەكتىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەننىڭ بىرەگەيى جۋرناليست-رەداكتور ازاعاڭ بولعان. ونى كەرەكۋدەن تاۋىپ الىپ, تىنباي قامقورلىق جاسادى. ءاربىر ادەبي قادامىن قاداعالاپ, اقىلىن ايتىپ وتىردى. كەمەل كەلەشەگىنە قالتقىسىز سەنگەن ول سىرتتا جۇرگەن نۇرشايىقوۆتى سىرتىنان كەپىلدەمە جيناتتىرىپ, جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەلىگىنە قابىلداتىپتى. «مەن سول سەبەپتى يمانجانوۆتى ءوز گوركيىم دەيمىن ماقتانىشپەن. وسىنداي «گوركيلىكتى» ول مەنەن باسقا دا الدەنەشە ادامعا جاساعان ەدى»,– دەپ ازاعاڭ كەڭكىلدەگەن بالاداي تولقىپ, بەينەبىر قارسى الدىندا سول ۇستازى وتىرعانداي, قۇشاعىنا سىيدىرماق بولعان كىسىشە تەرەڭنەن دەمالىپ, كەۋدەسىن كەرگىلەپ قويدى. ازاعاڭ مۇقاننىڭ سوزىمەن سوعىستان كەلگەننەن كەيىن تانىسسا, وزىمەن 1954 جىلى جۇزدەسكەنىن ءتاتتى اڭساۋمەن ەسكە الاتىن. بۇل تانىستىعى ءۇش جىل بەس ايعا, ياعني يمانجانوۆ ءومىرىنىڭ اقىرىنا دەيىن سوزىلىپتى.
ءبارىن ەسەپشوتقا سالعانداي ەتىپ تياناقتاپ جۇرەتىن مۇزافار الىمباەۆ مۇقاننىڭ ادەبي دوستارىنىڭ سانىن الپىسقا جەتكىزسە, ال كەيبىرەۋلەر جۇزگە ماڭايلاتادى. سان اۋىتقۋلىعى بار شىعار, بىراق ساپاسى سالىمدى بولىپتى. تەك باۋبەك بۇلقىشەۆپەن عانا جان اياماس دوستىعى نە تۇرادى؟ ەكەۋى الماتى قارجى تەحنيكۋمىن ءۇش جىل وقىپ, ۇزدىك ءتامامدايدى. 1940 جىلى باۋبەك اسكەر قاتارىنا الىنىپ, دەنساۋلىعى ناشار مۇقان ىلىكپەي قالادى. ءارى قاراي سوعىس باستالادى. قانقۇيلى جىلدارى مايدانداعى دوسىنا جازعان حاتتارىندا: «اينالايىن-اي, امان بولساڭ ەكەن!» – دەپ جالبارىنا تىلەسە, تاعى بىردە: «سەنىڭ ورنىڭا قۇداي مەنى السىن!» – دەپ الدەنەدەن سەزىكتەنگەندەي سالىن سۋعا كەتىرىپتى. 1944 جىلى باۋبەك وققا ۇشقاندا, مۇقان جاس بالاداي ەڭىرەپ, ەتەگىن جاسقا تولتىرادى!..
مۇقانداي اسىل ازامات وزگەلەردى حات جازىپ تاربيەلەگەنىمەن قاتار, قويىن داپتەرلەرىن دە تىنىمسىز تولتىرۋعا ىجداعاتپەن قاراپتى. وعان ونىڭ سوڭىندا مۇرا بوپ قالعان «ريگا داپتەرى» مەن «قىرىم داپتەرى» كۋا. جان سەزىمىن ءتۇسىرىپ وتىرعان. دىمكاس كوڭىلىنىڭ وڭالمايتىن تۇستارىن دا جالتاقسىز, جابىعىپ جازىپ كەتكەن. اۋرۋ مەڭدەگەندە: «مەنىڭ توسەك تارتىپ جاتقانىما ءبىر ايداي ۋاقىت بولىپتى… شىنىن ايتقاندا, جىل باسىنان ساۋ كۇنىم جوق. قۇرىسىن بۇيتكەن دەنساۋلىق!» – دەپ تۇڭىلەدى ريگا ماڭىندا ەمدەلىپ جاتقاندا (13.04.1956 ج). وسى كۇنى ءازىلحان تۋرالى ويىن داپتەرىنە بىلايشا ءتۇسىرىپتى: «وسى ءبىر ادال جاندى, تاماشا ادامعا مەن تاراپىنان جەتكىلىكتى ءىلتيپات بولماي-اق ءجۇر. ول مەنى جاقسى كورگەندەگىدەي مەن ونى جاقسى كورە الدىم دەي المايمىن, ونىڭ جۇرەگى مەنىكىنەن الدەقايدا ىستىق, الدەقايدا مازاسىز ەكەندىگىن ءار حاتىنان, تەلەگرامماسىنان ايقىن سەزەمىن».
ال ازاعاڭ دا ۇستاز الدىنداعى بورىش-پارىزىن اقىرعى دەمى بىتكەنشە ورىنداۋدان جالىقپاعان اق ادال جان ەدى. ۇستازىنىڭ «ادامعا كوپ جاساۋ عانا مۇرات ەمەس, ونىڭ ۇستىنە, كوپ ءبىلۋ, كەيىنگىگە كوپ ەڭبەك قالدىرۋ مۇرات», – دەگەن وسيەتىن ءبىر ءسات ەسىنەن شىعارمايتىن ول, وعان جازعان جاۋاپ حاتتارىن بىلاي قويعاندا, مەرەيتويلارىنان باسقا دا كەزدە ۇنەمى ەسكە الۋ ماقالالارىن جاريالاپ وتىردى. ماعان دا ەسكەرتىپ, شىعارماشىلىقتاعى ۋىلجىعان كەزەڭدەرىنەن باستىققانعا دەيىنگى قىزىل ءتىندى قىزىق تا قاۋىرت جازۋ-سىزۋدىڭ ماشاقاتتى, شابىتتى, شالقىمالى ساتتەرىنەن اڭگىمەلەپ قالىپ, ونەگەلى, ءورىستى شاقتارىنان سىر ءتۇيىپ وتىراتىنىن, جوعارىدا كەلتىردىم عوي. ازاعاڭنىڭ م.يمانجانوۆتىڭ تۋعانىنا 50 جىل تولۋىنا ارنالعان تولعانىسى قازاق ادەبيەتىندەگى وزگەشە وركەشتى جانر رەتىندە ساقتالىپ قالماقشى. ومىردەن ءوتىپ كەتكەن كىسىگە ارناۋ حات جولداپ, كەيىنگى تىرلىكتى بايان ەتۋ ءتاسىلى ناقتىلىقتان ءسال اۋىتقىماۋىمەن قۇندى بولسا كەرەك. «ء…بىز ءسىزدىڭ بىرەۋدىڭ جاقسىلىعىن, جاڭا بىتىرگەن ەڭبەگىن ەستىگەندە ءسۇيسىنىپ, قۋانعاندىقتان نۇر شاشىپ باجىرايا قالار كەزدەرىڭىزدى ساعىندىق. ءبىز ءسىزدىڭ جۇرەكتى ءلۇپ ەتكىزىپ, باۋراپ اكەتەتىن «باۋىرىم» دەگەن ەرەسەن ىستىق ءسوزىڭىزدى ساعىندىق. ءبىز ءسىزدىڭ وزىڭىزگە شىن بەرىلگەن جۇزگە جۋىق دوسىڭىز تۇگەل سىيىپ كەتەتىن دالاداي كەڭ جۇرەگىڭىزدى ساعىندىق!».
ءيا, ۇستازدىڭ جۇرەك جىلۋىن سەزىنگەن شاكىرتتە نە ارمان بار؟ سەكسەن توعىز جاسىندا دۇنيەدەن وزعان ازاعاڭ سوڭعى دەمى بىتكەنشە مۇقان ۇستازىن اۋزىنان تاستاماي كەتتى. نەبارى قىرىق ءبىر جىل جاساعان دارىندى جازۋشى سوڭىنا سوقتالى دۇنيەلەر قالدىرعانى بەلگىلى. جوقشىلىقپەن, مەڭدەگەن سىرقاتپەن الىسىپ ءجۇرىپ, كوركەم شىعارمالار جازىپتى. ول كەيدە وڭاشادا ازاعاڭا اشىلىپ سويلەپ, جان بالاسىنا ءتىس جارماعان سىرىن تارقاتاتىن. 19 جاسىندا اكەسى ءوزى سۇيمەيتىن ءبىر قىزدى كەلىنشەك ەتىپ اپەرمەك بولىپ, بۇل ودان قانشا ازار دا بەزەر ۇرىكسە دە, الماتىعا وقۋعا جول قاراجاتىنسىز كەتە المايتىنىن ءبىلىپ, امالسىز ۇيلەنەدى. ءۇش كۇن «ءۇيلى-باراندى» بولعانىمەن, قىزعا قىلداي قيانات جاساماي, اكەسىنەن اقشا الىپ, الىس ساپارعا اتتانادى. سودان ءۇش جىل بويى ەلدىڭ بەتىن كورمەيدى. اكەسىنە حات جازىپ, «كۇناسىز كەلىندى ەلىنە قايتار, سۇيگەنىمەن قوسىلىپ كەتسىن» دەپ وتىنەدى. سودان اكە مەن بالا اراسى الشاقتاپ كەتەدى. ەلدەن قاراجات ساپ تىيىلادى. ابدەن تارىققان مۇقان وقۋىن اۋىر ەڭبەككە جەگىلىپ ءجۇرىپ جالعاستىرادى دا وكپە دەرتىنە شالدىعادى. وسى اۋرۋىن ودان ارمەن ورشىتكەن ەكىنشى ءبىر كورگەن قورلىعىن دا اشىنىپ ايتسا كەرەك. جازۋشىلار وداعىندا جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان ءبىر جازۋشى رومانىن سىناپ, كەمشىلىكتەرىن ءادىل كورسەتكەنى ءۇشىن سوڭىنا شام الىپ ءتۇسىپ, كەزەگى كەلىپ تۇرعان ءۇيدى بەرگىزبەي, دالاعا تاستايدى. ءسويتىپ, ىلعال, اۋاسى تار جەركەپەدە ءومىرىن وتكىزىپ, سىرقاتى اسقىنىپ, تۇرمىستان ءبىر راقات كورمەي باقيلىق بولادى.
شۇكىر, جۇدەۋ تىرلىكتى مۇقان سوڭعى ساپارعا «بايىپ» اتتانعانداي بولدى. حالقى قاراقۇرىم جينالىپ, ازا تۇتتى. شاكىرتى, جاس اقىن تۇمانباي مولداعاليەۆ قابىر باسىندا, تومەندە ۇڭىرەيىپ جاتقان كورگە, ودان سوڭ ونىڭ جيەگىندەگى جاس توپىراق ۇستىندەگى ۇزىن قىزىل تابىتقا قاراپ قويىپ: «ىزدەدىم ولەڭمەن, تەربەدىم, دەنەڭدى قيادى جەرگە كىم؟! اياۋلى ۇستازىم, ءوزىڭدى, كەۋدەمە جەرلەدىم!» – دەپ زارلاي جونەلگەن. جازۋشىنىڭ جەتىسى بەرىلگەن كۇنى ءسابيت مۇقانوۆ قارلىعىڭقى داۋىسىن ودان ارمەن قاتايتىپ, جان-دۇنيەنى قىرعىشپەن قىرعانداي ەتىپ: «يمانجانوۆ جازۋشىلار وداعىنىڭ جۇمىسىن ءبىر ءوزى اتقاردى. ءتىپتى بولماعاندا, بۇكىل وداقتىڭ تاربيەلىك جۇمىسىن جالعىز ءوزى اتقاردى دەگەنگە داۋلاسۋعا بولمايدى», – دەپ شەگەندەپ سويلەدى.
جاقسىنىڭ ونەگەسى ولشەۋسىز ەكەندىگىن ۋاقىت بەزبەندەپ بەرەدى ەكەن. م.يمانجانوۆتى ەسكە الۋ كەشىندە سەرىك قيراباەۆ: «مۇقاننىڭ دۇشپانى جوق ەدى», زەينوللا قابدولوۆ: «ءبىز جانىمىزدىڭ تازالىعىن كورۋ ءۇشىن مۇقانعا قارايتىنبىز. ويتكەنى, ول ءبىزدىڭ اينامىز بولاتىن», وتەباي قاناحين: «مەنى ادەبيەتكە الىپ كەلگەن مۇقان ەدى», جاقان سىزدىقوۆ: «ول مەنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ۇرپاقتىڭ ەسىندە قالادى», – دەپ تامسانىپ تا تالعاپ ايتۋى تەگىننەن-تەگىن بە؟! ال ءا.نۇرشايىقوۆ ادەتتەگىدەي جازىپ اكەلگەن ءسوزىن ءتوس قالتاسىنان سۋىرىپ الىپ, وقىپ بەرگەن-ءدى. قويعان تاقىرىبى دا قىزىق: «مۇقاننىڭ قولىنان كەلمەيتىن ون ءتورت ءىس» دەپ اتالادى. وسىنشاسىن تىزبەلەگەندە, ۇستازىنىڭ ىرىلىگى ودان سايىن ايقىندالا تۇسكەن. ءسال ءۇزىندى: «مۇقاننىڭ قولىنان جالىنسىز شىعارما جازۋ كەلمەيتىن»; «جۇرتقا جاقسىلىق جاساماۋ قولىنان كەلمەيتىن»; «جاعىمپازدىق قولىنان كەلمەيتىن»; «اراق ءىشۋ, شاراپپەن شابىتتانۋ قولىنان كەلمەيتىن»; «كوزىنىڭ قوس قاراشىعى ماحسۇتى مەن رۇستەمىن, ناۋقاسىمدى جۇقتىرىپ المايىن دەپ جاسقانا وتىرىپ, كۇنىنە ەكى رەت ەمىرەنە سۇيمەۋ قولىنان كەلمەيتىن», ت.ب. ال قولىنان كەلەتىن ىستەرى سانسىز ەدى جارىقتىقتىڭ…
جاقسىلىق جاساۋ ءۇشىن جاراتىلعان وسىنداي پەرىشتە پەندەنىڭ ومىردەگى وكسىگى ولشەۋسىز بولاتىن. دەنساۋلىعى شىعارماشىلىقتا قۇشاعىن كەڭ اشقىزباي, قۇشتارىن تۇشىنتىپ قاندىرماي, ويلاعانىن ورتا جولدا وپىرىپ تاستاپ, وپاسىزدىق جاساۋمەن تىنىسىن ءوشىردى. مۇڭايماي تۇرىپ, مۇڭايماي جاتا المادى. ءال-دارمەنىن جىلدار بويى كەمىرىپ, كەمتارداي كۇيگە تۇسىرگەن سوزىلمالى سىرقات قالامىن قايىردى, جىگەرىن مۇقالتتى, سەنىمىن سەلكەۋلەدى. شىبىن جانىنا شيپا ىزدەپ قىرىم كۋرورتىنا بارعاندا كۇندەلىگىنە: «ءۇيىم عوي مەنى وڭالىپ, ەمدەلىپ جاتىر دەپ قۋانادى. قايدان ءبىلسىن, مەنىڭ تاعى كۇپشەگى توزعان اعاش ارباداي قيرالاقتاپ قالعانىمدى. دەگەنمەن, بۇگىن جوتەل ازايعان سياقتى»,– دەپ تۇڭىلسە دە ءسال جوتەل قىسپاعانىنا ۇمىتتەنىپ جازىپتى.
سول كۋرورتتا ءبىر ايەلدىڭ كوزىمەن كوزى تۇيىسە كەتكەنىن ءتۇرتىپ قويىپتى. مۇنداي سەكۋند وتە قاۋىپتى دەپ مويىندايدى ول. جۇرەككە وت جاعىپ كەتۋى ىقتيمالدىعىنان سەسكەنەدى. ويتكەنى, سۇيكىمدى ايەل كوزدەرىندە ادامدى ەرىكسىز وزىنە تارتىپ الاتىن ءبىر جۇمباق قاسيەتتەر بولادى. سەن كەيىن وزىڭە-ءوزىڭ كەلىپ, سابىر تاپساڭ دا, جاڭاعى ءبىر كوزدەن جالت ەتكەن ۇشقىن جۇرەكتە قالىپ قوياتىنىن سارالاي كەلگەن مۇقان بىلايشا ءتۇيىن جاسايدى: «سوندىقتان مەن… ايەلدىڭ جۇزىنە كوپ قادالا بەرمەيمىن. سەبەبى – جۇرەگىمدى, سەميامدى سۇيگەن جۇرەگىمدى بوسقا مازالاعىم كەلمەيدى. سەزىمنەن ادام ولمەيتىنىن, بوتەن ايەلمەن سۇيىسپەي-اق ءومىر سۇرۋگە, كوڭىلدى دەم الۋعا بولاتىنىن مەن ومىرىمدە كورىپ كەلەمىن». ماڭگىلىك ماحاببات, ادال دوستىق, ارمانشىل جاستىق جونىندە تالاي تاماشا تۋىندىلار جازىپ قالدىرعان مۇقانداي نازىك جۇرەك جازۋشىنىڭ جانى تازا, پەيىلى ءتۇزۋ, شىنايى سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىنە سەلكەۋلىك جاسامايتىنىنىڭ باستاۋى ءوزىنىڭ وسىنداي جار الدىنداعى پاكتىگىن مويىنداۋدان, وتباسى سىيلاستىعى, بالا تاربيەسى جاۋاپكەرشىلىگىن تەرەڭ تۇيسىنۋدەن جىبەكتەي تارقاتىلاتىندىعى عانيبەت قوي. ارلى, ۇستامدى, سانالى, ساليقالى, ونەگەلى جازۋشى عانا ءومىر شىنشىلدىعىن شەبەرلىكپەن, ارىنا كىر تۇسىرمەي سۋرەتتەي الماق. مۇقان ۇستاز سونداي كىرشىكسىز ادامگەرشىلىگىمەن ءوزىن دە, جازۋىن دا وقىرماندار ىقىلاسىنا بولەي بەرەرى انىق. ونىڭ جازعانىنا يمانداي سەنىپ, اسەرلەنىپ وتىراسىز. سەبەبى, ول يماندى جان!
قىسىلعاندا, قينالعاندا دوس قادىرى ءتۇرلى ويعا سالادى. مۇقاننىڭ مىنا حاتى (19.11.1956 ج.) سونىڭ ايعاعى: «…ال جۇرەككە ۇيالاعان دوستىق, و, اتاماڭىز, بۇل ەشبىر زاكازسىز, ەشبىر ەسەپسىز قيىن كۇندە ءوزى جارىپ شىعادى! بيىلعى باسىما تونگەن قاتەرلى كۇندەرىمدە وزدەرىڭنەن وسىنى ءاربىر مينۋت سايىن سەزىندىم. سۇيسىنگەندىكتەن, ريزا بولعاندىقتان تالاي جىلاپ تا الدىم. تاعى دا ايتام: كوپ-كوپ راقمەت ءازىلحان, حاليما!».
دوس-اعاعا دوس-ءىنىسى دە قارىزدار بوپ قالماپتى. ازاعاڭ ءبىر تولعاۋىندا: «ءسىز ءبىر حاتىڭىزدا وچەركتىڭ رامكاسى ساعان تارلىق ەتىپ ءجۇر, سەن پوۆەست, رومانعا كوش, باتىل كىرىس دەپسىز. مەنىڭ باتىلسىزدىعىما رەنجىپسىز»,– دەي كەلىپ, « قالاداعى, دالاداعى جاس ادەبيەتشىلەر جازۋشىلار وداعىنا بارۋدىڭ ورنىنا سىزگە بارۋشى ەدىك قوي توپىرلاپ» دەپ ساعىنىشىن كوزىنىڭ جاسىنا سىعىپ قوسىپتى-اۋ!..
… ءبىز نە دەر ەدىك, بۇعان قوسىپ! ۇستاز بەن شاكىرت! ەكەۋى دە قازاق ادەبيەتىنىڭ سەرپىندى دە قاجىرلى قوس قاناتىنداي جارقىن تۇلعالار. ماقساتتاس, ارمانداس اسىل بەينەلەر. حاتتارىمەن ءبىرىن-ءبىرى جەبەسكەن. يەلەرى كەتەدى ەكەن, جازعاندارى قالادى ەكەن. ەكەۋى دە سول حاتتارىمەن ۇرپاقتار تاربيەسىنە اركەز ارالاسا بەرەتىندەي, ەلگەزەك كۇيىندە ەستە قالماقشى.
… ەندى نە تۇرىس بار؟! مۇقان – ءازىلحان تاقىرىبىنىڭ تىڭىنا تۇرەن دەندەپ تۇسە باستاعانداي ما؟!.. قۇيقالى, قۇنارلى تاقىرىپتىڭ تۇگىن تارتساڭ, مايى شىعار-اۋ, ءسىرا!
قايسار ءالىم,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.
