قازاقتىڭ اقىنى, چەشەننىڭ باتىرى
چەشەن رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭ جوعارى «ۇلت نامىسى» وردەنىنىڭ يەگەرى, چەشەنستان مەملەكەتتىك جانە حالىقارالىق «الاش» سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى, بەلگىلى جازۋشى, كورنەكتى اقىن رافاەل نيازبەكتىڭ ءوزى ءھام ولەڭى حاقىندا وي تولعاۋ ابدەن ورىندى سياقتى.
چەشەن رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭ جوعارى «ۇلت نامىسى» وردەنىنىڭ يەگەرى, چەشەنستان مەملەكەتتىك جانە حالىقارالىق «الاش» سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى, بەلگىلى جازۋشى, كورنەكتى اقىن رافاەل نيازبەكتىڭ ءوزى ءھام ولەڭى حاقىندا وي تولعاۋ ابدەن ورىندى سياقتى.
رافاەل نيازبەكوۆ دەگەن «كۇشتى» اقىن بارىن العاش 1971 جىلدىڭ كوكتەمىندە تالاستىق كۋرستاسىمنان ەستىگەنىم ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. «كەلەر كۇندەر» اتتى ولەڭ كىتابى شىققان, ال تاياۋدا جارىق كورمەك جىر جيناعىنىڭ اتىن «الاتاۋ مەن قاراتاۋ» دەپ قويىپتى» دەيدى. «الاتاۋ مەن قاراتاۋ» دەپ اۋقىمداپ تا قاۋسىرا, قامتي سويلەر ىرىلىك پەن باتىلدىق ول كەزدە 18-گە جاڭا اياق باسقان بىزدەي سارى اۋىز بالاپاننىڭ بويىنان تابىلا بەرمەيتىن-ءدى. بالكىم, ورەمىز دە جەتپەيتىن بولار. ايتەۋىر, ولاي سويلەۋ ءوزىم ءۇشىن ءوڭ مەن ءتۇستىڭ اراسىنداعى نارسە. قالاي بولعاندا دا ءالى ءبىر دە ولەڭىن وقىماعان مىنا رافاەل دەگەنىڭىز كورمەي-بىلمەي جاتىپ ءبىر جۇمباق جان, سۇستى دا مىستى اقىن بولىپ ەلەستەدى.
ارادا تاعى ءبىر ون سەگىز جىل وتكەندە رافقاڭمەن مۇحتار ماعاۋيننىڭ «جۇلدىزىندا» جولىمىز توعىسارىن, كەلە-كەلە اعالى-ىنىلىدەي سىيلاسىپ كەتەرىمىزدى ول كەزدە قايدان ءبىلىپپىن. «رافقا» دەپ مۇحاڭ ايتادى. مۇحاڭ ايتقاسىن ءبىز «رافقا» دەپ قالاي اتاپ كەتكەنىمىزدى ءوزىمىز دە بىلمەي قالدىق. «رافاەل» دەگەن ەۋروپالىق ۇردىستەگى سۇلۋ-سىرلى ەسىمدى «رافقا» دەپ جانىڭا سونشالىقتى جاقىن ەتىپ قازاقىلاندىرۋ, ودان اق سامالدى جايما-شۋاق جىلىلىق ەستىرۋ تەك قازاقتاردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن بولار. امبە تىلىنەن جانە جۇرەگىنەن. بۇعان قوسا رافقاڭا رافاەل دەگەن اتى دا بەك جاراسىمدى. ولەڭگە ىڭكار ءبىر باۋىرىمىزدىڭ: «ءالپى تاۋىندا – رافاەل سانتي, الاتاۋدا – رافاەل نيازبەك!» دەپ اردا اقىنىمىزدى ۇلى سۋرەتشىمەن شەندەستىرە ۇندەستىرۋى دە قانداي عانيبەت.
الىستان ايبارلى كورىنەتىن, ارسى-كۇرسى دەلىنگەن اتاعى بار رافقاڭنىڭ كوڭىلى اقجايلاۋ بولىپ شىقتى. ونە بويى سۋىنىپ ۇلگەرمەي جازۋشىلار وداعىنىڭ بەلدەۋىندە تۇراتىن كوك «جيگۋليىنىڭ» قىزىعىن كوبىنە-كوپ پروزا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى تۇرسىن جۇرتباەۆ كوردى. رافقاڭ, اسىرەسە, پوەزيا ءبولىمىنىڭ تىزگىنىن قولىنا الىسىمەن-اق الماتىدا ءبىرازى ءالى ءۇيسىز-كۇيسىز, ارقىراپ جۇرگەن اقىن ىنىلەرىن ماڭايىنا ءۇيىرىپ الدى. عالىم جايلىباي, نۇرلان ماۋكەن ۇلى, قازىبەك يسا, قاسىمحان بەگمانوۆ, باۋىرجان جاقىپ سياقتى دارىندى جاستار بىرىنەن سوڭ ءبىرى «جۇلدىز» جۋرنالىندا جارقىراپ كورىنىپ, جۇرەمەلەتە, ۇدەمەلەتە شىعا باستادى. اقىن دوسى ەسەنباي دۇيسەنباي ۇلىمەن ارقا-جارقا تەلەفونداتىپ سويلەسەدى دە جاتادى. سول جىلداردا «جۇلدىزدا» ءبىزدىڭ ولەڭدەرىمىزدى دە العاش مولىنان جىرعاپ بەرگەن جارىلقاۋشىمىز وسى رافقاڭ بولعانىن ايتپاي تاعى قالاي تۇرا الامىز.
مۇنى ايتاتىن سەبەپ, قاي-قاي ادەبيەتتە بولسىن اقىن-جازۋشىلاردىڭ ءبىر-بىرىمەن ادامي قاتىناسى, شىعارمالارىن شىعارۋعا سەپتەسۋى, تالانتتى اشۋى وتە ماڭىزدى. بۇل جاقسى ءۇردىستىڭ جارقىن مىسالدارى بىزدە جەتەرلىك. مىسالى, شەرحان مۇرتازانىڭ سوناۋ التايدان ورالحاندى تاۋىپ الماتىعا كەلتىرۋى. وسى جاعىنان العاندا, وزىنەن كەيىنگى تولقىنعا كوپ قامقورلاسقان, ءوزى دە الدىڭعى اعالاردىڭ مەيىرىم-شاپاعاتىن كوبىرەك كورگەن رافاەل نيازبەكتىڭ جولىن ادەبيەتتەگى ۇرپاق ساباقتاستىعىنىڭ ءبىر ۇلگىسى دەي الساق كەرەك.
رافاەلدى پوەزياعا, ادەبيەتكە الىپ كەلگەن ۇستازى دا, قامقورى دا قاسىم اقىن بولعان ەكەن. انىعىندا, ونىڭ ولەڭدەرى. 1955 جىلى مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن 12 جاسار بالاعا اۋىلدىڭ ءبىر ازامات جىگىتى قاسىم امانجولوۆتىڭ ءۇش تومدىعىن سىيلايدى. ولەڭ جازۋعا اۋەستىگىن ءبىلىپ وزىنشە جاساعان قامقورلىعى عوي. بالا رافاەل ءبىر عالامات الەمگە ەندى دە كەتتى. جۇرەگىندە وت تۇتاندى, كەۋدەسىندە قىزىعۋشىلىق پەن قۇشتارلىق وياندى. اسىرەسە, ماحاببات تۋرالى ولەڭدەرى كوپ ءارى عاجاپ. سولاردى قىزدارعا عاشىق بولعان بوزبالالارعا كوشىرىپ بەرىپ ءجۇردى.
سول قۇدىرەتتى قاسىم اقىننىڭ تاعىلىمى تەككە كەتپەپتى. الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتا تۇسى. ادەبي كەشتەردە جاس اقىنداردى جارىستىرىپ ولەڭ وقىتادى وندا. وسى كەزدە رافاەل دە مىقتاپ اشىلدى. سوندا قازاق ۋنيۆەرسيتەتى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ 3-ءشى كۋرس ستۋدەنتىنىڭ ولەڭىن زەينوللا قابدولوۆتىڭ كوككە كوتەرە ءبىر ماقتاعانى بار. سول جىلدارى مۇقاعالي مەن قادىر اقىنداردىڭ دا قاسىندا كوپ ءجۇردى. ولاردىڭ دا اسەرى مول بولدى. العاشقى جيناعىنىڭ شىعۋىنا, اسىرەسە, قادىر مىرزاليەۆ قاتتى كومەكتەستى. «جازۋشى» باسپاسىندا پوەزيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى عوي, ءوزى جوسپارعا كىرگىزىپ قويىپتى. بۇل اقىندىقتىڭ اۋسەلەسىمەن جۇرگەندە وقۋدان شىعىپ قالىپ, قازراديودا ىستەپ جۇرگەن. «ولەڭدەرىڭدى تەز ماشىنكەگە باستىرىپ اكەل» دەيدى. سودان جالما-جان 3 كۇندە باستىرىپ اپاردى. رەداكتورى ءبىراز ولەڭدەردى وزىنشە جاراتپاي الىپ تاستاعان ەكەن, قاداعاڭ ءبارىن قاداعالاپ قايتا كىرگىزىپ, قالپىنا كەلتىرىپتى. سول «كەلەر كۇندەر» اتتى تۇڭعىش كەلەشەگىن ايقىنداپ, رافاەلدى قازاقتىڭ اقىندار اۋلەتىنە قوسىپ ەدى. سودان بەرگى 45 جىلدىڭ بەدەرىندە ۇزىن-ىرعاسى 33 كىتاپ شىعارىپتى. 6 پوەما, بىرنەشە رومان-پوۆەستەر جازىپ, پروزادا دا قابىرعالى قالامگەر تانىلىپتى. قۇداي-اۋ, قاراپ تۇرساق, جاڭا ايتقان اقىندار اۋلەتىنىڭ ەندىگى اقساقالدارىنىڭ ءبىرى دە ءوزى بولىپ قالىپتى.
حالىق جازۋشىسى قادىر مىرزاليەۆ الامانعا ءوزى قوسقان رافاەل اقىن تۋرالى مىناداي اتالى پىكىر ايتتى: «جولبارىستىڭ بالاسى جەمتىگىنە العاش قارعىعاندا اسىڭقىراپ كەتىپ, ەكىنشى سەكىرگەندە جەتىڭكىرەمەي قالىپ, ۇشىنشىسىندە ءدال تۇسەدى دەگەن اڭگىمە بار… وزەكتى ونەردىڭ ونەگەلى پەرزەنتى دە جولبارىستىڭ سول جۇرەكتى تۇقىمىن ەسكە سالادى. تەكتەس بولماعانمەن, مىنەزدەس ولار. العاشقى ادىمدارىنىڭ بىرىندە اسىڭقىراپ كەتىپ, بىرىندە جەتىڭكىرەمەي جاتسا, بارا-بارا سابالارىنا ءتۇسىپ, ساليقالى ونەر يەسىنە اينالادى. سونداي ەركە مىنەز, ەلەۋلى دارىننىڭ ءبىرى رافاەل نيازبەكوۆ دەپ ەسەپتەيمىن». وسى ارادا رافاەلدىڭ جالپى سۋرەتكەرلىك, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, اقىندىق دارىن تابيعاتىن مىرزاليەۆ سىندى مەتر مەيلىنشە ءدال تاڭبالاعان. كۇيىپ تۇرعان تارلان تاقىرىپتارعا ءدوپ تيەر قىراعى مەرگەندىك تە, ءومىر مەن ولەڭ اقيقاتىن ايىرماي-الالاماي تولعايتىن جولبارىس مىنەز دە رافاەل نيازبەكتىڭ ءبىتىم-بولمىسىنا ءتاڭىر دارىتقان تابيعي قاسيەتتەر ەكەندىگىن ءادىل قازى ۋاقىت ءوزى كورسەتىپ بەردى. ءبىر كەزدەرى ونىڭ, جۇمەكەن اقىن سياقتى, قارا سوزگە قالام تارتۋى دا سول جۇرەكتىلىكتەن دەپ بىلگەنىمىز ءجون.
ءيا, پروزا اۋىلىندا اۋەلى ات شالدىرىپ, ودان سوڭ بىرنەشە جىلدار جايلاپ جاتىپ الۋى دا ءبىر قىزىق. بۇدان دا دەندەي تۇسسەك, قازاق ادەبيەتىندەگى كادىمگىدەي سيرەگىرەك قۇبىلىستاردىڭ ءبىرى. ولەڭگە سىيعىزا المايتىن ويلار بولادى ەكەن. ءبىر نارسەلەردى ىشتەي بۋلىعىپ ايتقىسى كەلىپ ءجۇردى. سودان رافاەل وتىرىپ «جاۋاتار» دەگەن توعىز بەتتىك ءبىر قىسقا قايىرىم اڭگىمە جازدى. ونىسىن ءوزى جاقسى كورەتىن, كەرەمەت شىعارمالارىن وقىپ وسكەن, بارشاعا باۋىرمال سايىن مۇراتبەكوۆ اعاسىنا كورسەتكەن. «نە دەر ەكەن؟» دەگەن قورقىنىش دا بار جۇرەگىندە. ول كەزدە «جۇلدىز» جۋرنالىندا ىستەيدى. ءبىر كۇنى سايىن اعا ۇستاپ الىپ: «رافاەل, اڭگىمەڭدى وقىدىم. اڭگىمەلەسەيىك» دەدى. سوسىن ايتتى: «اڭگىمەڭ جاقسى ەكەن. ءتىلى دە شۇرايلى. اقىنداردىڭ ءتىلى جاقسى بولادى عوي. بىراق ءبىر كەمشىلىگى بار ەكەن…» وسىلاي دەگەندە جۇرەگى زىرق ەتە قالدى. ماقتامەن باۋىزداپ كەلىپ, اقىرىندا: «پروزانى قايتەسىڭ, جازبا!» دەپ تىيىپ تاستايدى ەكەن دەپ ويلادى. سويتكەنشە, سايىن اعا ءسوزىن ءارى قاراي ساباقتاعان: «اڭگىمە جاقسى, مۇنى بۇلاي قالدىرۋعا بولمايدى. سەن وقيعا ەندى باستالعان جەردەن اڭگىمەنى ءۇزىپ تاستايدى ەكەنسىڭ. اڭگىمەڭ بىتكەن جەردەن وقيعا باستالىپ تۇر. سەن وسىنى ەرىنبەي-جالىقپاي پوۆەست ەتىپ جاز» دەدى.
سايىن اعانىڭ سول اقىلى اقجولتاي بولدى. اۋەلگى «جاۋاتار» اتىمەن پوۆەست تە جازىلدى. پروزا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ورالحان بوكەەۆ تە وقىپ ۇناتقان. ايتكەنمەن: «ەندى مۇنى باسساق, ءوزى «جۇلدىزدا» ىستەگەن سوڭ بەرىپ وتىر دەگەن اڭگىمە بولادى. سەن مۇنى «جالىنعا» اپار. بۇدان كەيىنگى پوۆەسىڭدى ءوزىمىز باسامىز», دەدى. سونىمەن, «جاۋاتار» «جالىندا» جارق ەتە قالدى. ءسويتىپ, رافاەلدىڭ پروزاداعى العاشقى قادامى پوۆەستەن باستالدى. ەندى «جۇلدىزعا» شىعۋ كەرەك دەگەن اڭسار-قۇشتار بويىن بيلەپ الدى. ورالحاننىڭ ۋادەسى ورنىندا تۇرعاندا «وتاعاسى» دەگەن پوۆەستى دوڭگەلەتىپ تاستاعان. اتام قازاقتىڭ ادەتىنشە, التىن شىققان جەردى بەلدەن قازىپ, پروزانى قينالماي ەركىن جازىپ كەتتى. جۇرە-بارا, اسىرەسە, «جازۋشى» باسپاسىنا اۋىسقاننان كەيىن بويىندا رومان جازامىن دەگەن باتىلدىق تۋدى. پوەزياداعى تۇساۋىن قاسىم مەن قادىر اقىندار كەسكەن رافاەل نيازبەكتىڭ پروزاداعى باعىن وسىلايشا ايكول جازۋشى سايىن مۇراتبەكوۆ اشىپ ەدى. ول كەزدەگى ادەبيەت ومىرىندە اعالار الاقانى سونداي ايالى بولاتىن.
جولبارىس تەگەۋرىندى تالانت پروزادا دا كوزدەگەنىن قاپىسىز الىپ ءتۇستى. تاقىرىبىن كەڭىنەن تولعايتىن, جانر تالابىنىڭ بارلىق قاتپار-قالتارىستارىن تۇگەندەي بويلايتىن, تىرشىلىكتىڭ توقسان تاراۋ تۇيتكىلدەرىن بارلايتىن, ويلارىن كەسەك تۋرايتىن ساليقالى پروزاشى جۇرتتىڭ كوز الدىندا كوتەرىلىپ تە كوركەيىپ ءوسىپ شىققانىن كوردىك. «قىزىل ءۇي» رومانىندا سول ءۇيدىڭ قوجايىنى بوپ وتىرعان كەڭەستىك كەردەڭ بيلىكتى, سول زامان مەن قوعام قايشىلىقتارىن وتكەن شاقپەن ەمەس, وسى شاقتا وتىرىپ-اق شەنەدى. بولاشاققا جەتىپ العاسىن الىستان ادىراڭداپ جۇدىرىق ءتۇيۋ ەمەس, قاتۋ قاباق قىزىل ءۇيدىڭ قاسىندا تۇرىپ-اق سول كەزدىڭ وزىندە سولاي باتىرىپ تا باتىم ايتۋ, ارينە, باتىلدىق بولاتىن. رافاەلدىڭ قالىپتاسىپ بولعان جازۋشىلىق شەبەرلىگى سوندايلىق كوپتەن-كوپ ءومىر اقيقاتتارىن كوركەم شىندىققا جىمىن بىلدىرمەي جاناستىرا ءبىلدى. ال ستاليندىك زوبالاڭ زارداپتارىن, 32-ءشى جىلعى اشارشىلىقتى ۋىتتى قىجىل قوسا شىنايى سۋرەتتەگەن «تاس قۇداي» رومانىنىڭ قالاي جازىلعانىنا كۋادۇرلىككە دە جۇرە الامىز. 1989-1990 جىلدارى «جۇلدىز» جۋرنالىندا «سارى كىتاپ» دەگەن ايدار جۇرگىزىپ, سوندا سوناۋ اشارشىلىق سۇمدىعىن كوزى كورگەن, كوزى ءتىرى كۋالاردى كوبىرەك سويلەتكەنبىز. اۆتورلارىمىزدىڭ ىشىندە عالىم احمەدوۆ, سەيتەن ساۋىتبەكوۆ, ءماريام حاكىمجانوۆا سياقتى اسىلتەك زيالىلار دا بولدى. سول كىسىلەر ايتقان ناۋبەتتىڭ بۇلتارتپاس ايعاقتارى, نالاعا تولى ەستەلىكتەرى, باسپاسوزدە جاريالانعان دەرەكتەر مەن قۇجاتتار جازۋشى ساناسىندا جەدەل قورىتىلىپ, رافقاڭ رومانىنىڭ كوركەم سۋرەتتەرىنە, تولىمدى تاراۋلارىنا كەلىستى كەيىپكەرلەر بەينەسىنە اينالىپ جاتتى. بۇل دا ىزدەمپازدىقتىڭ, ادەبي ولجاسىن قىران بۇركىتشە قيادان شالىپ ءبۇرىپ ءتۇسۋدىڭ ءبىر ۇلگىسى عوي. ارقا جاعىندا ما ەكەن, اقسۇيەك دەگەن جەر بار. ولاي اتالعان سەبەبى, ادامدار ارىپ-اشىپ كەلە جاتىپ اۋەلى ءالى قۇرىعان بىرەۋى قۇلايدى. ە-ە, مەن دە ءبىتتىم عوي دەگەن ويمەن العاشقى ادام قۇلاعان جەرگە باسقالارى دا قۇلاي بەرەدى ەكەن. ءسويتىپ, ولە بەرگەن, ولە بەرگەن. سودان اقسۇيەك اتانعان. مىنە, كەزىندە بولعان وقيعالاردان ورىلگەن وسىنداي شەرلى سيۋجەتتەر رافاەلدىڭ «تاس قۇدايىندا» از ەمەس. وسى كىتاپتىڭ جاقسى باعالانۋىنىڭ ءبىر سىرى دا اشارشىلىق اقيقاتتارىن تىرنەكتەپ جيناي بىلۋىندە, نانىمدىلىعىندا بولار.
اقىندىق الاپاتى مىنەزدەن شىعادى. قازاقتىڭ قازىرگى ۇلكەن اقىنى رافاەل ءوزىنىڭ جانى ءجانناتتا بولعىر ەسەنباي دوسى ايتقانداي: «ارسى-كۇرسى مىنەزدە ادايعا ناعىز جاقىنى» دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. «يمەننوي قانجار ساپىلى, قاپ تاۋىنىڭ باتىرى» اتانۋى سوندىقتان. اشىق كۇندە جارقىلداپ نايزاعاي ويناتىپ جۇرەدى. كول كوڭىلدى شاعىندا جايدارمان-جايساڭدىققا دا كەنەن. كۇركىرەپ ءجۇرىپ كەيدە كۇيدىرەدى دە, بىراق سول اللانىڭ سىيىنداي اقىندىق مىنەزدىڭ ءسۇيىندىرۋى مول. ەڭ باستىسى – ۇزاعىنان ءسۇيىندىرىپ كەلەدى. سەبەبى, تاعى دا بوزالا بۇلتتى, يتالا قازدىڭ قۇمايىنداي تەكتى ەسەنباي اقىن اعامىزدىڭ سوزىمەن تولعاساق, بۇل رافقاڭنىڭ: «اۋزىنان شىققان ءسوزى دە ءور, ولەڭى دە ءور, ءوزى دە ءور. باقان بەت مىنا زاماندا, ماحامبەتتەردىڭ كوزى دەر». وسى ءبىر شۋماقتا رافاەلدىڭ اقىندىق رۋحى, ادامي بولمىسى, ازاماتتىق اجارى جاراسىمدى ايتىلىپ, جاقسى قامتىلىپ تۇر. اقىندار اۋلەتىندەگى اعالارى دا, تۇستاستارى دا, ىنىلەرى دە ونى وسى مىنەزىمەن جاقسى كورەدى.
«كەشەگى ەس بىلمەگەن ەسەر شاقتا» دەگەندەي-اق, جاسىراق كەزدەگى ءبىر جايى ەسكە تۇسەدى. شەرحان مۇرتازا «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, رافاەل – قىزمەتكەرى. جۇمىس بابىندا شەراعاڭ سۋىق قاراعانداي, ءبىر-ەكى سوگىس تە بەرىپ جىبەرىپتى. سودان ءبىر اشىق پارتيا جينالىسىندا رافاەل تۇرىپ الىپ شەراعاڭدى ال سىناسىن: «شەرحان مۇرتازا ءوزى لاۋرەات, ءوزى باس رەداكتور, ءوزى مەنىڭ اعام, سوعان قاراماي ماعان كۇن بەرمەيدى, شەتكە قاعادى, تەگى جىبىمەيدى. وسىنداي بولا ما ەكەن؟» دەيدى. جينالىس بىتكەسىن وداقتىڭ ەكىنشى قاباتىندا شەراعاڭمەن كەزدەسىپ قالادى. «ءاي, جاڭاعىڭ نە؟» دەدى اعاسى مۇرتى تىكىرەيىپ. «ەندى, سولاي بولدى, اعا!» دەيدى بۇل باستىعىنان الدە دە ىقپاي. سوندا شەراعاسى جايلاپ بەتىنە قاراپ تۇرىپ: «اتتەڭ, كەش تۋعانسىڭ. ەرتە تۋىپ سوعىسقا قاتىسقانىڭدا نە ءبىرىنشى وقتان وماقاسىپ كەتەر ەدىڭ, نە گەروي سوۆەتسكوگو سويۋزا بولىپ ورالار ەدىڭ» دەگەن بولاتىن. اۋزىنا قۇداي سالعان شىعار, شەراعاڭنىڭ سول ايتقانى اقىرى ايداي كەلدى. قازاق اقىنى رافاەل نيازبەك جىلدار جىلجىپ وتكەندە باسقا ءبىر سوعىس ءورتىنىڭ جالىنىنا شارپىلىپ, چەشەن ەلىنىڭ ارداقتاعان باتىرىنا, قاپ تاۋىنىڭ قۇرمەتتەگەن قاھارمانىنا اينالدى.
ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, رافاەلدىڭ ايبارلى دا ايدىندى اقىندىق ۇلكەن تىنىسى ەلىمىز ازاتتىق العان قىدىرلى جىلداردا اشىلدى. ونىڭ تاۋ وزەنىندەي ءورشىل اعىندى جىرلارىنان, ءسوز اتاسىن ولتىرمەس تەبىرەنىستى سىرلارىنان, ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ بيىك قيالارىنا قۇلاش ۇرعان دارا ءبىتىمدى داستاندارىنان انىق تۇلپاردىڭ اقتاڭگەر شابىسىن اڭعاردىق. ەلىم دەپ ەلجىرەگەن جۇرەكتى, جەرىم دەپ ەمىرەنگەن تىلەكتى تانىدىق. ۋاقىت تىنىسىن تامىرشىداي تاپ باسار اقىن باق-بەرەكەلى بوستان ومىرگە رياسىز قۋانا دا بىلەدى, تىرشىلىكتەگى كەمدىك پەن ەتەكتەن تارتقان ەزدىككە, ىشتەن شالعان مىرت-مەرەزدىككە نالىپ مۇڭايا دا بىلەدى. سوندايدا ج ۇلىنقۇرتتار مەن جىمىسقىلارعا الداسپان جىردىڭ الماس زۇلپىقارىن سىلتەپ سالار جاسىن شابىتتى كەزدەرى دە از ەمەس. سول ءبىر ومىرسۇيگىش وجەت جىرلارعا ءبىر ءسات زەر سالايىقشى.
اتقا جەگىپ كورمەگەن جات شانانى,
تۋعان ەلدىڭ تىنىشتىق – اڭساعانى.
تۋىم نەگە قۇلاسىن,
ماڭگى-باقي
ازاتتىقتىڭ تۇرسا ەسىپ اق سامالى.
رافاەل اقىننىڭ ەڭ اڭسارلى اق تىلەگى وسى. ەل باقىتىنىڭ باياندىلىعىن, قازاعىنىڭ مەرەيى تاسي بەرمەگىن مۇرات تۇتۋى قانداي عاجاپ.
نايزاعايلار ويناسا توبەمدە كوپ,
قاجىعاندا جۇگىنەم ولەڭگە كەپ.
بولاشاقتىڭ كوزىنە ۇڭىلەمىن,
تۋعان ەلدى تورىنەن كورەم بە دەپ.
شىنايى سەزىمدى شىنشىل شايىر كۇمان-كۇدىگىن دە جاسىرىپ-جاپپايدى. جۇرەگىنىڭ كىرىن اق جاڭبىرلى ولەڭىمەن جۋىپ تۇرادى.
بولاشاعىم تۇرعان سوڭ تۇماندانىپ,
كوپ نارسەگە قارايمىن كۇماندانىپ.
قازىنانى كۇزەتكەن قاراۋىلداي,
دۇنيەنىڭ قاباعىن تۇرام باعىپ.
بۇگىنگى جاھان – قىلپىعان ۇستارانىڭ ءجۇزى. سوندىقتان دا ءيسى الاشتىڭ بالاسىنا مىنا الماعايىپ الەمدە قاپىسىز قىراعىلىقتى, ءور رۋحىن, سەرگەك سەرپىنىن جوعالتپاۋدى اماناتتايدى. وسى ورايداعى اقىن جۇرەگىنىڭ ءلۇپىلى مىنەكي:
رۋحى بىرگە كوكتەگەن كوگەرسە ەلى,
ەي, الاشتىڭ بالاسى ءور ەڭسەلى.
قيلى-قيلى زاماننان جەتسەڭ دە امان,
اق سەمسەردىڭ جۇزىنەن كورەم سەنى.
ەلى-جۇرتى ءۇشىن ءبىزدىڭ رافاەل اقىن باسىن بايگەگە تىگۋدەن تايىنبايدى, جانپيدالىقتان جالتارمايدى. تۋساڭ تۋ!
بوز كويلەكتى ءومىرىم جىرىمدالىپ,
قاي جاۋ مەنى باسىنسىن قىرىنا الىپ.
اۋىزىندا وقتالعان مىلتىقتاردىڭ
تۇرعان جوق پا جۇرەگىم تىعىندالىپ.
رافاەل نيازبەكتىڭ باتىل اقىن, باتىر اقىن ەكەنىن جۇرت الدەقاشان مويىنداعان. سول مويىنداۋدىڭ باسىندا چەشەن حالقىنىڭ ەرلىككە تولى ازاتتىق كۇرەسىن ەرەۋىلدەپ جىرلاعان «شەشەندەر» اتتى ەر-داستان تۇر. پوەما, داستان ەمەس, ەر-داستان. پوەزيالىق كولەمدى دە تۇرپاتتى تۋىندىنىڭ جانرىن ايقىنداۋداعى بۇل دا ءبىر جاڭالىق. سونىمەن بىرگە, بۇل ەر-داستان تار جول, تايعاق كەشۋلى باۋىرلاس حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرگەن ءارى سول كەزدە كوز جانارى كومەسكىلەنىپ, اۋىر سىرقاتپەن الىسقان اقىننىڭ ءوز ءومىرىن دە وكسىتپەي بيىك قياعا جەتەلەگەن تاعدىرلى تۋىندى بولدى. ەسەنباي دوسى: «قولىندا ءجۇردى قارۋلى ءاربىر تاۋلىقتىڭ – قۇران مەن سەنىڭ داستانىڭ!..» دەسە, سول راس ەدى. سەبەبى, ورىسشاعا دا اۋدارىلىپ, قازاقستاننىڭ حالىق قاھارمانى, پارتيزان جازۋشى قاسىم قايسەنوۆ اقساقالدىڭ العىسوزىمەن جارىق كورگەن قوس كىتاپتىڭ (قازاقشا 2 مىڭ, ورىسشا 8 مىڭ) كوبى چەشەن جەرىنە مۇرتى قيسايماي جەتكىزىلىپ, قالىڭ قاۋىمعا تۇگەلدەي تەگىن تاراتىلعان بولاتىن. وزدەرىنىڭ تاريحىن, ەلدىگى مەن ەرلىگىن, سونداي-اق, بودان ەلدەردىڭ بارشاسىنا ورتاق تاقسىرەتتى تولعاعان ەر-داستاندى وقىعان چەشەندەر ءبىزدىڭ رافقاڭدى حان كوتەرىپ اكەتتى, قاھارمانىم دەپ تانىدى. پرەزيدەنت اسلان ماسحادوۆ قازاق اقىنىن قۇرمەتتى قوناعى ەتىپ شاقىرىپ, كىتابىن كوكىرەگىنە باسىپ تۇرىپ جۇرەكجاردى ءسوزىن ارنادى, ەلدىڭ ەڭ جوعارى وردەنىمەن ماراپاتتادى. چەشەننىڭ تاعى ءبىر ەر پەرزەنتى ءارى پرەزيدەنتى, ءوزى دە اقىن زەلىمحان يانداربيەۆ: «بۇل كىتاپ باسىمىزعا اۋىرتپالىق ءتۇسىپ, تاۋلى ولكە ءورت قۇشاعىنا ورانعاندا قاناتىمەن سۋ تاسىعان العاشقى قارلىعاش» دەگەن رياسىز لەبىزىن تولعادى. ەر-داستاننىڭ ءاربىر ولەڭ جولى ولاردىڭ جاۋلارىنا ءبىر-ءبىر وق بولىپ اتىلىپ, جۇرەكتەردە كەك قوزداتتى, نامىستى جىرلار نامىس وتىن الاۋلاتىپ, رافاەل ولەڭدەرى چەشەندىك ساربازدارعا اينالىپ كەتكەندەي بولدى. گروزنىي ساپارىندا ونىڭ ەر-داستاننىڭ اۆتورى ەكەنىن بىلگەن بويدا ءبىر توپ چەشەن ساربازى قاۋمالاي قورشاپ, قۇرمەت بىلدىرگەن-ءدى. باسقىنشىلار جەرمەن-جەكسەن ەتكەن ساماشكي اۋىلىندا ءبىر چەشەن ايەلى كوپ وقىلىپ, كوپ قولدان وتكەننەن توزۋعا اينالعان ەر-داستان كىتابىن كورسەتتى. وسى ساپاردان كەيىن ەر-داستاننىڭ جىرلارى, چەشەن تاقىرىبى ودان ءارى كەڭەيە جالعاستى, تاۋلىقتاردىڭ ارىستان ۇلى اسلان ماسحادوۆقا ارنالعان پوەما تۋدى. كەيىنىرەك بۇلاردىڭ ءبارى ولەڭ-جىرلارمەن ورىلگەن رومان دارەجەسىندەگى «قان قاساپ» اتتى قالىڭ كىتاپقا اينالدى.
اقىن رافاەل نيازبەكتىڭ ادەبيەتىمىزدەگى وزىندىك ەلەۋلى ورىنى تۋرالى وي-پايىمدى تاس-قاياقتاي قاعىستىرىپ ەكشەگەندە ول دا مۇقاعالي اعاسىنداي «ماحاڭداردىڭ سارقىتى» عانا ەمەس, سولاردىڭ جالعاسى, قازاقتىڭ ماحامبەت پەن ماعجان رۋحتى ورلىك پەن ەرلىك پوەزياسىن جالعاستىرىپ العا اپارۋشى دەپ باعامداساق, ورىندى سياقتى. لەۆ گۋميلەۆ ايتاتىن, كەنەسارى رۋحىنداعى پاسسيونارلىق, ياعني اسىل مۇرات جولىندا جانكەشتى جانپيدالىققا بارۋدىڭ اڭسار-يدەياسىن اسقاقتاتا, نامىس شارىعىمەن شيرىقتىرا جىرلاۋ, اسىرەسە, كەيىنگى شيرەك عاسىر بەدەرىندەگى ر. نيازبەك شىعارماشىلىعىنىڭ وزەگىنە التىن ارقاۋداي تارتىلعان جاڭاشىلدىقتىڭ جارقىن كورىنىسى دەر ەدىك. الاش ارداقتىسى اسانباي اسقاروۆ ادىلەتسىزدىككە ۇشىراعان كەزدەگى «تامۇق وتىنا جانباعان» اتتى شەر-داستانى, حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار الىبى دىنمۇحامەد قوناەۆ حاقىنداعى «كەمەڭگەر» ولەڭ-رومانى, قازاقستاندى بار الەمگە پاش ەتكەن قادىرمەندى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى «تۋعان ەلدىڭ اسپانى», داۋىلپاز اقىن ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ 200 جىلدىعى قۇرمەتىنە 200 ولەڭنەن قۇرالعان «ماحامبەت مايدانى» اتتى جىر كىتاپتارى, اباي حاكىممەن جانە جامبىلدىڭ جولبارىس رۋحىمەن سىرلاسۋلارى, ودان كەيىنگى «قۇلاگەردىڭ ق ۇلىنى», «كۇركىرەپ وتكەن كۇندەرىم», ادەبيەتىمىزدىڭ ەڭ بيىك الامان اتاعىنا قول سوزا العان «قاعانات» اتتى بىرەگەي دە ءبىتىمدى كىتاپتارى وسىعان ايعاق. بۇلاردىڭ ءاربىرى ءبىر-ءبىر مونوگرافياعا تاتىرلىق. وسىنداي رافاەلدىڭ اقىندىق الەمىن, جازۋشىلىق جان كۇيىن ءبىز ءبىر ماقالا اۋقىمىنا قالاي سىيدىرماقپىز. ول اشقان كوركەمدىك قۇبىلالارى دا كوز ءسۇيىندىرىپ, كوڭىلدى قاناتتاندىرادى. بولەك-بولەك جۇزدەگەن ولەڭدەردەن ءبۇتىن تاقىرىپتى قامتىعان ءبىرتۇتاس جىر كىتاپتارىن تۋدىرۋى جانردى بايىتقان ءھام تۇرلەندىرگەن جاڭاشىلدىعى دەپ بىلسەك كەرەك. اقىن ءۇشىن جاڭا زامانداعى, جاڭعىرعان جاھانداعى ماحامبەتتىك مايداننىڭ الدە دە ۇشى-قيىرى جوق. ابايدى ءبىز دە ءپىر تۇتامىز. بىراق رافاەلدىڭ قازاقتىڭ باس اقىنىنا دەگەن ەرەك تە بولەك قۇرمەتىنىڭ ءوزى قۇرمەتتەۋگە لايىق دەپ ويلايمىن.
سايىن دالا,
سارىارقا سايران باعى,
اتاق-داڭقىڭ كەتتى اسىپ ايدان دا ءارى.
قۇدايسىڭ دەپ ايتۋعا قورقىپ تۇرمىن,
ولەڭ-جىردىڭ اق ارىس پايعامبارى.
ەل-جۇرتىنىڭ جۇرەگىن ارايلاماي,
تۋا قالسىن وزىڭدەي اباي قالاي.
جالعىز كەرۋەن ءوزىڭسىڭ كۇنگە تارتقان,
داۋىلدار مەن جاۋىنعا قارايلاماي.
تۇگەسىلىپ تاعدىردىڭ شىرعالاڭى,
جاڭا-جاڭا اشىلسا سۇر قاباعى,
مىنا جارىق جالعاندا
اباي, سەنسىڭ
ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ ءبىر عالامى.
ابايدى جانپيدالىقپەن ءسۇيۋدىڭ, ابايدى كوز جاسى پارلاعان, جۇرەك قانى سورعالاعان تەبىرەنىستى پاراساتپەن تەرەڭ ۇعىپ ءتۇسىنۋدىڭ اسا ورەلى كورىنىسى بۇل. ابايدى ءسۇيۋ – ادامدى ءسۇيۋ, الاشتى ۇعۋ. ولاي بولسا, ابايدى سۇيگەن, الاشىم دەپ تەبىرەنگەن, قازاعىم دەپ ەمىرەنگەن اقتاڭگەر اقىن رافاەل نيازبەكتىڭ كۇنگە بەت العان قازاق پوەزياسى كەرۋەنىندەگى قارا نارشا تارتقان قازىنالى جىرلارىنىڭ تالاي اسۋلاردان تالماي وتەر ومىرشەڭدىگىنە دە كۇمان بولماسقا كەرەك.
***
امانچي گۋناشەۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
«رافاەل – تاريحىمىزدىڭ ەڭ قيىن دا قاسىرەتتى شاعىندا اللانىڭ ءوزى جاققان باقىت جۇلدىزى بولدى» دەگەندى ءوز وتانداستارىم – شەشەندەر اۋزىنان تالاي مارتە ەستىگەن اداممىن. بۇگىنگى كۇنى بۇل اقىننىڭ ەسىمى مەن «شەشەندەر» پوەماسى بىت-شىتى شىعارىلىپ قيراتىلسا دا, باس يمەگەن شەشەنستان جەرىندە كەڭىنەن ءمالىم.
***
زەينوللا سەرىكقالي ۇلى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
رافاەل نيازبەكوۆ – وسى جاسىنا دەيىن ومىرگە, ءوز ورتاسىنا دەگەن سابيلىك (تازالىق) باعزى, بەيكۇنا ەركەلىگىن قاز-قالپى ساقتاي العان سيرەك جاراتىلىستىڭ ءبىرى…
ەرجەتىپ, ەسەيە كەلە, ەندى مىنە, رۋحاني ءورىسىن دە, جانرلىق, تاقىرىپتىق تانىمىن دا كەڭەيتىپ, كۇندەردىڭ كۇنىندە – عاسىرلار توعىسىندا حالىقارالىق كەڭىستىككە ءوتىپ كەتتى. قينالعان ەلدىڭ تاعدىر-تالانى تالقىعا تۇسكەن سىن ساعاتتاردا ازاماتتىق ءسوزىن, كوزقاراسىن اقتارىلا ءبىر ايتا العان اقىن.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
