اسكەرگە كەتكەن كوكقاسقا
سىرداريانىڭ ەكى جاعالاۋىن مەكەندەگەن قالىڭ قازاقتىڭ ءبىر بولىگى ەگىن ەگىپ جەر ەمسە, ەكىنشى بولىگى اتاكاسىپ – مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن. سان عاسىرلار وسى قۇيقالى جەردى مەكەندەگەن ەل «قازاقتار جەردى يگەرىپ, ديقانشىلىق ەتپەگەن, مال جايىلىمىن ويلاپ كوشىپ-قونىپ جۇرە بەرگەن», دەگەن قاساڭ ۇعىمدى جوققا شىعارادى. كەرەك دەسەڭىز, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن سول وڭىردەگى وزبەك-قىرعىز ەگىنشىلەرىنىڭ ءبازبىرى «قازاق ديقاننىڭ قولى بەرەكەلى كەلەدى», دەپ ءدان-داقىلىن قازاق قولىمەن سەپكىزىپ الادى. مۇنى كوز كورگەن سوڭ ايتامىز.
سىرداريانىڭ ەكى جاعالاۋىن مەكەندەگەن قالىڭ قازاقتىڭ ءبىر بولىگى ەگىن ەگىپ جەر ەمسە, ەكىنشى بولىگى اتاكاسىپ – مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن. سان عاسىرلار وسى قۇيقالى جەردى مەكەندەگەن ەل «قازاقتار جەردى يگەرىپ, ديقانشىلىق ەتپەگەن, مال جايىلىمىن ويلاپ كوشىپ-قونىپ جۇرە بەرگەن», دەگەن قاساڭ ۇعىمدى جوققا شىعارادى. كەرەك دەسەڭىز, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن سول وڭىردەگى وزبەك-قىرعىز ەگىنشىلەرىنىڭ ءبازبىرى «قازاق ديقاننىڭ قولى بەرەكەلى كەلەدى», دەپ ءدان-داقىلىن قازاق قولىمەن سەپكىزىپ الادى. مۇنى كوز كورگەن سوڭ ايتامىز.
اققورعان مەن ءمىرزاشولدىڭ اراسىن قاق جارىپ اققان سىرداريانىڭ ساعاسىندا جانعا داۋا, دەرتكە ءدارۋ ءشوپتىڭ سان ءتۇرى وسەدى. مال باققان ەلگە جاقسى جايىلىم. قامىس-قۇراعى اتتى ادامدى جاسىرسا, جۋسانى بۇرقىراپ, جوڭىشقا, بەدە, شىرماۋىعىنىڭ قالىڭدىعى سونشا تاي-ق ۇلىندى ماتاپ, ۇساق مالدى ادىم جەر ءجۇرگىزبەيتىن, يت تۇمسىعى باتپايتىن ناعىز «قۇيقالى قالىڭ» وسى جەر. قۇيقالى قالىڭنىڭ كەڭ ءبىر جايىلىمىن «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن اشارشىلىق كەزەڭىندە «ءشۇلەن تاراتقان ورازكەلدى» دەگەن جاقسى اتى شىققان ورازكەلدىلەردىڭ ءبىر ۇلىسى مەكەندەيتىن. ۇلىستىڭ باسشىسى جەتى اتاسىنان بەرى داۋلەت ءۇزىلمەگەن جولبەك باي دەگەن بولعان ەكەن. ءجۇزى نۇرلى, جۇرەگى جۇمساق, قولى اشىق جولبەكتىڭ بايلىعىن كىم ساناپ, كىم ەسەپ-حاتقا ءتۇسىرىپتى؟ سۇراي قالساڭ «مىڭعىرعان مالىنىڭ ەسەبى جوق باي بولىپتى…» دەيدى كونەكوز قاريالار. جولبەك باي مال باسىن كوبەيتۋمەن عانا ەمەس, ءار ت ۇلىكتىڭ ءتولىن اسىلداندىرۋ ىسىمەن دە كوپ شۇعىلدانىپتى. اسىرەسە, جىلقى تۇقىمىن اسىلداندىرۋدى مىقتاپ قولعا العان دەسە-ءدى. ونىڭ ايپارا دالەلى, بالۋان ءىنىسى ساڭگىل مىنگەن كوكقاسقا تۇلپار. ءساڭگىلدىڭ ءسان-سالتاناتىن كەلتىرىپ, داڭقىن شىعارعان كوكقاسقا تۋرالى اڭىز-ءافسانا سىرداريانى جاعالاعان ەلدىڭ اراسىندا بارشىلىق. اڭىزدان ارشىلىپ, اقيقاتى جازىلعان ءۇش تال قاعاز-حات سەيحۋنابات اۋدانىنىڭ اقساقالى ءبورىحان مۇتاليپوۆتان بىزگە دە كەلىپ جەتكەن-ءدى. وقۋشى قاۋىمعا سونى بايانداۋدى ءجون سانادىق.
جولبەك باي ات قۇمار, بالۋان دەنەلى كەنجە ءىنىسى ساڭگىلدى جاستايىنان جانىنان تاستاماي, توي-جيىنعا, الامان بايگە, دودالى كوكپارلارعا ۇنەمى ەرتىپ جۇرەدى ەكەن. جاس كەزىنەن-اق نەبىر اۋزى دۋالى بيلەر مەن كوكىرەگى داريا-داڭعىل قاريالاردى كورىپ وسكەن ساڭگىل ەل جاعدايىمەن قاتار, مال شارۋاسىنا دا بەكەم بولىپتى. قارا ايدار سىندى اتبەگىلەرىنەن تۇلپار شىعار تاي-ق ۇلىننىڭ ءبىتىم-بولمىسىن ايىرىپ, ونى باپتاپ, ءتۇرلى ونەر-ويىنعا باۋلۋدىڭ قىر-سىرىن دا تەرەڭ مەڭگەرگەن.
ساڭگىلدىڭ جىگىتتىك شاعى تۋىپ, جۇلدىزى جانعان كەزدە بىرنەشە اسىل تۇقىمنىڭ بۋدانداسۋىنان تۋعان كوكقاسقا ق ۇلىن دا بوي تۇزەپ ءوسىپ, جەر تارپىعان تۇلپارعا, جول اپشىسىن قۋىرعان جۇيرىككە اينالعان مەزەتى ەكەن. سول تۇستاعى اتبەگىلەر مەن قۇرىش تاقىم شاباندوزداردى تاڭعالدىرعانى – كوكقاسقا بەل – تۇرقى ۇزىن, قۇيما تۇياق بايگە جۇيرىگى عانا ەمەس, تىرسەگى جۋان, ءپىل تابان كوكپار اتى دا بولىپتى. «بايگەلى تويدا الدىنا قىل قۇيرىق سالماسا, كوكپاردا ۇلكەن دودالاردى جارىپ شىعىپ, توپتان لەزدە قارا ۇزەتىن ەكەن», دەيدى كونەكوزدەر. جانۋاردىڭ اياعى ۇزىن ءارى جۋان بولعانىمەن, وعان جاراسا تۇياعى تىكتەۋ بىتكەن. ناعىز اققۋ مويىن, قويان قاباق, قامىس قۇلاق تۇلپار ەدى.
ول كەزدە ساڭگىل شاباندوزدىڭ تاقىمىنا تۇسكەن سەركەنىڭ شاتى سەتىنەپ جىرتىلماسا, ەشبىر مىقتى قۇرىش تاقىمىن اجىراتىپ, سالىمدى تارتىپ الىپ كەتە المايدى ەكەن. ءبىردە, قالىڭ ءنوپىردى جارىپ شىعۋ ۇلكەن كۇش بولعان شاقتا كوكقاسقا جانىنداعى جارعا ءتۇسىپ كەتەدى دە, جار تابانىنداعى جالعىز اياق جولمەن شاۋىپ وتىرىپ قايتا كوكپار الاڭىنا شىعىپتى. جاراتقان ءبىر اينالدىرعاندى شىر اينالدىرادى دەمەكشى, جۇلدىزداي اققان كوكقاسقا مارەگە جاقىنداي بەرىپ ءبىر قارعىعاندا ءۇلپى قار باسقان ۇلكەن اپانعا كۇمپ ەتىپ ءتۇسىپتى. اپاننىڭ تەرەڭدىگى سونداي, ساڭگىل مەن كوكقاسقانىڭ باسى عانا قىلتيىپ كورىنەدى دەيدى. ەتقىزۋى قايتپاعان ارعىماق ەكى ۇمتىلىپ, ەرنەۋگە شىققان دا ەنتەلەگەن كوپ اتتى جارىپ ءوتىپ, مارەگە قاراي زاۋلاعان.
كوكقاسقا مەن يەسى ساڭگىل تۋرالى مۇنداي اڭگىمەلەر كوپ-اق. شاباندوز تۋرالى كەزىندە وزبەك كلاسسيكتەرىنىڭ ءبىرى سايد احمات تا كولەمدى اڭگىمە جازعان بولاتىن. قازىققا قايتا ورالساق, سول زاماندا التى الاشقا اتى كەتكەن اقىلمان ومار اقساقال, ساڭگىل مەن كوكقاسقانى كوزسۇقتان, ءتىل-سوزدەن ساقتاۋ ماقساتىندا, شاباندوزدى ارنايى شاقىرتىپ الىپ, باتا بەرگەن دەگەن دەرەك بار. ول باتانىڭ باستاۋى ءالى ەل اۋزىندا.
كوكقاسقا اسىل تۇقىم, تۇلپار تۇياق,
ىتادى كوكپار قولعا تيگەننەن-اق.
جانۋار باس بايگەنى بەرمەي كەتتىڭ,
ساڭگىل بوپ شابوندوزىڭ باستان-اياق.
مىنگەنىڭ كوكقاسقا مەن
جيرەنقاسقا,
اتىڭ شىقتى مارە بەرمەي ەل مەن جۇرتقا.
«ارۋاقتارى ورازكەلدىڭ
قورعاسىن» دەپ,
باتاسىن بەرگەن ەكەن ومار اتا.
«جاڭبىرمەنەن جەر كوگەرەر, باتامەنەن ەر كوگەرەر» دەمەكشى, سول شاقتاعى ساڭگىل مەن كوكقاسقانىڭ اتى انا جاعى وزبەك-تاجىككە, مىنا جاعى التى الاش قازاققا كەڭ تاراپتى. ەكى سويدىڭ دابىسى ماسكەۋگە دە جەتسە كەرەك. سول 1941 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ استاناسى ماسكەۋدە جىلقى كورمەسى ءارى ات جارىسى ۇيىمداستىرىلىپ, وعان ساڭگىل مەن كوكقاسقا دا شاقىرتۋ الىپتى. وداق تورىنەن ارنايى جىبەرىلگەن شاقىرتۋ قولىنا تيگەن ساڭگىل اعايىن-تۋعانى مەن اۋىل اقساقالدارىن جيناپ, ءماسكەۋ شاقىرتۋىن قابىل الۋ نەمەسە بارماي قالۋ ماسەلەسىن ورتاعا سالىپتى. اۋىل اقساقالدارى ءار پىكىردىڭ جىگىن تاراتىپ, ورتاق ويعا ويىسىپتى. قالىپتاسقان ءداستۇرلى ءتارتىپ بويىنشا ومار اقساقال ءسوز الىپ: «ساڭگىلدەي ەر مەن كوكقاسقاداي تۇلپار جىلدا تۋماسى كامىل. ماسكەۋدىڭ تورىندە كوكقاسقانىڭ ونەرىن كورسەتۋ باقىتى دا كۇندە بۇيىرماسى بەلگىلى. سوندىقتان بارعانىڭدى دۇرىس دەپ ۇيعاردىق. «جورتقاندا جولىڭ بولسىن. جولداسىڭ قىدىر اتا بولسىن!» دەپ اق باتاسىن بەرىپتى.
كۇندەرگە كۇندەر جالعاسىپ, ساڭگىل مەن تۇلپارى ماسكەۋگە دە جەتىپتى. ۇلكەن جەردىڭ كوزسۇعىنان ساقتانعان ساڭگىل كوكقاسقانىڭ باسى مەن ءتورت تۇياعىن عانا اشىق قالدىرىپ, بۇكىل دەنەسىن توگىلگەن اسەم جابۋمەن جاۋىپ ۇستاپتى. ايتسە دە, كورمەدە جابۋىن الىپ جۇرۋگە تۋرا كەلىپتى. كورمەگە كەلگەن اتتى اسكەر وفيتسەرلەرىنىڭ كوبى كوكقاسقانىڭ ماڭعاز ءجۇرىسى مەن كەرىم دەنە بىتىمىنە قىزىعىپ, تۇلپاردى اينالشىقتاپ, جانىنان ۇزاي الماي قالىپتى, دەسە-ءدى.
ات جارىسى كەزىندە سىردىڭ ساڭلاق سايگ ۇلىگى جۇزدەگەن قاتارلاس اتتان قارا ءۇزىپ, مارە سىزىعىنا ءبىرىنشى بولىپ كەلەدى. نەبىر دودالى كوكپارلاردا تىلەرسەككە دەيىن ساز كەشىپ, كۇنى بويى قاعىلىپ-سوعىلىپ شابۋعا ۇيرەنگەن كوكقاسقاعا جۇمساق ءارى تەگىس اجىرىقتىڭ ۇستىندە كوسىلە شابۋ جان راحاتى ەدى. جارىستا قۇستاي ۇشقان جانۋاردىڭ ەتى قىزىپ, ەندى باۋىرى جازىلا باستاعاندا, شابىس اياقتالادى. مۇنى كورەرمەن اراسىنداعى سۇڭعىلا كوزدەر بايقاماي قالمادى. ولار كەڭ تىنىستى جۇيرىكتى اينالشىقتاپ, جۋان كۇشتى اياقتارى مەن بولات تۇياقتارىنا قاراپ تاڭدانىستارىن جاسىرا الماپتى. ءساڭگىل كورمەدەن مول سىي-سىياپاتپەن قاتار, كوكقاسقاسى ءۇشىن التىن مەدال الىپ قايتادى.
بۇل كەزەڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتى ەكەنى ءمالىم. ماسكەۋدەگى جىلقى كورمەسى اياقتالا سالا گەرمانيا كەڭەس وداعىنا قارسى سوعىس اشتى. وسىعان وراي وداقتىڭ بارلىق رەسپۋبليكالارىنان جىلقى كورمەسىنە كەلگەن ارعىماقتار تۇگەل اسكەرگە الىندى. ەل كوزىنە ەرەك ءتۇسىپ, تالاي وفيتسەردىڭ كوزقۇرتىنا اينالعان كوكقاسقا جانۋار دا اتتى اسكەر ارمياسىنا بەرىلەدى. جاراتىلىسىنان ەستى جانۋار قوشتاساردا يەسىنەن باسقا ەشكىمنىڭ اياعىن ۇزەڭگىسىنە سالدىرماي, قايتا-قايتا يەسىنە قاراپ كىسىنەۋمەن بولادى. كوكقاسقانى وسى كۇنگە دەيىن ساڭگىلدەن باسقا ەشكىم مىنبەگەن ەكەن. ارعىماعىنىڭ جانارىنان جاس كورگەن ساڭگىل دە شىداي الماي ەڭىرەپ تۇرىپ جىلايدى. قوشتاسۋدىڭ بۇل قاسىرەتتى كورىنىسىنە شىداماعان وفيتسەرلەر ءساڭگىلدى كولىككە وتىرعىزىپ الىپ كەتەدى. «يەسى كوزدەن تاسا بولسا, ءمىنۋىمىزگە مويىنسۇنار», دەگەن بولار, بالكىم.
امال نە, كوزىنىڭ جاسىن كول قىلعان ساڭگىل قاناتىنان ايىرىلعان قىرانداي قايعىعا كومىلىپ, ەلگە ورالدى. بۇل كەلگەن كۇنى ايى-كۇنى جەتىپ وتىرعان بايبىشەسى شەكەسى تورسىقتاي ۇل تۋىپ, ىرىمشىل قازاق ەمەس پە, ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن دەپ, ۇلىنىڭ اتىن مەدالحان قويادى. ءبىزدىڭ ەلگە مەدالحان دەگەن ەسىم وسىلاي كەلگەن. ودان بەرىدە سىرداريا بويىنداعى ەلدە تالاي ساڭگىل, تالاي مەدالحان, مەدالبەكتەر دۇنيەگە كەلدى. بۇگىندە ساڭگىلدىڭ نەمەرەسى ءادامحان سىرداريادا تۇرادى, ىشكى ىستەر ورگانىندا پولكوۆنيك شەنىندە قىزمەت ەتىپ, زەينەتكە شىققان. ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى, ءوسىپ-ونگەن ەل. ال كوكقاسقانىڭ كەيىنگى تاعدىرى ءبىزدىڭ ەلگە بەيماعلۇم.
نۇرباي ەلمۇراتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
