پروفەسسور اباي تۇرسىنوۆ: «ولار ارال ءۇشىن الىستى»
وتكەن عاسىردىڭ 30-40 جىلدارىندا كەڭەستىك عىلىمعا جان-تانىمەن قىزمەت ەتىپ, اتتارى الەمگە جايىلعان اسا كورنەكتى ەكى عالىم بولدى. ولار اعايىندى ۆاۆيلوۆتار ەدى. ءبىرى – ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ قۇربانى, ءبىرى – كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى. حالىق جاۋى (اتانعان) ۆاۆيلوۆتىڭ «كىناسى» گەنەتيكا سالاسىندا اشقان جاڭالىقتارىن قىزعىشتاي قورعاپ, ىمىراعا كەلمەگەنى. سوندىقتان دا جاۋلارى ۇستىنەن قايتا-قايتا ارىز جازىپ, اقىرى تۇبىنە جەتىپ تىندى. ۆاۆيلوۆتىڭ جەتىستىكتەرىن تەرىسكە شىعارىپ, ءوز دەگەنىن دالەلدەپ باققان لىسەنكو ءستاليننىڭ شاپاعاتىنا بولەندى, جوعارى اتاق-ابىرويعا جەتتى, باعى جاندى.
وتكەن عاسىردىڭ 30-40 جىلدارىندا كەڭەستىك عىلىمعا جان-تانىمەن قىزمەت ەتىپ, اتتارى الەمگە جايىلعان اسا كورنەكتى ەكى عالىم بولدى. ولار اعايىندى ۆاۆيلوۆتار ەدى. ءبىرى – ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ قۇربانى, ءبىرى – كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى. حالىق جاۋى (اتانعان) ۆاۆيلوۆتىڭ «كىناسى» گەنەتيكا سالاسىندا اشقان جاڭالىقتارىن قىزعىشتاي قورعاپ, ىمىراعا كەلمەگەنى. سوندىقتان دا جاۋلارى ۇستىنەن قايتا-قايتا ارىز جازىپ, اقىرى تۇبىنە جەتىپ تىندى. ۆاۆيلوۆتىڭ جەتىستىكتەرىن تەرىسكە شىعارىپ, ءوز دەگەنىن دالەلدەپ باققان لىسەنكو ءستاليننىڭ شاپاعاتىنا بولەندى, جوعارى اتاق-ابىرويعا جەتتى, باعى جاندى. ول ءوزىن (جاۋ اتانعان) ۆاۆيلوۆتىڭ شاكىرتىمىن دەيتىن. ۇستازىنىڭ ورنىن تارتىپ العان بويدا وزگەرىپ شىعا كەلدى. ستالين ولگەن سوڭ اسىرەقىزىل, مانساپقور ەكەنى اشكەرەلەنىپ, ءىز-ءتۇزسىز جوعالدى.
اعايىندى ۆاۆيلوۆتاردىڭ ەكىنشىسى – كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى بوپ, عىلىمعا مول ۇلەس قوستى, ابىروي بيىگىنەن كورىندى. ءبىرىنشى ۆاۆيلوۆ تا اقتالىپ, ادىلدىك قالپىنا كەلدى. اعايىندى ۆاۆيلوۆتاردىڭ ەسىمى رەسەيلىك عىلىم تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازۋلى.
تومەندە باياندالعالى وتىرعان وقيعا دا, ءدال سولارداي بولماعانمەن, ءبازبىر ۇقساستىق جاقتارى جوق ەمەستەي. اڭگىمە حرۋششەۆتىڭ وكتەمدىگىنە كونبەي, ءوز ۇستانىمدارىنان قايتپاعان وزبەكستان جەتەكشىسى ۋسمان يۋسۋپوۆ پەن ونىڭ سەنىمدى سەرىگى – وڭ قولى, حرۋششەۆكە اشىق تۇردە قارسى شىققان وداقتىق مينيسترلىكتىڭ باسقارما باستىعى, قازاق عالىمى مۇرات باكىر ۇلى مايلىباەۆ جايىندا.
ول كەزدە ارال قالپىندا ەدى
حرۋششەۆتەن قورىقپاعان ءبىر وزبەك, ءۇش قازاق
وداقتىق مينيستر…
رەسپۋبليكا باسشىسى… سوۆحوز ديرەكتورى…
مايلىباەۆ ماراپاتتان باس تارتتى
بۇل حاقىندا «ءبىز مۇرات اعامەن جاي جەرلەس ەمەس, ءبىر اۋىلدا تۋىپ, ءبىر وزەننىڭ سۋىن ىشكەن تاتۋ-ءتاتتى اعايىن ىسپەتتى ادامدار ەدىك, – دەپ ەسكە الادى رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشە-كوررەسپوندەنتى, پروفەسسور, بايىرعى گيدروتەحنيك-مەليوراتور, قازىر دە ماماندىعى بويىنشا ەڭبەك ەتەتىن اباي تۇرسىنوۆ. – ومىرگە كەلگەنىنە ءجۇز جىلدان استى. رامادان تايپاسىنان تارايتىن مۇرات اعانىڭ اتا-انا, اعايىن-تۋىستارى تاشكەنت اينالاسىنداعى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز مەكەندەيتىن قاۋىنشى ايماعىندا عۇمىر كەشتى. ءبىزدىڭ ونىمەن قانشالىقتى جاقىن, باۋىرلاسىپ كەتكەنىمىز الدا ايتىلاتىنداردان اڭعارىلار دەپ ويلايمىن. بۇل جولى ۋاقىتىندا اشىپ ايتۋعا ەشكىمنىڭ (مەنىڭ دە) باتىلى جەتپەگەن اقيقاتتىڭ بەتىن اشىپ بايقايىق. باستان نەبىر قيامەتتەر ءوتتى عوي. مۇرات باكىر ۇلىنىڭ قالاي امان قالعانىنا وسى كۇنگە دەيىن تاڭعالامىن».
وزبەكستاننىڭ جاڭاجول اۋدانىندا تۋىپ-وسكەن مۇرات باكىر ۇلى ەس بىلگەننەن ماقتا ءوسىرۋدىڭ جاي-كۇيىن زەردەلەپ, سول سالادا كوپتەگەن جاڭالىق اشىپ, جيىرما بەس جاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتاندى. وتىزىندا وردا بۇزدى. وردا بۇزباي نە, 1940-جىلداردىڭ سوڭىندا سول كەزدەگى كسرو اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە باس مامان, ودان جاڭادان قۇرىلعان كسرو ماقتا شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس وندىرىستىك باسقارماسىنىڭ باستىعى بولسا. اتالمىش مينيسترلىك تاراعان سوڭ, قايتادان بۇرىنعى قىزمەتىنە باردى (كسرو اش مينيسترلىگى).
مۇرات باكىر ۇلى ماقتادان تابيعي جولمەن جوعارى ءونىم وندىرەتىن تەحنولوگيا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى ەدى. ولار ۇسىنعان تاسىلمەن قوسىمشا يگەرىلگەن تىڭ جەرلەردەن سوعىسقا دەيىن-اق ءار گەكتاردان 100 تسەنتنەردەن, قاندىرىپ سۋعارۋعا (سۋبيرريگاتسيا) ءمۇمكىندىك از القاپتاردان 55 تسەنتنەر سۇيرىك تالشىقتى ماقتا جينالدى. ەسەسىنە, جەردىڭ قۇنارى ساقتالىپ, توپىراق توزبادى, جەر استى سۋلارىنىڭ دەڭگەيى كوتەرىلمەدى, ەگىستىك سورلانبادى. بۇل ماقتا ءوسىرۋدىڭ زالالسىز, ءتيىمدى ۇلگىسى-ءتىن. بىراق, حرۋششەۆتىڭ تۇسىندا ماقتا ءوندىرۋدىڭ جاڭا ءتاسىلىن تاپتىق دەپ داۋرىققان اپەرباقانداردىڭ قىرسىعىنان ءبارىنىڭ ك ۇلى كوككە ۇشتى. ءامۋداريا مەن سىرداريادان مولشەرسىز بۇرىلعان سۋلاردىڭ توقسان پايىزى جەر استىنا كەتىپ, سۋارمالى جەرلەر تۇگەلگە جۋىق جارامسىزداندى, ماقتا القاپتارىن سور باسىپ, كولدەتە سۋاردىق دەگەننىڭ وزىندە ءار گەكتاردان الىنعان ءونىم 10-15 تسەنتنەردەن اسپادى ء(الى سول توڭىرەكتە). بۇل ناعىز قاسىرەت, مۇرات باكىر ۇلىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا, ارال اپاتىنىڭ باستاۋى ەدى. ءجون-جوبانى ءتۇسىندىرىپ, قۇدايلىعىن ايتقاندار جاۋ اتاندى, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. الدەكىمدەردىڭ ۋاعىزىنا ەلتىپ, ءوز بەتىنەن قايتپاعان حرۋششەۆ ماقتا ءوسىرۋدىڭ عىلىمي نەگىزدە الدەقاشان دالەلدەنگەن, ءارى عاسىرلار بويى جيناقتالعان تاسىلدەرىن باسشىلىققا الايىق دەگەندەرگە ءتىسىن قايراپ, ءدۇمشەگە بالادى, ال, وزدەرىنشە «جاڭالىق» تاپقانداردى بىلگىر ساناپ, قولداپ-قۋاتتادى. بىراق, ءبارىبىر ءبىر توپ ادام قاتتى قارسىلاستى. كسرو ماقتا شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ۋسمان يۋسۋپوۆ باستاعان مامان-عالىمدار پىكىرلەرىن حرۋششەۆكە اشىق ايتتى. ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت ءوز ۇستانىمدارىن دالەلدەۋگە كۇش سالدى. حرۋششەۆ كونبەدى. ۋسمان يۋسۋپوۆتان قۇتىلعىسى كەلدى. كوز الداۋ ءۇشىن مينيسترلىك قىزمەتتەن وزبەكستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنە ءبىرىنشى سەكرەتار ەتىپ جىبەرگەن ۋسمان يۋسۋپوۆ ۇزاماي ودان دا قۋىلىپ, شولەيت ايماقتاعى سوۆحوزداردىڭ بىرىنە ديرەكتور بوپ تومەندەتىلدى. كوردىڭىز بە, وداقتىق مينيستر, رەسپۋبليكا باسشىسى… سوۆحوز ديرەكتورى (بۇعان الدا ەگجەي-تەگجەيلى توقتالامىز).
تۇركىستان رەسپۋبليكاسى تاراپ, وعان قارايتىن رەسپۋبليكالار ءبولىنىپ كەتتى. 1924 جىلى تاشكەنت قالاسى وزبەك كسر-ءنىڭ قاراۋىنا ءوتىپ, استاناعا اينالدى (وزبەكتەردىڭ استاناسى وعان دەيىن سامارقان ەدى, تاشكەنت بەيتاراپ قالا بولاتىن). ەندىگى جەردە قازاق جاستارى جاپپاي تاشكەنتتەگى ينستيتۋتتار مەن مامانداندىرىلعان تەحنيكۋمداردا ءبىلىم الۋعا ۇمتىلدى. مۇرات مايلىباەۆ 1926 جىلى ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن (ايگىلى ساگۋ) تامامداعان سوڭ, ورتا ازيا ماقتا شارۋاشىلىعى (سويۋزنيحي) ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەدى. 1933 جىلى ماقتاارال تاجىريبە ستانساسىنا اۋىستى.
مىنە, وسى جىلداردا (1933-1939) مۇرات مايلىباەۆ اسا قۋاتتى عىلىمي-زەرتتەۋ توبىن قۇرىپ, ونىڭ قۇرامىندا كەيىننەن بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشە-كوررەسپوندەنتى, مەنىڭ نەمەرە اعام, مۇراتتىڭ قۇداسى ەشتاي وزەنباەۆ, اتالمىش تاجىريبە ستانساسى نەگىزىندە قۇرىلعان ماقتاارال سوۆحوز-تەحنيكۋمىنىڭ ديرەكتورى, ساگۋ-ءدى بىتىرگەن عالىم-پروفەسسور باكىر الىباەۆ, جاڭاجول ماقتا زاۋىتىنىڭ بۇرىنعى جۇمىسشىسى, كەيىن وزبەكستان كومپارتياسى وك-ءنىڭ ءبىرىنشى سەكرەتارى بولىپ, كسرو ماقتا شارۋاشىلىعى ءمينيسترى لاۋازىمىن اتقارعان, الگىدە اتالعان ءۇش قازاق عالىمىن بارىنشا قولداعان, ماقتا ءوسىرۋدىڭ ءتاسىلىن جەتى اتادان بەرى جاقسى بىلەتىن, ۇلتى وزبەك, بىراق قازاقتىڭ ءتىلى مەن سالت-داستۇرىنە جەتىك ۋسمان يۋسۋپوۆتار بولدى. اتالمىش توپ مۇشەلەرىنىڭ ۇزاق جىلدىق تاباندى ەڭبەگى ارقاسىندا قانداي تابىستارعا جەتكەنىن ءسوز باسىندا دا شامالاپ ايتتىق. ولار جاساعان تەحنولوگيا جەتىستىكتەرى كۇللى ورتا ازيا مەن قازاقستاندا باسشىلىققا الىنىپ, سۋارمالى جەرگە ەككەن ماقتالىق القاپتىڭ ءار گەكتارىنان 100, سۋى از جەرلەردىڭ ءار گەكتارىنان 55 تسەنتنەردەن ءونىم الىنۋشى ەدى (كەيىنگى ۇزاق جىلدار ىشىندە 20 تسەنتنەردىڭ ءوزى زور جەتىستىك دەپ سانالاتىن بولدى). مۇرات مايلىباەۆ باسقارعان توپ مۇشەلەرىنىڭ تەحنولوگياسى بويىنشا ماقتا جانە باسقا داقىلدار ەگىلگەن القاپتاردىڭ ءار گەكتارىنا جۇمسالاتىن سۋ مولشەرى 3,5 مىڭ تەكشە مەتر بولسا, كەيىن «جاڭاشىل» ايقايشىلاردىڭ ارقاسىندا 16,5 مىڭ تەكشە مەتر بولدى (ارال قاسىرەتى قالاي باستالعانىنا نازار ساپ, ەستە ۇستايتىن تۇس وسى).
البەتتە, ەرتەدەن كەلە جاتقان مىڭداعان جىلدىق تاجىريبەگە سۇيەنىپ جاسالعان عىلىمي-تەحنولوگيالىق ۇستانىم قاتاڭ ساقتالۋى كەرەك-اق ەدى. وندا ديقاندار ماقتامەن بىرگە, باسقا داقىلداردى دا دۇركىرەتە ءوسىرىپ, اسىپ-توگىلگەن مال ازىعى, كول-كوسىر جەم-ءشوپ, جىبەك قۇرتىن وسىرۋگە قاجەت تۇت اعاشى, قۇس شارۋاشىلىعى, ەجەلگى قولونەردى دامىتۋ ىستەرى ءساتتى جالعاسا بەرەر ەدى. ماقتا پلانتاتسياسىنا داليعان القاپتىڭ كەرەگى بولماي, جان-جاعىن تۇت, باسقا دا اعاشتار قورشاعان شاعىن القاپتار جەتىپ ارتىلار ەدى. جانە ول «تۇنگى سۋارۋعا» قولايلى بوپ, جىل سايىن تۇراقتى تۇردە جوعارى ءونىم الۋعا قول جەتەر ەدى. بىراق…
جەرگىلىكتى عالىمداردىڭ اتا-سالت نەگىزىندەگى ۇسىنىستارى ماسكەۋ مەن ونداعى ءمۇيىزى قاراعايداي مەليوراتورلارعا ۇنامادى. ۇناماق تۇگىل, تۇس-تۇستان ورە شاپتى. لىسەنكو «يدەياسىمەن» ۋلانعان كەجىرلەر ماقتا پلانتاتسياسىنان مەحانيزاتسيانى كەڭ قولدانۋ تاسىلىمەن سۋارۋ ارقىلى بۇرىن-سوڭدى بولماعان اس تا توك ءونىم الامىز دەپ ورشەلەنە ءتۇستى. ول دەگەن بۇعان دەيىنگى ماقتا ءوسىرۋ داعدىسىن تۇبىرىمەن جويىپ, ۇلان-عايىر القاپقا تەحنيكانى قاپتاتىپ جىبەرۋ دەگەن ءسوز بولاتىن.
بۇل جونىندە ول كەزدە كسرو ماقتا شارۋاشىلىعى ءمينيسترى بوپ ىستەيتىن ۋسمان يۋسۋپوۆپەن جەكە اڭگىمەلەسكەنىم بار. مەن جاڭاجول قالاسىنداعى ورىس ورتا مەكتەبىن مەدالمەن ءبىتىرىپ, وزبەكستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتىنىڭ جولداماسىمەن باۋمان اتىنداعى جوعارى تەحنيكالىق ۋچيليششەگە ءتۇسۋ ءۇشىن ماسكەۋگە بارعان ەدىم. جولعا شىعار الدىندا اعايىنداردىڭ جاسى ۇلكەن اقساقالى, 1914 جىلدان كومپارتيا مۇشەسى, جاڭاجول قالاسىنداعى كەدەيلەر وداعىنىڭ باسشىسى, جوعارىدا اتالعان اكتسيونەرلىك كومپانياعا قاراستى زاۋىتتار مەن جەر تەلىمدەرىنە يەلىك ەتكەن وڭعارباي بابامنان باتا الدىم. وڭعارباي بابام سول كەزدەگى ورىمدەي جاس جىگىت ۋسمان-اكانىڭ (ونى كۇللى وزبەكستان سولاي اتاعان) جاناشىر-ۇستازى بولاتىن. قارت بولشەۆيك ماسكەۋدەگى شاكىرتىنە مەن ارقىلى سالەمحات جولداماق بوپ, ونى ەجەلگى تۇرىك عۇرپى بويىنشا ولەڭمەن جازدى. مەن باستان-اياق جاتتاپ الىپ, ۋسمان-اكاعا ءۇش قايتارا اۋىزشا وقىپ بەرگەن سوڭ, ۇمىتۋعا ءتيىس بولدىم.
وداقتىق ءمينيستردىڭ قابىلداۋىنا كۇزدىڭ ورتاسىندا باردىم. جۇمىس مەرزىمى الدەقاشان اياقتالعاندىقتان, ۋسمان-اكا كابينەتىندە ءبىر ءوزى وتىر ەكەن. ونىڭ مەنى ەت جۇرەگى ەلجىرەپ, اشىق-جارقىن قابىلداعانى سونشا, ءوز-ءوزىمدى ۇستاي الماي, ەڭكىلدەپ جىلاپ جىبەردىم. قايتەيىن, اڭعالدىعىمنىڭ سالدارىنان باسىما تۇسكەن قيىندىق تا جوق ەمەس-ءتى. وزىمىزگە ايان داستۇرگە ساي, ول مەنى الدىمەن جۋىنىپ-شايىندىردى, ارناۋلى بولمەدەگى داستارقانعا شاقىرىپ, پالاۋعا تويدىردى, شاي ىشكىزدى. ونان سوڭ بارىپ شارۋامدى ايتۋعا رۇقسات ەتتى.
وڭعارباي بابامنىڭ تاپسىرۋى بويىنشا, ول جازعان ولەڭدى ءوزىنىڭ ماقامىنا سالىپ, بەت قۇبىلىسىمدى وزگەرتە تۇرىپ, نىقتاپ-نىقتاپ ءۇش قايتارا وقىدىم. قاتتى اسەر ەتسە كەرەك, ۋسمان-اكا باسىن تومەن سالىپ, كوپكە دەيىن ءۇنسىز وتىردى. مەنىڭ اسپاي-ساسپاي, تاقىلداپ سويلەگەنىمە تاڭدانسا دا كەرەك. كەيىن ول ولەڭدى ۇمىتتىم, ارينە. بىراق, جالپى مازمۇنى جادىمدا. وڭعارباي بابام ءوز شاكىرتىنە وداقتاعى ەۋروپالىق ايماقتىڭ وڭتۇستىگىندە ماقتا ءوسىرۋ ءتيىمسىز, ءتىپتى, زيان دەي كەلىپ, ۋسمان-اكادان بۇل جۇمىستى تاستاپ, وزبەكستانعا ورالۋدى تالاپ ەتكەن-ءدى. ماقتانى «شارشىلاپ-ۇيالاۋ ادىسىمەن ءوسىرۋ» دەگەن نارسە ءتونىپ كەلەدى, سونىڭ الدىن الۋ سەنەن باسقانىڭ قولىنان كەلمەيدى دەپ نىعارلاعان.
ۋسمان-اكا حات مازمۇنى مەن تاۋسىلا سويلەگەن وڭعارباي بابامنىڭ اشۋلى تالابىن ماعان ۇزاق ءتۇسىندىردى. شاماسى, جان دۇنيەسىن قوزعاپ جىبەرسە كەرەك, تۋعان جەردى اڭساپ, قاتتى ساعىنىپ جۇرگەنىن دە جاسىرعان جوق. جالشىلىقپەن وتكەن جاستىق شاعىن ەسكە الدى, اكەمنىڭ اكەسى تۇرسىن اتام, اكەم ءابدىراحمان, تورقىس اۋىلىنىڭ باسقا دا ۇلكەن-كىشىلەرى جايلى جىلى-جىلى سوزدەر ايتتى. (قازاقشا تازا سويلەۋشى ەدى دەدىم عوي, ايتپەسە, وڭعارباي اتام وعان حاتتى ولەڭمەن جازا ما؟).
ايتقانداي, مەن ويدا جوقتا باسىما تۇسكەن قيىندىقتان ءبىر اۋىز سوزبەن قۇتقارىپ, باسقا وقۋ ورنى – ماسكەۋدىڭ سۋ شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا تۇسۋىمە كەڭەس بەردى. «ەي, ءىنىم, سەنىڭ ءۇرىم-بۇتاعىڭنىڭ ءبارى مۇراپ بولعان, ەندى سەن دە عالىم-مۇراپ بولاسىڭ», – دەپ ارقامنان قاقتى. ودان بەرى 66 جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. اسا قادىرلى ۋسمان-اكانىڭ وسيەتىن قالتقىسىز ورىنداپ كەلەمىن دەپ ويلايمىن وزىمشە.
وڭعارباي بابامنىڭ سالەم حاتىندا ايتىلعان ماقتانى «شارشىلاپ-ۇيالاۋ ادىسىمەن» ءوسىرۋ ناۋقانى بيلىك باسىنا ن.س.حرۋششەۆ كەلگەن سوڭ زور قارقىنمەن بەلەڭ الىپ, كەڭ تۇردە ناسيحاتتالۋعا كوشتى. كەڭەستىك مەليوراتورلار ماقتا شارۋاشىلىعىن جاپپاي «مەحانيكالاندىرۋ جانە اۆتوماتتاندىرۋ» يدەيالارىن اپەرباقان حرۋششەۆتىڭ ميىنا قۇيىپ باقتى. ول تۋرالى كۇللى باسىلىمدار (وداقتىق گازەت-جۋرنال) كۇن قۇرعاتپاي جازىپ, ايتۋلى جيىن (پلەنۋم, سەزد), فورۋمداردا كول-كوسىر تابىس كوزى دەپ اسپانداتتى. جانە مول ءونىم الۋشىلاردىڭ اتى-جوندەرى دارىپتەلىپ, وردەن, مەدالدارمەن ماراپاتتالدى, كەۋدەلەرىنە التىن جۇلدىز تاقتى, سەزدەرگە دەلەگات بولدى, شەتەلدەرگە باردى. بۇكىلوداقتىق اۋىلشارۋاشىلىق كورمەلەردە ازدەكتەلدى. تولىپ جاتقان اسقاق ءان, ودا شىعارىلدى. نە كەرەك, ناسيحاتتىڭ اتى ناسيحات, ماقتانى «شارشىلاپ-ۇيالاۋ ادىسىمەن» ءوسىرۋ (ەگۋ), جاڭبىرلاتىپ سۋارۋدىڭ «عاجاپتىعى» تەز ارادا حالىقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىپ تە ۇلگەردى. الايدا…
ەگىس كولەمىن سونشالىق داليتپاستان, شاعىن القاپتاردى ۇتىمدى پايدالانۋ ارقىلى مول ءونىم الۋعا بولاتىن عاسىرلار بويى جيناقتالعان تاجىريبەنىڭ ءبىر-اق ساتتە جوققا شىعارىلۋىنا بۇل سالانىڭ كەيبىر ماماندارى كەلىسە المادى. الدىمەن حرۋششەۆتىڭ ءوزى كسرو ماقتا شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەتكەن قادىرمەندى ۋسمان يۋسۋپوۆ وعان (حرۋششەۆكە) تام-تۇمداپ ايتىپ ءجۇردى. مۇنى پارتيا ساياساتىنا قارسىلىق جانە عىلىم مەن تەحنيكانىڭ جەتىستىگىن باعالاماۋ, تۇسىنبەۋ, كونە كوزقاراستان اينىماۋ, كەرتارتپا-كەششەلىك, ماقتا شيكىزاتىن ادەتتەگىدەن جۇزدەگەن ەسە كوپ وندىرۋگە قاستاندىق دەپ قابىلداعان حرۋششەۆ ۇزاماي اتالمىش مينيسترلىكتى تاراتىپ, ۋسمان يۋسۋپوۆتى ەلىنە قايتاردى. بىردەن قاتتى كەتپەي, وزبەكستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنە ءبىرىنشى سەكرەتار ەتىپ جىبەردى (پارتيا ساياساتىن قولداپ, ايتقانىمىزدان شىقپايسىڭ دەپ, ارينە).
كوپ كەشىكپەي وزبەكستان ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بۇكىل ەلدى شۋلاتقان ايگىلى پلەنۋمى بولىپ, وعان حرۋششەۆ قاتىستى. ونىڭ تۇپكى ماقساتى پلەنۋم مۇشەلەرىنە «شارشىلاپ-ۇيالاۋ ءادىسىن» شەگەلەپ ءتۇسىندىرىپ, پارتيا ساياساتىنىڭ دۇرىستىعىنا بۇكىل جۇرتتىڭ كوزىن جەتكىزۋ ەدى. سونداي-اق, ءوزىن جاقتايتىندار مەن ەڭبەكتە ۇزدىك شىققانداردى ماقتاپ-ماراپاتتاۋ دا نيەتى بار-تىن (ماراپاتقا لايىق جامپوزدار نەگە از بولسىن, ءۇش مارتە ەڭبەك ەرى حامراقۇل تۇرسىنقۇلوۆتاي قاسقالار جەتەتىن). بىراق, حرۋششەۆ وسى جولى ءوڭى تۇگىل, تۇسىنە كىرمەگەن قارسىلىققا تاپ بولدى. ۇزىن-ىرعاسى بىلاي.
ۋسمان يۋسۋپوۆ باستاعان ماقتا ءوسىرۋدىڭ مايىن ىشكەن ءبىر توپ اگرونوم-عالىمدار مەن اق جولدان اتتاماعان كەيبىر اتىشۋلى ديقاندار «شارشىلاپ-ۇيالاۋ ءادىسىنىڭ», باسقانى ايتپاعاندا, ورنى تولماس سۇرگىنگە ۇشىراتاتىنىن الدىن الا ءبىلدى. ۋسمان يۋسۋپوۆ اسىرەسە ماسكەۋدە مينيستر بوپ تۇرعاندا ءوز قاراۋىندا باسقارما باستىعى ءارى كوللەگيا مۇشەسى بوپ ىستەگەن مۇرات مايلىباەۆپەن وڭاشادا قاۋىپتىڭ قالاي الدىن الۋ كەرەكتىگى جونىندە ءجيى سويلەسەتىن. «بۇل اپات, ديقانداردىڭ تىلىمەن ايتقاندا, توپان سۋ, – دەيتىن ۋسمان يۋسۋپوۆ مۇرات مايلىباەۆقا. – مەن شامام جەتكەنشە جول بەرمەۋگە تىرىسامىن. سەن دە سولايسىڭ, بىلەمىن. وزبەكستاندا ءبىزدى قولدايتىندار جەتكىلىكتى. ءاي, بىراق, حرۋششەۆتىڭ بەت الىسى جامان, توپان سۋ كۇندەردىڭ كۇنىندە ءوزىمىزدى شايىپ كەتپەسە نەعىلسىن».
شىنىندا دا, وزبەكستاندا ماقتانى «شارشىلاپ-ۇيالاۋ ادىسىمەن» ءوسىرۋدىڭ زياندىلىعىن ۇعىپ, قينالىپ جۇرەتىندەر از بولمايتىن. جانە ءبىرازى قازاقتان شىققان عالىمدار-تىن.
سونىمەن, پلەنۋم باستالسىن. ءسوز حرۋششەۆكە بەرىلدى. تۇلكى بۇلاڭعا جەتىك پاقىر سوزىنە انەكدوت ارالاستىرىپ, الدەكىمدەردى ماقتاپ, الدەكىمدەرگە كوپشىك قويىپ, ەڭ سوڭىندا «شارشىلاپ-ۇيالاۋ ءادىسىن» ەكى ەزۋى كوپىرە دارىپتەدى. «كوممۋنيزمگە جەتۋ ءۇشىن بۇل توتە جول, عىلىمنىڭ ۇزدىك تابىسى, بىراق, ارامىزدا ءبىزدى تۇسىنبەيتىن, قولدامايتىن جولداستار بار. ولار بۇدان بىلاي پارتيا ساياساتىنا قارسى كەلمەس دەپ ويلايمىن», دەگەندى دە قوسىپ قويدى. ونان سوڭ ءبىر توپ «ۇزدىكتەردىڭ» ەسىمىن اتاپ, ماراپاتتاۋ جونىندەگى جارلىقتى وقىدى. اراسىندا ۋسمان يۋسۋپوۆ پەن مۇرات مايلىباەۆ تا بار بولىپ شىقتى. بۇل ناعىز باسىنعاندىق, ولاردى ءوز جاعىنا قاراتۋدىڭ قيتۇرقى امالى ەدى.
پلەنۋم ءجۇرىپ جاتىر. حرۋششەۆ سويلەپ تۇر. قايتا-قايتا دۋ قول شاپالاقتاۋ. ايتارىن ايتىپ تاۋىسۋعا اينالدى. ۋسمان يۋسۋپوۆ پەن مۇرات مايلىباەۆتىڭ اتىنا دا جىلى لەبىز ءبىلدىردى. ەندىگى كەزەك ەڭبەكتە ۇزدىك شىققان ەرەندەردىڭ اتى-جوندەرىن اتاپ, تريبۋناعا شاقىرۋ…
وسى كەزدە ۋسمان يۋسۋپوۆ ماسكەۋدەن كەتكەن سوڭ دا كسرو اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە جوعارى لاۋازىمدى قىزمەت ىستەيتىن مۇرات مايلىباەۆ ۇشىپ تۇرىپ:
– قۇرمەتتى نيكيتا سەرگەەۆيچ! جاقسى سوزدەرىڭىز ءۇشىن راحمەت, بىراق, مەن سىزبەن كەلىسپەيمىن, – دەدى حرۋششەۆكە تىكە قاراپ. – مۇندا «شارشىلاپ-ۇيالاۋ ادىسىنە» قارسى مەنەن باسقالار دا بار. بىزگە ءسوز بەرىڭىز!
حرۋششەۆ ابدىراپ قالعانداي بولدى. پارت بولا ءىسىنىپ, اشۋى مۇرنىنىڭ ۇشىنا شىقتى.
– بۇل قالاي؟! – دەپ ۋسمان يۋسۋپوۆكە بۇرىلا بەرىپ ەدى, ول دا اسىپ-ساسپاستان: – سىزگە تالاي ايتتىم. «شارشىلاپ-ۇيالاۋ ادىسىنەن» تارتار زيان الدا.
– مەن مايلىباەۆ جولداستى قولدايمىن. ءبىز كوزقاراسى ءبىر ادامدارمىز. ماقتا ءوسىرۋدى ەشكىمنەن ارتىق بولماسا, كەم بىلمەيمىز. راقىم ەتىپ, وزگەلەردىڭ پىكىرىمەن ساناسساڭىز ەكەن. بۇل سىزگە دە, پارتيا ساياساتىنا دا قارسىلىق ەمەس, قۇرمەتتى نيكيتا سەرگەەۆيچ! – دەدى ءوڭى تۇتىگىڭكىرەپ.
حرۋششەۆ ودان سايىن جىنداندى. پلەنۋمنان ءمان كەتتى. زال سىلتىدەي تىنعان. حرۋششەۆ «جارتى ساعات ءۇزىلىس!» دەپ قارق ەتتى. قورقىنىش, ۇرەي. پلەنۋم قايتا جالعاستى. حرۋششەۆ اشۋلى. ونى قولداۋشىلار تابىلدى. حرۋششەۆ قورىتىندى سوزىندە: «سولاي, جولداستار. وسىلاي بولارىن بىلگەنبىز. كەرى بۇراتىندارعا كەڭشىلىك جاساماق ەدىك, امال قانشا, بولمادى. پارتيا جاڭىلمايدى. ارتقا شەگىنبەيمىز. بۇعان دەيىن دە, بۇدان كەيىن دە تەك قانا عىلىم مەن تەحنيكانىڭ جەتىستىكتەرىنە ساي جۇمىس ىستەيمىز, دەپ ءدۇرديدى.
پلەنۋم سوڭىندا ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسى قارالدى. ۋسمان يۋسۋپوۆ ورنىنان الىنىپ, الىس ايماقتاعى سوۆحوزعا ديرەكتور بوپ باراتىنى ايتىلدى. مۇرات مايلىباەۆتىڭ اتى دا اتالمادى. تەك پارتيادان شىعارىلىپ, جۇمىستان قۋىلاتىنى حابارلاندى.
وسىلاي بولارىن مۇرات مايلىباەۆ تا بىلگەن-ءدى. حالىق جاۋى ما, باسقا ما, ايتەۋىر, جاقسى بولماسى انىق ەدى. بىراق, ول تايسالمادى, جالپىلداپ جان ساقتاۋ قاپەرىنە دە كىرگەن جوق. سەبەبى, ءوز بىلىگىنىڭ دۇرىستىعىنا سەنىمى كامىل ەدى, ودان اينۋعا ار-ۇيات, وجدانى جىبەرمەدى. سوندىقتان دا تايسالمادى, تارتىنبادى, ايتقان سوزدەرى قاپەرگە الىنباسىن بىلە تۇرا بۇكىل قاۋىمعا جەتكىزدى. حرۋششەۆتىڭ جىلىمشى سوزىنە ەلىكپەدى, بەرەم دەگەن قىزىل تۋ وردەنىنەن باس تارتتى. قورىقپايتىن ادام جوق, ال ول قورىقپادى ء(وز ءسوزى).
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, سول ءبىر «قارعىس اتقان» پلەنۋمعا «شارشىلاپ-ۇيالاۋ ءادىسىن» قولداماق تۇگىل, ونى ەستۋگە جۇرەكتەرى داۋالامايتىن ۋسمان يۋسۋپوۆ پەن مۇرات مايلىباەۆتان باسقا دا جۇرەگىنىڭ تۇگى بار ازاماتتار قاتىسقان-دى. ءبىرى – وزبەكستاننىڭ سول كەزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى, مەنىڭ نەمەرە اعام, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەشتاي وزەنباەۆ-تىن. سول جولى رەپرەسسياعا ۇشىرايتىنىنا كوزى جەتكەن ول دا ارىزىن جازىپ, قىزمەتتەن بوسادى دا, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا جىلجىدى. بىراق, وندا تۇراقتاي الماي, امالسىز الماتىعا قونىس اۋداردى. كسرو اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندەگى جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتىنەن ايىرىلىپ, پارتيادان شىعارىلعان مۇرات مايلىباەۆ تا الماتىدا اسا ۇلكەن بولماسا دا, شايلىعىنا جەتەرلىك جۇمىسقا ورنالاسىپ, ادال قىزمەت ەتتى.
جالپى, ماقتانى «شارشىلاپ-ۇيالاۋ ادىسىمەن» ءوسىرۋدى قولداماعانداردىڭ دەنى قازاقتار ەدى. وزبەك ۋسمان يۋسۋپوۆتان سوڭعى قازاق مۇرات مايلىباەۆ, ەشتاي وزەنباەۆتان كەيىن سول جونسىزدىككە باتىل قارسى شىققانداردىڭ ءتورتىنشىسى – ول دا مەنىڭ تۋىسىم – بەلگىلى عالىم, ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى, ماقتاارال سوۆحوز-تەحنيكۋمىننىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور باكىر الىباەۆ بولاتىن. اتالعان پلەنۋم شاقىرىلعانعا دەيىن ءوزى باسقاراتىن وداققا ءمالىم اتىشۋلى شارۋاشىلىقتا ماقتانى جاڭبىرلاتىپ سۋارۋدان باس تارتقان باكىر دە اياۋسىز جازالاندى, قىزمەتتەن قۋىلىپ, پارتيا قاتارىنان الاستالدى. اۋىرتپالىقتى كوتەرە الماي, قايعىلى قازاعا ۇشىرادى. ارتىندا ايەلى, ءۇش بالاسى قالدى.
«شارشىلاپ-ۇيالاۋ ءادىسىن» قولداماعاندار سازايىن تارتىپ, ماقتانى جاڭبىرلاتىپ سۋارۋدان باس تارتقاندار تالقاندالعان سوڭ, «جاڭاشىل» مەليوراتورلارعا كەڭ جول اشىلىپ, ويلارىنا كەلگەنىن ىستەدى: ماقتا ءوسىرۋدىڭ بايىرعى تاسىلدەرى جويىلدى, بوس جاتقان القاپتار «تىڭ يگەرۋ» دەگەن سىلتاۋمەن جىرتىلىپ, قىم-قۋىت اتىزدار قازىلدى, ديقانداردىڭ ولاردى سۋعا قاندىرۋ مۇمكىن ەمەس دەپ زار قاققانىنا ەشكىم قۇلاق اسپادى. سۋلاندىرۋ جۇيەسى تولىقتاي بۇزىلدى. سىرداريا مەن ءامۋداريانىڭ سۋلارى تولاسسىز جەر استىنا كەتىپ جاتتى. توپىراق سورلانىپ, ماقتا ءوسىرۋ قيىندادى. بارىنەن سوراقىسى, ارال تارتىلا باستادى. ارال تەڭىزى قۇرىدى دەپ دابىل قاعۋ كەيىن پايدا بولدى عوي. سەبەبىن بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋ بىلمەيدى. ال, ونىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى, الىستى بولجاۋعا شاماسى جوق, ءالجۋاز, جاعىمپاز, ۇرانشىل, ناۋقانشىل توپاس مەليوراتورلاردىڭ ماقتالىق القاپ كولەمىن شەكتەن تىس ۇلعايتىپ, «شارشىلاپ-ۇيالاۋ ادىسىمەن» ءوسىرۋدى ىسكە اسىرعانى ەدى. جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ دەگەن كەساپاتتان دا قانشاما سۋ ىسىراپ بولعانى ءبىر قۇدايعا ايان.
ارال تەڭىزىنىڭ بولاشاق قايعىلى تاعدىرى حاقىندا ءالى ەشكىم ەشتەڭە بىلمەيتىن كەزدەگى ولاردىڭ بۇل بولجامدارىن كورەگەندىك دەسە دە بولعانداي ەدى. اقىرى ايتقاندارى ايداي كەلىپ, وزبەكستانداعى قىرۋار ەگىستىك القاپ داقىل وسىرۋگە جاراماي قالدى. قاراقالپاقستانداعى سور باسقان القاپتاردىڭ مۇشكىل كۇيىنەن قانشاما حالىق ءالى كۇنگە قيىندىق كورۋدە. ارالدىڭ ءحالى اناۋ.
ايتسە دە, ارالدىڭ نەلىكتەن تارتىلعانىن كوپ جۇرت ءالى كۇنگە دەيىن ناقتى بىلە بەرمەيتىنى انىق. سوعان وراي مىناداي جايلاردى ايتۋعا بولادى. بۇل بۇرىنعى كسرو باسشىلىعىنىڭ سۋ شارۋاشىلىعى جۇيەسىندەگى اسا ءىرى قاتەلىگى. كوكتەن شۇعا جاۋدىرىپ, كول-كوسىر ءونىم وندىرەمىز دەگەن بوس قيالى. سونىڭ كەسىرىنەن سىرداريا مەن ءامۋداريانىڭ جەر استىنا كەتكەن سۋلارىنان تابيعات تا, ادامدار دا ولشەۋسىز زيان شەكتى. ۇلان-عايىر ايماق ء(تىپتى, دۇنيە ءجۇزى دەسە دە ارتىق ەمەس) سۋى تارتىلعان ارالدىڭ اسپانعا ۇشقان تۇزدى توزاڭىنا ءبىر تۇنشىقسا, سۋارمالى القاپتارداعى جەر استى سۋلارى كوتەرىلىپ, توپىراق سورلانىپ, داقىل ءوسىرۋدىڭ جولى كەسىلىپ, وپىق جەۋدە. بۇلاردى كوزى قاراقتى ادامدار سول كەزدەردە دە ايتتى, دابىل قاقتى. ماسەلەن, «ارال-88» ەكسپەديتسياسىنا بىزبەن بىرگە قاتىسقان ماسكەۋلىك جۋرناليست «پراۆدا» گازەتىنە (15.ءحى.1988ج.) «ماقتا القابى ادامداردىڭ ۋاقىتى, كۇش-قايراتى مەن دەنساۋلىعىن كۇيرەتۋدە» دەپ اشىق جازدى. سول گازەتتىڭ (ول دا ەكسپەديتسيا قۇرامىندا بولعان) سەليۋنين دەيتىن شولۋشىسى: «ماقتا وسىرۋشىلەر وندىرىستىك مۇمكىندىكتەن ماقۇرىم قالىپ وتىر», دەپ جار سالدى.
مىنە, كورىپ وتىرعانىمىزداي, سوناۋ 1950 جىلداردىڭ ورتا شەنىندە حرۋششەۆكە قارسى شىققان ۋسمان يۋسۋپوۆ, مۇرات مايلىباەۆ, ەشتاي وزەنباەۆ, باكىر الىباەۆتاي الىستى بولجاي بىلگەن عالىم-اگرونومداردىڭ اپاتتىڭ الدىن-الۋ جونىندەگى ءىس-ارەكەتتەرى دالاعا كەتتى, ولاردىڭ قاۋپى تەگىن ەمەس-ءتى. ولار سول ءۇشىن باستارىن قاتەرگە تىگىپ, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى, جامانات جامىلدى. الايدا, وكىنگەن جوق.
مۇرات اعا مايلىباەۆ 1992 جىلى 26 مارتتا 86 جاسىندا دۇنيە سالدى. ول كورسوقىر قورقاۋلاردىڭ شەرمەندەگە ۇشىرايتىنىن كوزىنىڭ تىرىسىندە-اق جاقسى ءبىلدى, ۇعىندى. بىراق, نە پايدا؟ قانشاما ماقتالىق القاپ ءب ۇلىنىپ, ارال تەڭىزى جوعالدى, سۋالدى. بۇل ولقىلىقتاردىڭ ورنى قالاي تولادى؟
1978 جىلى لەنينگرادتان الماتىعا كەلگەندە مۇرات اعانىڭ ۇيىنە بارىپ, سالەم بەردىم. مەنى كورگەندە جۇرەگى جارىلا قۋانىپ, ءارى ءالى كۇنگە دەيىن قايعىدان قان جۇتىپ جۇرگەنىن جاسىرا الماي, قاتتى كۇيزەلىستە وتىردى. ول كەزدە ارال تەڭىزىنىڭ ايانىشتى ءحالى جەر-جەردە كەڭىنەن ءسوز بولىپ جاتاتىن. «ايتپادىم با, ايتپادىم با؟» دەگەننەن بولەك اۋزىنا ءسوز تۇسپەگەن قايران اعام كوز جاسىنا تۇنشىققان-دى. سول جولى مەنىمەن قوشتاسقاندا دا: «وبال-اي! وبال-اي!» – دەپ كۇرسىنۋمەن بولدى.
…ايگىلى عالىم-اگرونوم مۇرات مايلىباەۆ اعامنىڭ «وبال-اي, وبال-اي!» دەپ كۇرسىنگەنى كۇنى بۇگىنگىدەي كوز الدىمدا. ارالدىڭ قۇردىمگا كەتەرىن 10-15 جىل بۇرىن بولجاپ: «ايتپادىم با؟ ايتپادىم با؟» دەگەنى دە ەستە. ءيا, بۇل ءفاني جالعاندا نەبىر عازيز, كورەگەن جاندار عۇمىر كەشتى. جارىق دۇنيەدەن جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى دەگەن مۇرات مايلىباەۆتاي سايىپقىراندار دا ءوتتى. ولار قولدان كەلگەنىن جاسادى. جاساي الماعانى ءۇشىن جازىقتى ەمەس. ولار جاساي الماعاندى كەيىنگى ۇرپاق جاساۋى ءلازىم. ءوز باسىم ارال قالپىنا قايتا كەلەر دەپ ۇمىتتەنەمىن. وعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قامقورلىعىمەن بۇگىنگى جاسالىپ جاتقان ءىس-شارالار كۋا دەپ قارايمىن. سونداي-اق, ۇزاق جىل باشپايىنا «قوڭىراۋ بايلانىپ», ەلەۋسىز ءجۇرىپ-تۇرعان مۇرات مايلىباەۆتاي ەرجۇرەك عالىمنىڭ ەڭبەگىن ەسكەرىپ, ءادىل باعاسىن بەرەتىن ۋاقىت جەتتى. وزبەك حالقى قاشاننان اسپانداتا قادىرلەپ جۇرگەن ۋسمان اعا يۋسۋپوۆ سەكىلدى, مايلىباەۆ تا ءتيىستى باعاسىن الىپ, كەڭىنەن دارىپتەلۋى ءتيىس دەپ ويلايمىز.
ر.S. نەسىن جاسىرامىز, مۇرات باكىر ۇلىنىڭ كوزى تىرىسىندە ونىمەن سويلەسىپ, اقيقاتتى انىقتاعان ەشكىم بولماۋى وكىنىشتى. بىرىنشىدەن, ونداي ادام بارىن بىلمەدى, ەكىنشىدەن, ءبىرلى-جارىم بىلەتىندەر پارتيادان شىعىپ, قىزمەتتەن قۋىلعانى ءۇشىن تايساقتادى, سەسكەندى (ولاردى تۇسىنۋگە بولادى). ە.وزەنباەۆ, ب.الىباەۆ جايلى دا سولاي. وزبەكتەر دە ۋسمان يۋسۋپوۆتىڭ جەكە باسىن قۇرمەتتەگەنمەن, ارالعا قاتىستى جانكەشتى ارەكەتى جايلى پالەن دەگەنىن بايقاماپپىز. ءبىر وزبەك, ءۇش قازاق. حرۋششەۆتەن تايسالماعان تورتەۋ (بۇل باسقالاردى مانسۇقتاۋ ەمەس). ولار ارال ءۇشىن الىستى.
جوعارىدا باياندالعانداردى القيسسا دەپ تۇسىنەيىك. ءارى قاراي ىندەتۋگە باستاۋ دەپ قارايىق. ارال اپاتىنىڭ شىن سىرىن ءبىلۋ قاجەت بولسا…
جازىپ العان:
زاكىر اساباەۆ.
