ايماقتار • 25 ءساۋىر، 2019

اقىرتاس كەشەنىنىڭ كوركەم قۇپياسى مول

1008 رەت كورسەتىلدى

جامبىل وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانى اۋماعىندا ورنالاسقان ورتاعاسىرلىق اقىرتاس تاريحي كەشەنى قازىنالى قۇپيانى قويناۋىنا جاسىرعان جۇمباق مەكەن.

ءبىر جارىم عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى زەرتتەلىپ كەلە جاتقان تاريحي ەسكەرتكىش ەلىمىزدە جانە ورتالىق ازيادا تەڭدەسى جوق الىپ كەشەن رەتىندە باعالانادى. يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگەن اقىرتاس كەشەنىنىڭ قۇپياسى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق اشىلعان جوق.

 ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىنا وراي مەملەكەتتىك «ەجەلگى تاراز ەسكەرتكىشتەرى» تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن اقىرتاس ساراي كەشەنىندە «اقىرتاس قۇپيالارى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي سەمينار ءوتتى. وعان ەلىمىزدەن جانە شەت ەلدەردەن بىرقاتار عالىمدار مەن اۋليەاتا وڭىرىندەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى قاتىستى. سەميناردىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى تاكەن مولداقىنوۆ ءسوز الىپ، جالپى ادامزات بالاسى ءۇشىن تەگىن، تاريحىن ءبىلۋ ۇلى مۇرات ەكەنىن، سوندىقتان دا اقىرتاس سياقتى الىپ كەشەندەردىڭ تاريحىن تانۋ اسىرەسە جاستار ءۇشىن تاعىلىمدى ءىس ەكەنىن ايتتى. ال، «ەجەلگى تاراز ەسكەرتكىشتەرى» تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى نۇرلان بىقىباەۆ «اقىرتاس كەشەنى – كونە مادەنيەتتىڭ وزىق ۇلگىسى. بۇل تاسقا جاسىرىلعان تاريح. تاريحتى ءبىلۋ، ونى قادىرلەۋ ءاردايىم ەلدىكتىڭ كورىنىسى بولماق»، دەپ ءوز ويىمەن ءبولىستى. «اقىرتاس قۇپيالارى» اتتى عىلىمي جيىندى جامبىل وبلىستىق مادەنيەت، ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ءزۇبايرا سەمبينا اشىپ بەردى. بۇدان كەيىن ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايمان دوسىمباەۆا ءسوز الىپ، اقىرتاس كەشەنى دىنمەن، فيلوسوفيامەن تىعىز بايلانىستى تاريحي ورىن ەكەنىن ايتىپ، وعان ءوزىنىڭ عىلىمي دالەلدەرىن كەلتىردى. اسىرەسە، جاستارعا كونە ساراي كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى، سونىمەن قاتار وسى جەردەن تابىلعان ءتۇرلى بۇيىمدار تانىستىرىلدى.

ء ا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى، PhD دوكتورى ەرالى اقىمبەك اقىرتاس كەشەنىن 2007 جىلدان بەرى زەرتتەپ كەلەدى ەكەن. كەزىندە اكادەميك كارل بايپاقوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن وسىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن عالىم اقىرتاس جونىندەتىڭ مالىمەتتەردى باياندادى. «اقىرتاس كەشەنى بىرنەشە بولىكتەردەن تۇرادى. ساراي ماڭىنان تابىلعان ساق، ءۇيسىن ءداۋىرىنىڭ وبالارى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى VII-IV عاسىرلارعا جاتادى. سونىمەن قاتار، قىرعىز الاتاۋىنىڭ جيەگىندە ەكى كەرۋەن ساراي بار. بۇل جەردەن سۋ قويمالارى مەن ەكى شاتقالدان كەلەتىن سۋ قۇبىرلارى تابىلعان»، دەدى ءوز سوزىندە ەرالى اقىمبەك. سونداي-اق، عالىم كونە كەشەن تۋرالى بايپاقوۆ، باسەنوۆ، پاتسيەۆيچ سياقتى اتاقتى عالىمداردىڭ دا پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.

 نەگىزىنەن اقىرتاس ساراي كەشەنى تۋرالى زەرتتەۋلەر كوپ. سونىمەن قاتار، عالىمدار دا بۇل تۋرالى ءتۇرلى پىكىرلەر ايتادى. ماسەلەن، پ.لەرح اقىرتاس سالىنىپ بىتپەگەن بۋددا عيباداتحاناسى دەسە، اكادەميك ۆ.بارتولد نەستوريان عيباداتحاناسى دەگەن پىكىر بىلدىرگەن. ال، ارحەولوگ ت.باسەنوۆتىڭ جازۋىنا قاراعاندا، اقىرتاس سالىنىپ بىتپەي قالعان ءىرى بەك سارايىنىڭ ىرگەسى بولۋى مۇمكىن. اقىرتاس VIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا، ياعني 751 جىلى قارلۇقتار مەن اراب اسكەرلەرى اتلاح ماڭىندا قىتاي اسكەرلەرىن تالقانداپ، ەكى مەملەكەت اراسىندا بەيبىت قاتىناس ورناعان كەزدە سالىنا باستاعان بولۋى مۇمكىن دەگەن دە بولجامدار بار.

 سەمينار بارىسىندا اقىرتاس كەشەنىنە بايلانىستى تاعى ءبىر تىڭ دەرەك ۇشىراستى. ەرالى اقىمبەكتىڭ ايتۋىنشا، 1222 جىلى قىتاي ساياحاتشىسى چاڭ چۋڭ شىڭعىس حاننىڭ شاقىرۋىمەن باداحشانعا بارا جاتىپ، اقىرتاس جانە جەتىتوبە قورعاندارىن كورەدى. بۇل دەرەكتەر سول اتپەنەن چاڭ چۋڭ جازبالارىندا كەزدەسەدى ەكەن. ال، جەتىتوبە قورعانى دا اقىرتاس كەشەنىنىڭ بويىندا جاتقان ورتاعاسىرلىق قۇندى جادىگەرلەردىڭ ءبىرى. بۇدان كەيىن ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇحتار قوجا اۋليەاتا وڭىرىندەگى ورنەك قالاشىعى تۋرالى ءوز ويىمەن ءبولىستى. سونىمەن قاتار، تۇركىستان وبلىسىنداعى سايرام قالاشىعى تۋرالى دا ايتىپ ءوتتى.

 جالپى، تاريح تاعىلىمىن تانۋ دا ۇلت رۋحىن كوتەرەتىن دۇنيە. تاسىن تۇرتسەڭ تاريحى كورىنەتىن تاراز توپىراعىنداعى اقىرتاس كەشەنىنىڭ اقيقاتىن اشۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ مىندەتى. كەشەن تۋرالى ءتۇرلى پىكىرلەردىڭ ءبىر ارناعا توقايلاسىپ، ورتاق شەشىمى شىعاتىن مەزگىلى جەتتى.

سوڭعى جاڭالىقتار

اسىل اعانىڭ شاراپاتى

رۋحانيات • كەشە

قۇيماقۇلاق

رۋحانيات • 26 قازان، 2021

قوعامنىڭ بىتەۋ جاراسى

قوعام • 26 قازان، 2021

گاز باعاسى نەگە قىمبات؟

ايماقتار • 26 قازان، 2021

فرانتسيا تىزگىنى ءۇشىن تايتالاس

ساياسات • 26 قازان، 2021

ەربوسىن ۇلىن اۋىر سىناق كۇتىپ تۇر

كاسىپقوي بوكس • 26 قازان، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار