«قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جىرىنىڭ «ماناستان» نەسى كەم؟
دانا اباي «ادام بالاسىن ادام بالاسىنان وزدىراتىن» قاسيەتتەردى سانامالاپ ايتىپ كەتكەن بولاتىن. ەشقاشان ماڭىزىن جويمايتىن سول قاسيەتتەر قازىر ءتىپتى ەڭسەلەنە ءتۇسكەندەي. تاۋەلسىز قازاقستاندى الەم جۇرتشىلىعىنا تانىتۋ جانە مويىنداتۋ, جاھاندانۋ داۋىرىندە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ ءۇشىن ءبىز اقىل-ساناعا, ونەر-عىلىمعا سۇيەنۋگە ءتيىسپىز. بۇگىنىمىزدىڭ جەتىستىكتى بولۋى – ءبىر مەجە, ال ماقتانا كورسەتۋگە مولىنان تاتيتىن كونە قۇندىلىقتارىمىزدى جەتكىلىكتى باعالاي الىپ ءجۇرمىز بە؟ ءبىر عانا مىسال رەتىندە «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» ەپوستىق جىرى جايلى ايتۋعا بولادى.
دانا اباي «ادام بالاسىن ادام بالاسىنان وزدىراتىن» قاسيەتتەردى سانامالاپ ايتىپ كەتكەن بولاتىن. ەشقاشان ماڭىزىن جويمايتىن سول قاسيەتتەر قازىر ءتىپتى ەڭسەلەنە ءتۇسكەندەي. تاۋەلسىز قازاقستاندى الەم جۇرتشىلىعىنا تانىتۋ جانە مويىنداتۋ, جاھاندانۋ داۋىرىندە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ ءۇشىن ءبىز اقىل-ساناعا, ونەر-عىلىمعا سۇيەنۋگە ءتيىسپىز. بۇگىنىمىزدىڭ جەتىستىكتى بولۋى – ءبىر مەجە, ال ماقتانا كورسەتۋگە مولىنان تاتيتىن كونە قۇندىلىقتارىمىزدى جەتكىلىكتى باعالاي الىپ ءجۇرمىز بە؟ ءبىر عانا مىسال رەتىندە «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» ەپوستىق جىرى جايلى ايتۋعا بولادى.
باسىنان تالاي داۋىرلەر مەن داۋرەندەردى وتكىزگەن قازاق حالقىنىڭ, توسىنەن جوڭكىلگەن نەبىر تايپالار مەن ۇلىستاردى وتكەرگەن قازاق دالاسىنىڭ تاريحى شىم-شىتىرىق. وسىلاردىڭ ءىشىندە ءبىز ءبىر شاڭىراق استىندا بولىپ, 16-شى عاسىردىڭ سوڭىندا ىدىراعان نوعاي-قازاق ۇلىسىنداعى پسيحولوگيالىق كوڭىل-كۇيدى, حالىقتىڭ نەنى اڭساپ-كوكسەگەنىن «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جىرلار تسيكلىنەن اڭعارامىز. ءدۇنيەجۇزىلىك مادەنيەت ەسكەرتكىشى دەپ ەسەپتەلىنەتىن ول «نوعايلى جىرلارى» دەپ اتالادى. ونىڭ سەبەبىن جوعارىدا ايتىلعان قوس ۇلىستىڭ بىرگە بولۋىنان دەپ ءتۇسىنەمىز. نوعاي ۇلىسى قازاننان سامارقاندقا, قىرىمنان التايعا, ماڭعىستاۋدان تۇمەنگە دەيىنگى اۋماقتى مەكەن ەتكەندىگىن ەسكەرسەك, جىر قازاق ءۇشىن جات ەمەس. قازاق ءتىلىندە جىرلانىپ, بىردەن-ءبىر تولىق نۇسقاسى قازاق جىراۋلارىنىڭ ارقاسىندا ساقتالىپ, ءبۇگىنگە جەتكەندىگى دە ءبىراز نارسەنى اڭعارتادى. ونىڭ ۇستىنە ماڭعىستاۋلىق عالىم, مارقۇم س.قوندىباي «قىرىم» توپونيمىنە قاتىستى «اڭىزدىق قىرىم – 14 عاسىردا پايدا بولعان ءۇستىرتتىڭ پوەتيكالىق اتاۋى, ءۇستىرتتى سول ايماقتا تۇرعان ءتۇرىكپەن دە, قازاق تا كۇنى بۇگىنگە دەيىن «قىر» دەپ اتاپ كەلەدى. ەسەن-قازاقتار زامانىندا جانە ولاردىڭ ىدىراپ كەتكەننەن كەيىنگى جارتى عاسىر ۋاقىت ىشىندە جەرگىلىكتى فولكلوردا «قىرىم» دەپ ءۇستىرتتى دە, وعان جاپسارلاس ماڭعىستاۋ تۇبەگىن دا اتايتىن بولعان» دەگەن پىكىر ايتادى. دەمەك, جىر قازاقتىڭ دا مۇراسى, وعان يەلىك ەتۋگە قازاقتىڭ دا قۇقى بار.
كولەمى جاعىنان الەمدەگى الىپ جىر «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» ءتيىستى ورىنداردىڭ قۇلاعىنا ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى شالىندى. ي.ۆ.ءستاليننىڭ جۇدەگەن, كوڭىلسىز حالىقتى رۋحاني قولداپ, يدەولوگيالىق جاعىنان جىگەرلەندىرۋ ماقساتىندا بەرىلگەن تاپسىرماسى نەگىزىندە, بارلىق رەسپۋبليكالاردا ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا نازار اۋدارىلا باستادى. 1942 جىلى كسرو عىلىم اكادەمياسى قازاق فيليالى تورالقاسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ق.ساتباەۆ پەن وسى فيليالدىڭ ءتىل, ادەبيەت جانە تاريح ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ن.ساۋرانباەۆ قازاق كسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى ن.وڭداسىنوۆقا مالىمدەمە جاساپ, اتالمىش جىردى جادىندا ساقتاپ, بۇگىنگە جەتكىزگەن مۇرىن جىراۋ سەڭگىربەك ۇلىن الماتىعا الدىرىپ, جىردى اسا قيىندىقپەن قاعازعا ءتۇسىرتتىرەدى. وسىلايشا, مۇرىن جىراۋدىڭ كومبە كوكىرەگىندە ساقتالعان اسىل جادىگەر حاتتالدى. بۇعان ۇلكەن ىقىلاسپەن شۇكىرشىلىك ەتۋگە ءتيىسپىز. ەكى جىلدان سوڭ تاشكەنت قالاسىندا وتكەن ورتا ازيا فولكلورىنا قاتىستى بۇكىلوداقتىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيادا ايتۋلى كەڭەستىك عالىمدار «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جىرىن «دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزى بار جىر» دەپ باعالادى. سول كەزدەرى عالىمدار, ادەبيەتشىلەر, تاريحشىلار تاراپىنان جىرعا قىزىعۋشىلىق تۋىپ, زەرتتەۋگە قۇشتارلىق پايدا بولدى. باستاپقىدا ميفتىك اڭىز ەلەمەنتتەرى باسىمىراق جىر رەتىندە قاراستىرىلىپ, تاريحي استارىنا ۇڭىلۋگە ايتا قالارلىقتاي ۇمتىلىس بولعان جوق. ءبىر سيۋجەتتى ءار جىراۋدىڭ ءوزىنشە قۇبىلتا, ءوز قيالىمەن دامىتا جىرلاۋى جىردىڭ كوركەمدىك-پوەتيكالىق قۋاتىن ارتتىرعانمەن, كۇدىك-كۇماننىڭ پەردەسىن قويۋلاتا ءتۇستى. قيالدىڭ جىرى, اڭىزدىڭ اڭگىمەسى, جىراۋلاردىڭ ويىنان شىعارىلعان وقيعالار, نوعايدىڭ مۇراسى دەپ قاراۋ ۋاقىت وتە كەلە سەيىلىپ, بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭنىڭ ءدۇبىرى, باعزى ءداۋىر داۋىسىنىڭ جاڭعىرىعى, قازاققا دا قاتىسى بار قۇندىلىق ەكەندىگى مويىندالا باستادى. حالىق قيالىندا عاسىرلار بويى تەربەلگەن ەل مەن جەردى قورعاۋ, وتانسۇيگىشتىك, ءتاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسۋدىڭ وكسىك-سارىنى ەستىلدى, جاۋعا قارسى اتويلاعان رۋحتىڭ لەبى ەستى. ءارتۇرلى پىكىر, پايىمداردان سوڭ, «قىرىق ءبىر باتىردى قامتيتىن 36 جىردان تۇرادى» دەپ كولەمى انىقتالدى. 10 باتىردى قامتيتىن «اڭشىباي باتىر جانە ونىڭ ۇرپاقتارى», تاعى دا 10 باتىر جايلى سىر شەرتەتىن «قارادوڭ باتىر جانە ونىڭ ۇرپاقتارى», سونداي-اق, 21 باتىردى باياندايتىن «جەكە باتىرلار» بولىمدەرى بار ەكەندىگى ناقتىلاندى. كەك الۋ, ەل قورعاۋ, ءتاۋەلسىزدىك ءۇشىن ارپالىستىڭ اتادان-بالاعا جالعاسىپ, جىردىڭ ءون بويىنا گەنەولوگيالىق سيپات بەرەتىندىگى ايتىلدى. تەكستىك-سيۋجەتتىك نەگىزى تالقىلانىپ, جىرلاردىڭ ءبارى ءبىر مەزگىلدە جازىلماعاندىعى, ءار قايسىسىنىڭ ءار زاماننىڭ تۋىندىلارى ەكەندىگى, ماڭعىستاۋدا, ودان سوڭ سارايشىقتا تۇرعان قارت جىراۋ سىپىرادان باستاپ, ابىل, نۇرىم, قاشاعان, مۇراتتار ارقىلى مۇرىنعا جەتكەندىگى بەلگىلى بولدى. سونداي-اق, جىرشىلار مەن جىراۋلاردىڭ جىردى جاڭادان ويلاپ تاپپاي, «14 عاسىر وزالدارىنداعى باس كەيىپكەرلەردىڭ ەسىمدەرىن نوعايلى تاريحىندا اتى ءماشھۇر بولعان ەدىگە جانە ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ, ت.ب. كىسىلەردىڭ اتتارىنا اۋىستىرا جىر جاساعاندىعى» شامالاندى. جىردا ايتىلاتىن شىڭعىرلاۋ, قاندىارال, ەلەك, قىزىلقۇم, بالقان, بوعدا, بەسوبا, شات, ەگىزبۇلاق, قاراتۇلەي, وزگە دە جەر-سۋ اتاۋلارىن قازىرگى قازاق دالاسىنان كەزدەستىرۋگە بولادى. اسىرەسە, بەينەۋ اۋدانى اۋماعىنداعى كۇيكەن ۇشقان تاۋى «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جىرىنىڭ مەنمۇندالاپ تۇرعان «بەلگىسى». ماڭعىستاۋلىقتار اراسىندا ون ءبىر بي وپاسىزدىق جاساپ كەپىلگە قالدىرىپ قاشىپ كەتكەن, ءسويتىپ, قالماقتاردىڭ قولىنان قازا تاپقان كۇيكەن كەيۋانانىڭ جالعىزى – ماناشىنىڭ قۇرمەتىنە سول ەسىمدى يەلەنىپ جۇرگەندەر بار.
«قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جىرى ءالى زەرتتەلىپ بولعان جوق. تاريحي-گەوگرافيالىق تۇرعىدا جانە جىردا كەزدەسەتىن سالت-ءداستۇر, ءدىني نانىم-سەنىم, باتىرلاردىڭ قالىپتاسۋى مەن سوعىسۋ ءادىسى, ورىنداۋشىلار مەكتەبى مەن ولاردىڭ جىردى دامىتۋ شەبەرلىگى سەكىلدى الۋان قىرىنان تولىققاندى زەرتتەپ-زەردەلەۋ ءۇشىن ءوز جاناشىرلارىن, ءىزدەنۋشىلەرىن كۇتەدى. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز – الەم الدىندا قازاقتىڭ ماقتانىشىنا اينالا الاتىن ۇلانعايىر جىردىڭ, ونىڭ ورىنداۋشىسى, ايرىقشا تالانت يەسى مۇرىن سەڭگىربەك ۇلىنىڭ ءالى كۇنگە ەلەۋسىز قالىپ كەلە جاتقاندىعى. جوقتار جوقتان بار جاساپ تىراشتانۋعا اۋەس بولسا, ءبىز باردى باعالاي الماۋعا بوي ۇيرەتىپ العان سىندىمىز.
اعىلشىننىڭ «رولاند تۋرالى اڭىزىن», گرەكتىڭ «يلياداسى» مەن «وديسسەياسىن», قىرعىزدىڭ «ماناسىن», ورىستىڭ «يگور جاساعى تۋرالى جىرىن» بىلەمىز, سول ارقىلى ەلدەرىن تانيمىز. ال «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» دەسە قازاق اتى اتالاتىنداي ءدارەجەگە نەگە جەتە الماي ءجۇرمىز؟ جوعارىدا ايتىلعان ن.وڭداسىنوۆقا جازىلعان ءمالىمدەمەدە ق.ساتباەۆ پەن ن.ساۋرانباەۆ «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» باعالىلىعى جاعىنان قىرعىزدىڭ «ماناسىنان» دا اسىپ ءتۇسەر دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزى بار, كولەمى جاعىنان «ماناستان» ەكى ەسە ۇلكەن, شىعىستىڭ ۇلى تۋىندىسى «مىڭ ءبىر ءتۇننىڭ» ءوزىن كەيىنگە قالدىرادى» دەگەن بولاتىن. ءبىزدىڭ ويىمىز – قىرعىز باۋىردىڭ برەندى «ماناستى» مانسۇقتاۋ ەمەس, 2009 جىلى قىتايداعى قىرعىز دياسپوراسى ۇسىندى دەپ, قىتاي اتىنان يۋنەسكو-عا تىركەگەندىگىن ايتۋ. ءبىز قىتايلىق قانداستاردىڭ قارەكەتىن كۇتىپ ءجۇرمىز بە, الدە جىردىڭ كەيبىر نۇسقالارى ساقتالعان رەسەي ءولكەسىندەگى نوعايلارعا قارايلايمىز با؟ جۇرت بىرەۋدىڭ ۇلى مۇراسىن كوزاپارا «ۇرلاۋعا» كوشكەندە, ءبىز بارىمىزدى ناسيحاتتاۋدان نەگە تارتىنامىز؟ تاجىكتەر فيردوۋسي مۇراجايىن «شاحناما» كەيىپكەرلەرىنىڭ ءمۇسىندەرىمەن بەزەندىرگەن. بۇل جاي عانا بەزەندىرۋ ەمەس, تاريحتى تانىتۋ, ۇلىلىقتى مويىنداتۋ, رۋحاني مۇرالاردى قاستەرلەۋ. الاساپىران ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە ەپوسقا قاتىستى اعالار باستاعان ءىستى ءبىز تاۋەلسىزدىك تۇسىندا لايىقتى جالعاستىرا الماي وتىرمىز. بۇعان دەيىن يۋنەسكو قورعاۋىنا قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ كەسەنەسى مەن تامعالى پەتروگليف تاس كەشەنى سەكىلدى ەكى ءمادەني, سارىارقا – سولتۇستىك قازاقستان دالاسى مەن كولدەرى سەكىلدى ءبىر تابيعي مۇرامىز ەندى. ەندى بەيماتەريالدىق مۇرا ساناتىندا كولەمى, قۇندىلىعى جاعىنان قاي تالاپتارعا دا ساي كەلەتىن «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» ەپوسى الىنسا, تاقيامىزعا تار كەلمەس ەدى. قازىرگى تاڭدا الدىن الا تىزىمدە تۇرعاندار اراسىندا اتالمىش جىر جوق.
«قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جىرىن ناسيحاتتاۋدا قىرعىزداردان ۇلگى الۋعا ءتيىسپىز. ولاردا «ماناس» جىرىنا وتاندى قورعاۋدىڭ, ەرلىكتىڭ, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستىڭ, ۇرپاق ءتاربيەلەۋدىڭ ۇستىنى رەتىندە قارايتىن كوزقاراس بارىنشا قالىپتاسقان. جىردى ورىنداۋشىلار دەڭگەيى مەن قابىلەتىنە قاراي ءدارەجەلەنىپ, ۇلىقتالادى. وزدەرى قۇرمەتتەسە, وزگەلەر دە نازار اۋدارادى ەمەس پە؟ كەڭەس استرونومى ن.چەرنىح اشقان عالامشارعا ماناس اتى بەرىلدى, ەكى تومدىق «ماناس» ەنتسيكلوپەدياسى باسىلدى. بىشكەكتە حالىقارالىق اۋەجاي وسى اتاۋمەن اتالىپ, ماناسشىلارعا جانە جىردىڭ كەيىپكەرلەرىنە ەسكەرتكىش-ءمۇسىن ورناتىلدى. گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنىپ, جىردىڭ 1000 جىلدىعى يۋنەسكو شەشىمىمەن كەڭ كولەمدە اتالىپ ءوتىلدى. رۋحاني باعىتتا بىرنەشە وپەرالار, كينولار ءومىرگە كەلدى. وسىلارعا قاراپ, «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» وگەيسىپ تۇرعانداي بولادى. مارقۇم ا.سەيدىمبەكتىڭ اتالمىش جىردى دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدە تۇركىگە ورتاق مادەني مۇرا رەتىندە تانىتۋ ارمانى دا ازىرگە ادىرا قالىپ تۇر… ەكىنشى ايتپاعىمىز – جىردىڭ بىردەن-ءبىر جەتكىزۋشىسى, «XX عاسىردىڭ گومەرى اتانعان» مۇرىن جىراۋدىڭ تاسادا قالۋى. الدىمەن مۇرىن جىراۋدىڭ ەرەكشە قابىلەت يەسى, وقۋ-سىزۋسىز-اق وسىنشا جىردى جاتتاپ, جادىندا ساقتاعان, ءوز اۋەن-ماقامىنا ساي توگىلتە جىرلاعان جىراۋ ەكەندىگىن مويىنداۋ كەرەك. جىرلارى جازباشا ساقتالعان گومەرگە تەلۋ – تابيعاتتىڭ ءوزى دارىتقان اعىل-تەگىل جادتىڭ يەسى, تاريحي, ءمادەني مۇرانى ۇزاق جىلدار ساقتاپ اكەپ, قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ قورىنا قالدىرىپ كەتكەن مۇرىنعا جاسالعان قيانات. «كۇي – ءتاڭىردىڭ كۇبىرى بولسا», ءسوزدىڭ كيەسى, ال جىردىڭ رۋحى بار. جامبىل جاباەۆ ءتۇنى بويى «كورۇعلىنى» ورىنداپ, تاڭ ءسارىدە قۇمانىن ۇستاپ دالاعا شىقسا, قارسى الدىنداعى قاراۋىتا مۇنارتقان تاۋ ۇستىندە الىپ قارا كىسى قاراپ تۇرىپتى. شوشىنىپ كەتكەن ءجاكەمە «قورىقپا, مەن تۋرالى جاقسى ايتتىڭ» دەپتى دەگەن ءلام بار. مۇرىن ورىنداعان باتىرلار جىرىندا باتىرلاردىڭ رۋحى ساقتالعان. مۇنى مۇرىن دا ءتۇسىنگەن. كونەكوزدەردەن ەستۋىمىزشە, ول ءاربىر جىر بىتكەن سوڭ, سىرتقا شىعىپ دارەتىن الىپ كەلىپ كەلەسى جىردى باستاعان. ال جىرداعى باستى كەيىپكەر – قاھارمان قايتىس بولسا, ورىنداۋشى مەن تىڭداۋشىلار كوزدەرىنە جاس الىپ, ونىڭ رۋحىنا ايات باعىشتاپ الىپ, قايتا جىرلاۋعا كىرىسەدى ەكەن. جىردى وسىنشالىقتى قۇرمەتتەگەن ءوزى ۇستا, ءوزى جىرشى م.سەڭگىربەك ۇلى, سونىمەن قاتار, قازاق جىرلارىن ورتا ازيا ەلدەرىنە ناسيحاتتاۋمەن اينالىستى. بىراق, ءبىر ءوزى ادەبيەتىمىزگە شەكسىز ۇلەس قوسقان ۇلى جىراۋدى جەتكىلىكتى دارەجەدە قۇرمەتتەپ ءجۇرمىز دەپ ايتۋعا ەرتە. ۇلتىمىزدىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ارىستاردىڭ مەرەيتويىن يۋنەسكو كولەمىندە اتاپ ءوتۋ قۋانىشىنا قول جەتكىزدىك, بىراق بۇل ساناتقا مۇرىن ەنگەن جوق. 150 جىلدىعىنىڭ رەسپۋبليكا كولەمىندە تويلانعاندىعىنا تاۋبە دەدىك. اق كەتىكتە مۇراجايعا اينالدىرىلعان جىراۋدىڭ ءۇيى ت.شەۆچەنكونىڭ مۇراجايىمەن سالىستىرعاندا, كوڭىلگە ولقى ءتۇسىپ تۇراتىنداي. كورە بىلگەنگە جەتىسپەۋشىلىكتەر جەتىپ جاتىر. وسى جەردە بىزگە ءفيردوۋسيدىڭ مۇراجايىن اشىپ, «شاحناما» كەيىپكەرلەرىنىڭ ءمۇسىندەرىن تۇرعىزعان تاجىكتەردىڭ قۇنتتىلىعى مەن «ماناسىن» ماداقتاپ, ماناسشىلارىن توبەگە كوتەرەتىن قىرعىزداردىڭ پىسىقتىعى كەرەك.
م.سەڭگىربەك ۇلى مەن «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» – تاۋسىلمايتىن تاقىرىپ. شاعىن ماقالانى ول جايلارعا تەرەڭىرەك توقتالۋعا ەمەس, ولاردى حالىقارالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋ ماسەلەسىنە ارناۋدى ءجون كوردىك. «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» مەن مۇرىن جىراۋ ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلارى ەمەس دەپ ەشكىم ايتا الماس. ءبىراق, ناسيحاتتاۋعا دا ەشكىم قۇلىقتى ەمەس.
نەگە؟
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
ماڭعىستاۋ وبلىسى.
