بوتاگوز
جۇمباق جالاۋ
كەزەكتى پوچتانى اقتارىپ وتىرعانىمىزدا اراسىندا كەڭەستىك زاماننان سوڭ ۇمىت قالعان «اۆيا» كونۆەرت ءجۇردى. قازاقستاندىكى ەمەس. توي-تومالاقتىڭ اساباسىن بىلاي قويعاندا ارىپتەستەرىمىز اتى مەن زاتىنان ءجيى شاتاساتىن مەكەمە مەن قىزمەتىمىزدى ورىسشا تولىق جانە قاتەسىز كورسەتىپتى. ءبارى تاسقا باسىلماي, قولمەن جازىلعان. مەكتەپتىڭ وقۋشىسى جازعانداي. سالىپ جىبەرۋشىنىڭ مەكەنجايى رەسەيدىڭ سوناۋ تومسك وبلىسىنان بولىپ شىقتى. سترەجەۆوي قالاسىنان. ونداي قالانىڭ بارىن بۇعان دەيىن ەستىسەك, ەكى قۇلاعىمىز كەرەڭ بولسىن.
جۇمباق جالاۋ
كەزەكتى پوچتانى اقتارىپ وتىرعانىمىزدا اراسىندا كەڭەستىك زاماننان سوڭ ۇمىت قالعان «اۆيا» كونۆەرت ءجۇردى. قازاقستاندىكى ەمەس. توي-تومالاقتىڭ اساباسىن بىلاي قويعاندا ارىپتەستەرىمىز اتى مەن زاتىنان ءجيى شاتاساتىن مەكەمە مەن قىزمەتىمىزدى ورىسشا تولىق جانە قاتەسىز كورسەتىپتى. ءبارى تاسقا باسىلماي, قولمەن جازىلعان. مەكتەپتىڭ وقۋشىسى جازعانداي. سالىپ جىبەرۋشىنىڭ مەكەنجايى رەسەيدىڭ سوناۋ تومسك وبلىسىنان بولىپ شىقتى. سترەجەۆوي قالاسىنان. ونداي قالانىڭ بارىن بۇعان دەيىن ەستىسەك, ەكى قۇلاعىمىز كەرەڭ بولسىن.
اۋىل اراسىندا جۇرگەندە «قىز بەن قوي قايدا بارمايدى» دەگەن قالجىڭ ءسوزدى ايتا بەرەتىنبىز. قايتىپ الدىق.
حاتتى جولداۋشىنىڭ مەكەنجايى – ءبىزدىڭ تابانىمىز تيمەگەن, ەشبىر تانىسىمىز تۇرمايتىن ءوڭىر. سودان شىعار, كونۆەرتتى ەنجار اشتىق. تىلدەي قاعاز شىقتى. وقۋشى داپتەرىنىڭ ۇشكە بۇكتەلىپ سالىنعان ءبىر پاراعى. رەسەيدەن كەلگەن سوڭ ورىسشا جازىلعانىنا تاڭىرقامادىق. ەسەسىنە تالدىرىپ تۇسىرە جازداعان – حات مازمۇنى.
ەستەن تاندىرعان ءماتىن مىناداي.
«امانبىسىڭ, قاينار!»
جوق, اۋدارۋعا بولمايدى ەكەن. ءتۇپنۇسقاسىن وقىعاندا تۋرا قۇلاعىمىزدىڭ تۇبىنەن ءوز داۋىسى ەستىلەدى. اۋدارمادا ونداي اۋەز جوق. كەزىندە قيانات جاساۋعا بارماعان كوڭىلىمىز بەن قولىمىزعا «ەندى بۇزىلماڭدار» دەدىك. حات اتىمىزعا قالاي كەلدى, سولاي قالادى. قازىرگى ۇرپاق ءۇش تىلگە دە ساۋاتتى بولۋى كەرەك دەسەدى. وقي الار. سونىمەن:
«زدراۆستۆۋي, كاينار!
تى, كونەچنو, ۋديۆيشسيا موەمۋ پيسمۋ. ۆەد پروشلو ستولكو لەت. نو يا ۆسەگدا پومنيلا تەبيا ي نادەيالاس, چتو كوگدا-نيبۋد يا ۆسە وبياسنيۋ. پيشەت تەبە بوتاگوز. پومنيش گ.كۋستاناي, سەلحوزرابوتى ۆ پ. جۋكوۆكا. يا ۆينوۆاتا پەرەد توبوي زا تو, چتو سولگالا. يا جدالا وت تەبيا رەشيتەلنىح دەيستۆي, نو تى پوستۋپيل پو-دجەنتلمەنسكي. يا بىلا مولودوي, جيلا ۆ وجيداني رومانتيكي. نو ۆ جيزني وكازالوس ۆسە يناچە. يا جيۆۋ ي رابوتايۋ ۆ روسسي, نا سەۆەرە, ۆ شكولە رابوتايۋ ۋچيتەلەم رۋسسكوگو يازىكا ي ليتەراتۋرى. ەسلي حوچەش منە پوزۆونيت, تو موي نومەر سوتوۆوگو تەلەفونا … . پروستي مەنيا زا ەتو سۋمبۋرنوە پيسمو. نو منە وچەن حوتەلوس سەگودنيا ناپيسات. ا زاۆترا, موجەت بىت, يا بۋدۋ سيلنو راسكايۆاتسيا.
دو سۆيدانيا, كاينار.
موجەت بىت, كوگدا-نيبۋد ۋۆيديمسيا.
بوتاگوز.
ۆسپومني, كاك يا تەبە پيسالا «دو ۆوسترەبوۆانيا».
بوتاگوز!..
بار ەكەنسىڭ عوي. ەسەڭگىرەپ وتىردىق پا, شاتتانىپ تۇردىق پا, بىلمەيمىز. قانشاما جىل بۇرىنعى كورىنىستەر مەن سەزىمدەر قايتادان اتويلاپ شىعا كەلدى.
1978 جىل. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ەكىنشى كۋرسىن ءتامامداپ, جازعى ءوندىرىستىك تاجىريبەنى وبلىستىق «سەمەي تاڭى» گازەتىنەن ءساتتى وتكىزىپ, تامىزدىڭ اياعىندا الماتىعا كەلگەنبىز. قىركۇيەك ايى بويى اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىسىنا قاتىسۋىمىز كەرەك. «ەڭبەككە جارامسىز مۇگەدەك» دەگەن قاعازى جوق ستۋدەنتتىڭ ءبارى وسىنداي جۇمىسقا تارتىلادى. جامان با, جاقسى ما, ونى ساراپشىلار زەرتتەسىن. ءبىز زيانىن كورگەن جوقپىز. بولاشاق جۋرناليست, ءتىپتى شاڭىراق يەسى رەتىندە. از-كەم اقشا دا تولەيتىن.
سونىمەن, بۇكىل كازگۋ-ءدىڭ ستۋدەنتتەرىن ارنايى پويىزعا وتىرعىزىپ, قوستانايعا اتتاندىردى. ونداعى ۆوكزال باسىنان اۋدان-اۋدانعا تاراتتى. «الەكساندروۆسكي» اتتى شارۋاشىلىققا جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ جيىرما ستۋدەنتىن اپارعان. ودان ونىمىزدى جەكە ءبولىپ جۋكوۆكا اتتى بولىمشەگە جەتكىزدى.
جۇمىس – سيىر قورالارىنىڭ شىرىگەن تاقتايلارىن اۋىستىرۋ. قولىنا بالعا مەن شەگە, ارا مەن بالتا ۇستامايتىن اۋىل بالاسى بار ما. كىرىسىپ كەتتىك. جۋكوۆكا ورتالىقتان ون شاقىرىم ورنالاسقان بولىمشە كورىنەدى. پارك جوق, بي جوق. كىلەڭ كارى-قۇرتاڭ. استىعىن ورىپ, كارتوبىن جيىپ, قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە سىرتتان ناۋقاندىق جۇمىسشىلار كەلەدى. سوندىقتان بىرنەشە ءۇيدى جاتاقحانا ەسەبىندە ۇستايدى. سوسىن اسحاناسى ۇلكەن ەكەن.
جۇمىستان باسقا جالعىز ەرمەگىمىز – فۋتبول. ايتپاقشى, ەگىن ورۋ ناۋقانى كەزىندە اراق ساتىلمايدى. بىراق, ورىستىڭ كەمپىر-شالدارى ساموگون قايناتادى. ءارى اراقتىڭ باعاسىنان ارزان. قازاق مۇندايدى «قۇرت ەسەسى – مالتادان» دەسە كەرەك.
وسى مەڭىرەۋ بولىمشەگە ەكى-ءۇش كۇننەن سوڭ ەرەسەن جاڭالىق كەلدى.
ون ستۋدەنت كەشكى تاماقتى ءىشىپ, اسحانادان شىققانىمىزدا وعان جالعاس سالىنعان, ازىرگە بوس تۇرعان جاتاقحانانىڭ الدىنا اۆتوبۋس توقتادى. ىشىنەن كىلەڭ قازاق قىزدارى تۇسە باستادى. ولار دا ستۋدەنتتەر ەكەن. قوستاناي پەداگوگيكا ينستيتۋتىنان. مىنا بولىمشەگە كارتوپ جيناۋعا جىبەرىلگەن.
قىزدار جاتاقحاناعا بەتتەگەندە ءبىز تەرەزەگە ۇيمەلەدىك. ءالى پەردە قۇرىلماعان, ايتپەسە جابىلماعان. ىشكە كىرىپ جاتىر. اۋزىمىز اشىلىپ قاراپ تۇرمىز. البەتتە, ونىمىز تەگىن ەمەس. الماتىداعى ماحابباتتارىنا ادال جىگىتتەر بولدى. باسقامىز جاي تۇرماي ءبولىسىپ جاتىرمىز. ءيا, كادىمگى بىرەۋ اسپاننان ءتۇسىرىپ, بالىق ۇلەستىرىپ جاتقانداي. ءبىر كەزدە جارق ەتە قالدى. «مىنا قىز مەنىكى» دەپپىز. ايتساق بولدى مەنشىكتەپ بەرەتىندەي.
ءمولدىر ماحاببات
پىسىق دوستارىمىز ەكەۋدەن تانىسىپ تاستاعان شاقتا كوزىمىزگە وتتاي باسىلعان قىزبەن ءبىز دە جۇزدەستىك. اتى – بوتاگوز. فاميلياسى دا ەستە. مىنا, جىلدار توڭىن جارىپ جەتكەن حاتىنان سوڭ تەلەفونمەن تىلدەسىپ تۇرعاندا فاميلياسى وزگەرگەنىن ەستىدىك. «سەن مىناداي ەدىڭ عوي» دەپ قىز كەزىندەگىسىن ەسكە سالىپ ەدىك, «قالاي ۇمىتپاعانسىڭ» دەدى. ايتپاقشى, ەندىگى ەكەۋارا ءسوزىمىزدىڭ ءبارىن قازاقشالاي بەرەمىز. وعان تولىق حاقىلىمىز.
بوتاگوز بىرنەشە كۇننەن سوڭ كەشكى قىدىرۋعا شىعاتىن بولدى. جوعارىدا جازعانىمىزداي, جۋكوۆكا ساۋىق ورنىنان جۇرداي. پاركى مەن ءبيى جوق اۋىلدا قايدا بارماقسىڭ؟ بولىمشەنىڭ سىرتىنا قاراي شىعامىز. توبىل جاعاسىمەن. جىم-جىرت تىنىشتىق. كەيدە اي جارىعىمەن قاراڭداپ ەكەۋ-ەكەۋ تۇرعان تۇلعالاردى بايقايمىز. جىگىتى بىزگە, قىزى بوتاگوزگە كۋرستاس. ايتپاقشى, بۇلار ءبىرىنشى كۋرستى ەندى بىتىرگەن, ءبىز ءسال ەرەسەك, ەكىنشى كۋرستى اياقتاعانبىز. جالپى, بوتاگوز ەكى جارىم جاس كىشى ەدى.
ۇنەمى ءۇنسىز جۇرەمىز. قازاقتىڭ «اۋزىڭا مارجان سالىپ الدىڭ با» دەگەنى ەكەۋمىزگە ارناپ ايتىلعانداي. ارمانسىز سويلەسەر ەدىك, وعان بوتاگوز ءبىر اۋىز قازاقشا ايتا المايدى. ال, قازاقى اۋىلدان كەلگەن, الماتىنىڭ وزىندە قازاقشا وقىپ جۇرگەن ءبىزدىڭ ورىسشانى ۇقساتىپ جاتقانىمىز شامالى. ەندى ويلاپ قاراساق, ەكەۋمىز دە كىنالى ەمەسپىز. وعان قازاقشا, بىزگە ورىسشا ۇيرەتپەگەن اتا-انانىڭ كىناسى جوق. ءبىر ۇلتتىڭ ەكى وركەنىندە ەمەن-جارقىن, اشىلىپ سويلەسۋ مۇمكىندىگىنىڭ بولماۋى – سول قۇرىپ كەتكىر كەڭەستىك كەزەڭنىڭ كەسىرى. جەتكىزگەن جەرى. ءبۇتىندى ەكىگە جارۋدىڭ زىميان امالى. وكىنىشتى جەرى, سول امال ويداعىداي ىسكە استى. ونى ءوز باسىمىزدان وتكەردىك. جانىڭداي جاقسى كورىپ, سونى جەتكىزىپ ايتا الماۋ – يت قورلىق كورىنەدى. جۇرەگىمىز جىرلاپ تۇرادى. بىراق, ءتىل بايلاۋلى.
قاراڭعىدا قول ۇستاسىپ جۇرەتىنبىز. بار ويىمىز بىرتىق ساۋساقتارىمىز ارقىلى بوتاگوزدىڭ نازىك, اپپاق ءارى ىستىق ساۋساقتارىنا ويىسىپ, ودان ءارى زەردەسىنە تولىق قالپىندا جەتكەنىنە ەش ءشۇبامىز جوق. مۇنداي تاسىلمەن ءتىلسىز اقپارات الماسۋدى كەيىن «اۆاتار» فيلمىنەن كوردىك. ەڭ وزىق دەگەن ءفيلمىڭىز بىزدەن وتىز جىل كەيىندە جاتىر.
ىمىرت ۇيىرىلگەن سوڭ كۇن جاۋىندى بولماسا جاتاقحاناسىنىڭ الدىنا تۇرامىز. وندا قازىرگى بايلانىس قۇرالدارى جوق. سونىڭ وزىندە بوتاگوز كۇتتىرىپ قويماي تەز شىعاتىن. وسى ءۇنسىز ءجۇرۋ وعان دا ۇنايتىن. تۇنگى اسپان استىندا شىمىرلاپ تولقىعان توبىل وزەنىنىڭ بويىنداعى سەرۋەن ءومىرىمىزدىڭ ەڭ كوركەم ءساتى ەدى.
راس, مۇلدە ءتىلسىز ەمەسپىز. ءۇي ءىشىن, ساباق جايىن, دوستار توڭىرەگىن ايتۋعا جەتەتىن سوزدەرىمىز بار. اندا-ساندا سول ورايداعى قىسقا سۇراق-جاۋاپتار بولاتىن. بىراق, تۇنگى كەزدەسۋدىڭ باسىم بولىگى ۇنسىزدىكپەن وتەتىن.
ءجۇرىپ-ءجۇرىپ كەلىپ شومەلە بولىپ ۇيىلگەن سابانعا توقتايمىز. ماڭايدىڭ ەگىنى ورىلعان سوڭ اينالادا ودان كوپ نارسە جوق. شومەلەگە ارقانى تىرەپ وتىرامىز. سالدەن سوڭ بوتاگوز الدىمىزعا باسىن قويىپ جاتادى. ول اسپانداعى جۇلدىزدارعا قارايدى. ءبىز الىستا تۇرعان جۋكوۆكا اۋىلىنىڭ شامدارىن سانايمىز. شامدار اقىرىندا وشە باستاعاندا ول ۇيىقتاپ كەتەدى. ۇستىمىزدەگى كيىمىمىزدى جاۋىپ, قىمتاپ قويامىز. جۇلدىزداردىڭ اسپانداعى ورىندارى جىلجىپ, بۇكىل شام اتاۋلى سونگەن شاقتا سەلك ەتىپ ويانادى. بىزدەن كىنا جوق, وياتىپ المايىق دەپ ەش قيمىلسىز قاتىپ وتىرعانىمىز. «قايتايىق», دەيدى. قول ۇستاسىپ اۋىلعا ورالامىز.
سونىمەن, قوڭىر كۇزدىڭ العاشقى ايىن توبىل جاعاسىندا بىرگە وتكىزىپ, وقۋعا قايتتىق. قوستانايدا جالداپ تۇراتىن ءۇيىنىڭ مەكەنجايىن جازىپ بەردى. ءبىز الماتىداعى باس پوچتاعا «دو ۆوسترەبوۆانياعا» جاز دەدىك. قانشاما جىلدان سوڭ «دو ۆوسترەبوۆانيانى» ۇمىتپاعانى مىنا حاتتان كورىنىپ تۇر.
حاتتى وقىعان ساتتەن-اق ءبىر كەزدەگى جيىرماداعى جىگىتتىڭ ون جەتىدەگى قىزعا ارناعان ولەڭدەرى سانامىزعا قايتا ورالدى. ەشقاشان, ەشقانداي باسىلىمعا جاريالاماپ ەدىك. قالىڭ وقىرمانعا ەمەس, بوتاگوزگە ارنالعاندىقتان. اقىندىعىمىزدى ايگىلەۋ ەمەس, سول كەزدەرى تولقىعان, شالقىعان سەزىمدى سىرتقا شىعارۋدىڭ قۇرالى ەدى. بوتاگوز قاشان قازاقشا تۇسىنەتىن بولعاندا وزىنە وقىپ بەرمەك ەدىك. وتىز بەس جىل كەۋدەدەگى قاپاسقا قامالىپتى.
ايتپاقشى, وقيعانىڭ رەتىن اتتاپ ءوتىپ ايتار بولساق, بوتاگوزگە قازاقشا ۇيرەتۋگە قاتىستى مىناداي اڭگىمەمىز بولىپتى. ءبىز ۇمىتىپپىز, ەكىنشى كۇنى تەلەفونمەن ءبىر ساعات تىلدەسكەندە ءوزى ەسكە تۇسىرگەن. ول «قازاقشا ۇيرەتشى» دەگەندە «ساعان «بالدىرعاننان» باستاۋ كەرەك» دەپپىز. قاتىگەزدەۋ كەتىپپىز, سودان دا ساناسىندا ساقتالعان شىعار. ون جەتى جىل بۇرىن ورىس دەرەۆنياسىنداعى جالعىز قازاق ۇيىندە تۋعان, ءۇش جىل بۇرىن اتا-اناسى كوشىپ كەلگەن قوستاناي وبلىسىنىڭ رەسەيدىڭ چەليابى وبلىسىمەن شەكتەس, ونداعى ازعانا قازاعى تەگىس ورىس تىلىندە سويلەيتىن اۋىلدا توعىزىنشى-ونىنشى كلاستى ءتامامداعان, ءبىر جىل بۇرىن ءبارى ورىسشا تىلدەسەتىن قوستاناي پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى فاكۋلتەتىنىڭ ءبىرىنشى كۋرسىنا تۇسكەن قىزعا باسقاشا قالاي ايتارسىڭ؟
حوش, ول – كەزەگى كەلەر اڭگىمە. قازىر كوكىرەكتەن بوتاگوزگە ارنالعان ولەڭدەر اقتارىلا باستاعان.
ۇندەمەستەن مەنىمەن تاۋعا باردىڭ,
ۇندەمەستەن مەنىمەن باۋدا قالدىڭ.
ءۇنسىز اشىپ ەسىگىن جۇرەگىمنىڭ,
ۇندەمەستەن جانىمدى جاۋلاپ الدىڭ.
جان سياقتى جاسىمنان بىرگە وسكەن,
جاۋدىراۋمەن شىقپايسىڭ تۇندە دە ەستەن.
ۇندەمەستەن سوڭىمنان ىلەسىپ ەڭ,
ىلەستىردىڭ سوڭىڭنان ۇندەمەستەن.
ارتىق ەمەس ءتىلسىز-اق تۇسىنگەننەن,
ايار سوزبەن ارۋدى تۇسىرگەن دە.
قاداعاندا قاراقات جانارىڭدى
قايتالادىم ابايدى ىشىمنەن مەن:
«عاشىقتىڭ ءتىلى – ءتىلسىز ءتىل!»
ءبىرىنشى ەسكە تۇسكەنى – وسى ولەڭ. مىناۋ – ەكىنشىسى:
الدىمىزدا كەزدەسۋ بار-اۋ ءالى,
ارمانىمنىڭ جۇيرىگى جاراۋ ءالى.
كوز الدىمنان كەتپەيدى تۇنگى توبىل,
كوك قۇراققا بولەنگەن جاعالاۋى.
العى كۇندەر اسىعا شاقىرادى,
ايتىلمايتىن سىرلارعا باتىرادى.
كوز الدىمنان كەتپەيدى تۇنگى قايىڭ,
اي نۇرىنا مالىنعان جاپىراعى.
«كەلىپ ەدىڭ ءبىر اۋرۋ مەڭدەپ» دەيسىڭ,
«ءبىر اپتادا جىبەردىم ەمدەپ» دەيسىڭ.
توبىل, قايىڭ تىلىمە ورالماس ەد,
سول ارقىلى ويىمنان سەن كەتپەيسىڭ!
ەسىمىز جيىلماي جۇرگەن بىرنەشە كۇننىڭ ىشىندە بىرتىندەپ باياعى ولەڭدەر ساناعا قايتا تولا باستادى. قاتىپ قالعان قار مەن مۇزدىڭ كۇرت ەرىپ, سايىن دالانى سۋعا تولتىراتىنى سياقتى. ەرنىمىز ءوز-وزىنەن كۇبىرلەيتىن بولدى.
«ساعىنىشتىڭ تورىنداعى قۇسپىن» دەپ,
حات جازىپسىڭ «جانە نە دەپ بۇل باقىت؟»
بىردەن ساعان قارلىعاش بوپ ۇشقىم كەپ
تۇرعانىممەن ويعا كەتتىم شىم باتىپ.
كەۋدەمدەگى ۇلان-عايىر سەزىمدەر
شىندىعىندا اكەلدى ەكەن ساعان نە؟
دەي المايمىن «ۋاقىت جوق, ءوزىڭ كەل»,
جانە ءوزىم دە بارا المايمىن, امال نە.
«بۇگىن كورىپ جۇرگەنىڭمەن مىڭ سىناق,
شىدامىڭدى بەكەر جانىم, ۇگىتپە!».
نامىسىڭدى سەنىڭ سولاي شىمشىلاپ
جانە ءوزىم دە بەرىلەمىن ۇمىتكە.
مۇڭى باسىم مىنا جازعان حاتىڭ مەن
ەشقانداي دا قيىن ەمەس سۇراعىڭ:
«باقىت دەگەن مەنىڭ ماحابباتىم مەن
سەنىڭ اماندىعىڭنان-اق تۇرادى!»
ءۇشىنشى ولەڭدە سوڭعى شۋماقتىڭ بۋناقتارىن ناعىز ماحاببات اقىنى تۇمانبايشا جازعانىمىز اڭعارىلادى. جالپى, قاي ولەڭ بۇرىن, قاي ولەڭ كەيىن تۋعانىن كىم ءبىلسىن. ەندى ويىمىزعا تۇسكەن رەتىمەن كەلتىرىپ جاتىرمىز. ءتورتىنشى ولەڭ تومەندەگىدەي:
سەن حاتىما قۋاندىڭ «كەلەم» دەگەن,
مەن حاتىڭا قۋاندىم «سەنەم» دەگەن.
قۇرسىن مىنا ماحاببات ەلەڭدەگەن,
بار قىزىعىن كۇندەردىڭ تەل ەمبەگەن.
ءبىر كۇن ءوتتى اڭساۋدىڭ مۇڭىن ارتىپ,
بىرەۋلەرگە كورىنەر مۇنىم ارتىق.
سەن وتكىزدىڭ بۇل كۇندى جولعا قاراپ,
مەن وتكىزدىم بۇل كۇندى شىلىم تارتىپ.
تاعدىرىڭنىڭ بەل-بەلەس, يرەگىندە
بىلەم سەنى الدىعا سۇيرەدى نە.
سونشا ازاپتىڭ كەلمەيدى ءبارىن قوسساڭ,
ءبىز كەزدەسەر ءبىر ءساتتىڭ شيرەگىنە!
تاعدىردىڭ ناعىز «بەل-بەلەسى» مەن «يرەگى» قانداي ەكەنىن وندا سەزبەسەك كەرەك. مىنا سۇيكەي سالعان ءسوزىمىز اقيقاتقا اينالارىن بىلسەك, ءبۇيتىپ جازباس ەدىك. ادامدى وزىنەن بۇرىن ءسوزى سورلاتارىن اڭعارماعان اڭقىلداق باسىمىز؟!
شىنى كەرەك, بوتاگوزگە ارنالعان بارلىق ولەڭ بىردەن ويعا ورالمادى. باستاپقى ەكەۋى وتىز بەس جىلدان كەيىن جازعان حاتى قولىمىزعا تيگەن ساتتە ساناعا سارت ەتە قالعانىن ايتتىق. ءۇشىنشىسىن شۋماق-شۋماعىمەن قايتا قۇراستىرىپ الدىق. بىرنەشە جىل بۇرىن جايىق جاعاسىندا كونە سارايشىق قالاسىنىڭ قازباسىندا ارحەولوگتاردىڭ سىنىق قىش تاباقشانى قايتا قۇراستىرعانىن كورىپ ەدىك. تۋرا سونىڭ كەرى كەلدى.
ءتورتىنشى ولەڭنىڭ ءبىرىنشى شۋماعىن ەسكە تۇسىرە الماي قينالدىق. باسسىز, بىراق كەۋدەسى مەن اياعى ىسپەتتى ەكى شۋماعى بار ولەڭ باياعىدا وقىعان ماين ءريدتىڭ «جۇمباق سالت اتتىسى» سياقتى ءبىزدىڭ سانامىزدىڭ ساحاراسىن بىرنەشە تاۋلىك ابىگەر ەتتى. قايتا جازساق قايتەدى؟ جوق, وندا تاريحقا قيانات. ءارى شابىتتىڭ شوعى ءسونىپ قالعان. بارىنا تاۋبە دەپ جۇرگەندە, بوتاگوزدەن حات العانىمىزدىڭ تۋرا التىنشى كۇنى جوعالىپ كەتكەن ءبىرىنشى شۋماق ءوز-وزىنەن تىلىمىزگە ورالسىن. ءتورتىنشى ولەڭ سولاي بۇتىندەلگەن.
ال, قانشا شۋماق بولعانى بەيمالىم بەسىنشى ولەڭنىڭ سوڭى عانا بار. وسى ءتۇيىندى شۋماعىن ەندى جەتىمسىرەتىپ كوشكەن جۇرتقا تاستاپ كەتە المادىق. جەڭىس پارادىنا قاتىسقان جاۋىنگەرلەر اراسىندا مۇگەدەك سولدات بولدى ما, جوق پا بىلمەيمىز, ال بوتاگوزدىڭ تىرلىگىمىزگە قايتا ورالۋى قۇرمەتىنە ءوتىپ جاتقان ساناداعى جىر پارادىنا جىلدار كوشىندە تۇلعاسى جىرىمدالىپ قالعان جارادار ولەڭ دە قاتىسۋعا حاقىلى دەپ سانادىق:
ساباق قازىر اياقتى تۇسادى دا,
ەكى قالا بىزدەردى الشاق ءبولىپ.
قۇلاسام دەپ جۇرەمىن قۇشاعىڭا,
سەنى اڭساتقان جولداردان شارشاپ كەلىپ.
باس جاعىندا نە جازعانىمىز ءبايمالىم, مىنا ەكىنشى تارماقتاعى «ەكى قالا» الماتى مەن قوستاناي ەدى, ەندى الشاقتىق قوستانايدان ەكى جارىم مىڭ شاقىرىم ارىدەگى ورىس قالاسىنا جەتىپتى. «سەنى اڭساتقان جولداردىڭ» وتىز بەس جىلدا سونشاما ۇزارارىن ءبىلىپپىز بە؟
باس پەن كەۋدەسى جوق, اياعى بار ولەڭ ساپقا قوسىلعاندا كەرىسىنشە باسى بار, كەۋدەسى مەن اياعى جوق ولەڭدى تاستاپ كەتۋ – قيانات شىعار. مىنا ءبىر ولەڭنىڭ اياققى ەكى شۋماعى ەستە جوق. دالىرەك ايتقاندا, ءاربىر شۋماقتىڭ ءۇشىنشى جولدارىن ۇمىتىپپىز. ول تۇستا ماحاببات جىرىنىڭ ءاربىر شۋماعىندا ءۇشىنشى جولى وزگەرىپ كەلەتىن ۇلگىنى قادىر مەن جاراسقاننان كورگەنبىز. ەلىكتەپ جۇرگەن 20-21 جاسىمىز عوي, سول ءپىشىندى قولدانعىمىز كەلىپتى:
مەن ءوزىڭدى قيالمەن ەلەستەتەم,
بەينەڭ سەنىڭ بار قىزدان ەرەكشە ەكەن.
كۇن بولىپ كوكجيەكتەن ك ۇلىپ شىققان
شىركىن-اي, بوتاگوزىم ەمەس پە ەكەن.
ءيا, ارى قاراي ەسكە تۇسپەگەن ەكى-ءۇش شۋماقتىڭ ءۇشىنشى تارماقتارىندا «مولتىلدەگەن شىققا», «تەربەلگەن گۇلگە», «جەلپىگەن سامالعا» تەڭەگەن شىعارمىز. قيسىنى سولاي.
توقتاڭىز. تاعى ءبىر ولەڭ بار ەكەن. بوتاگوزدەن حات كەلگەنىنە جەتىنشى كۇن بولعاندا, جەكسەنبىنىڭ ۇزاق تاڭىندا, تۋرا ساعات جەتىدە كومپيۋتەر الدىندا وسى ماقالانى جوسىلتا جازىپ جاتقاندا بىرەۋ ءتۇرتىپ قالعانداي بولدى. باسقا ولەڭدەر سول قالپى وقىلماي قالسا دا, مىنا ولەڭدى ويىمىزدا سان قايتالاعانىمىز ەسىمىزگە ءتۇستى.
بۇلتقا كىرگەن كۇننىڭ دە نۇرى اۋنادى,
جاپىراقتار تولتىرىپ ءجۇر اۋلانى.
قايتقان قۇستىڭ كوشىنە ىلەسە الماي
كەۋدەمدەگى ءبىر تىرنا تىراۋلادى.
تىراۋلادى, بىلمەيمىن سەزدى نەنى؟
تانىدى ما قىس بارىن بەز جۇرەگى؟
كۇزگى بۇلاق مونتانى كۇيگە ەنگەن سوڭ
كۇزگى تۇمان ەڭسەسىن ەزگىلەدى؟
الدە نامىس سانادى ۇشپاعانىن,
الدە ءجۇزى جاقىن با ۇستارانىڭ؟
جو-جوق, تىرنا سەزىمىم سەزگەن ەكەن
سىڭارىنىڭ سەن جاقتا قىستاعانىن!
ەندىگى بايسال تارتقان بويىمىزبەن باجايلاساق, الدەبىر ۇرەي بار. الدەنەدەن قاۋىپتەنگەن ەكەنبىز. ويىمىزدا ۇزاق جىل جاتتالىپ, وڭاشا قايتالاپ جۇرگەنىمىزبەن, جەمە-جەمدە ەڭ سوڭىنان ەسكە تۇسۋىنە قاراعاندا, ەڭ سوڭعى ولەڭىمىز شىعار. وسىمەن جەتەۋ ەكەن. جەتىنشى كۇنى تاڭعى ساعات جەتىگە دەيىن ءبۇتىنى بار, جارىمجانى بار قايىرىلىپ سوققان جەتى ولەڭ! جەتەر. ءتىپتى, ءبىز جەتەر دەمەسەك تە, ودان كەيىن ولەڭ تابىلا قويماس.
سوناۋ 1978-1979 جىلدارى جازىلعان جىرلار 2013 جىلى ەسكى فوتولار سياقتى كورىندى. قاراپ وتىرساق, قانشالىقتى عاشىق ەكەنىمىز اينا-قاتەسىز تاڭبالانىپتى. قادىر اقىننىڭ «ورتا ازيا وتاۋلارى» اتتى توپتاماسىندا:
قانداي شىندىق ايتقانىمدى بولاشاق,
قانداي تاياق جەگەنىمنەن بىلەدى,- دەگەن جولدار بار ەدى. سول ايتپاقشى, قالاي عاشىق بولعانىمىزدى قالاي جىر جازعانىمىز ايعاقتاپ تۇر.
تۋرا جالىنداپ تۇرعاندا پىشاقپەن كەسكەندەي كىلت توقتاپ ەدىك. بوتاگوزدەن قوشتاسۋ حاتى كەلگەن كۇنى. ول حاتتى سونشالىق اڭعال, اڭقاۋ قىزدىڭ كوڭىل سۋىتۋ ءۇشىن ەمەس, كەرىسىنشە قىزدىرۋ, اراداعى قاتىناستى شيراتۋ, الدا بولۋى كەرەك كەزدەسۋلەردى تەزدەتۋ ءۇشىن بالالىقپەن, قيالدان جازا سالعانىن ءبىلىپپىز بە؟! بارماعىڭدى شاينا, باسىڭمەن تاس قابىرعانى سۇزگىلە, ءبارىبىر وتىز بەس جىلىڭدى, ءوزىڭنىڭ جيىرما ءبىر, بوتاگوزىڭنىڭ ون سەگىز جاسىن ەندى ورالتا المايسىڭ, قاينەكە!
ءيا, قايتىپ ءبىر شۋماق جىر جازىلمادى. ەگىلىپ-سوگىلىپ تە, قايعىرىپ-قامىعىپ تا جازبادىق. ءتۇرلى قالالاردان حاندار مەن پاتشالاردىڭ, باتىرلار مەن امىرلەردىڭ استىنداعى اتتى ىرعىتىپ تۇرعان تاس مۇسىندەرىن تالاي كوردىك. ءبىز دە جىر تۇلپارىن سولاي قارعىتىپ شىققان قالپىمىزدا تاس بولىپ قاتىپ قالىپپىز.
ودان كەيىن جىرلاپ تا كەرەگى جوق ەدى. بوتاگوزسىز وتكىزگەن ۋاقىتتىڭ نازى مەن نالاسى, اڭساۋى مەن وكىنىشى وتەجان اقىننىڭ ءبىر-اق شۋماعىمەن ءتۇيىندەلگەن. سونى قايتالاي سالساق جەتەدى:
جالاۋلار لاۋلاپ جولىما,
قۇيىلۋشى ەدى نۇر كوزگە.
قونا الماي كەتكەن قولىما
باقىتىم بولدى ءبىر كەزدە.
«باقىتىمىز بولۋى كەرەك» بوتاگوزدىڭ ءبىر-اق كۇندە عايىپ بولىپ, وتىز بەس جىلدان سوڭ تور كوز وقۋشى داپتەرىنىڭ جالعىز پاراعىنا ورىس تىلىندە جازعان حاتى باياعى جىرلار مەن جىلداردى ەسكە ءتۇسىرىپ, وسىلاي تەبىرەنتكەن.
ءبىزدى عانا تەبىرەنتىپ قويسا, كانە. بىرگە تەبىرەنەر دوستار بار ءالى. جالاۋلى جىلداردى قاتار وتكىزگەن, بۇل كۇندە ءبىر-ءبىر شاڭىراقتىڭ تىرەۋى بولىپ قويماي, كوبى ۇجىم باسقارىپ, كەيبىرى باسقارماسا دا بەلدى قىزمەتكەرىنە اينالعان ازاماتتار. بىرگە تەبىرەنەر ەدى, ءبىراز دوستار بوتاگوزدىڭ عايىپتان ورالعانىن بىلمەي, ەستىمەي, ياعني وسى كۇنگە جەتپەي ومىردەن ءوتىپ كەتكەن. ءجىبىمىز قايتا جالعاسقان ءتورتىنشى كۇنى «سكايپ» ارقىلى ىشىمىزگە ءتۇسىپ كەتەردەي ەمىرەنە تىلدەسىپ, وسى جىگىتتەردىڭ بىرىنە توپىراق سالعانىمىزدى, ءبىرىنىڭ اسىنا قاتىسقانىمىزدى, ءبىرىنىڭ الىستا جاتقان زيراتىنا بارىپ قۇران وقىتقانىمىزدى ايتقانىمىزدا بوتاگوز ەبىل-دەبىل جىلاعان.
ول ءتورتىنشى كۇنگە, بوتاگوزدىڭ تولقىعانىن كورەتىن كەزگە دەيىن قانشاما وقيعالار بار. ۋاقىتتىڭ ەكى كەڭىستىگىندە دە. ءبىرى – ءالى اقتارىلىپ بىتپەگەن 35 جىل بۇرىنعى; ەكىنشىسى – مىنا حات قولعا تيگەننەن بەرگى.
سونىمەن 35 جىل بۇرىن قىركۇيەك ايى اياقتالا الاۋلاي جانىپ, ساعىمداي تولقىپ, جۇرەگىمىز شاتتىققا كەنەلىپ, قيالىمىز قياعا سامعاپ, كەرەمەت كۇيدە الماتىعا قايتتىق. سويتسەك, ەندى شىن عاشىق ءۇشىن ناعىز سىناق باستالماق ەكەن.
بىرىنشىدەن: ساعىنىش. بەتى ۇيىعان ۋىزداي اپپاق, شاشى دالانىڭ تۇنىندەي قاپ-قارا, كوزدەرى اسپانداعى جۇلدىزدارداي جاپ-جارىق سول قىزعا دەگەن شەكسىز ساعىنىش. شىنى كەرەك, بوتاگوزدىڭ بەتى, شاشى, كوزىنەن باسقا كەسكىن-كەلبەتىن سيپاتتاۋعا ءتىل جەتپەيدى. مانا «ورىسشانى وقساتپايمىز» دەپ سىلتاۋراتىپ ەدىك, ەندى قازاقتىڭ سوزىنە شورقاقتايمىز-اۋ. اناۋ مۇقانوۆ, نۇرشايىقوۆ, ماعاۋين سىندى جازۋشىلار ءوز كىتاپتارىندا قىزداردى قالاي كەرەمەت بەينەلەيدى. اسىرەسە, ماعاۋين «قىپشاق ارۋىن» قالاي عاجاپ سۋرەتتەگەن! سالدەن سوڭ ءتىرى ادامعا اينالار تاس ءمۇسىنىنىڭ ءوزىن: «…جازىق ماڭداي, اي ءجۇزى. يىلگەن قاسى, بوتا كوزى. ادەمى قىر مۇرىن, ويماق اۋىزى, ۇزىلگەن يەگى. سول سۇلۋعا عانا تيەسىلى بۇكىل بالعىن مۇشەسى… بەلى نازىك, مىقىنى قيىلعان…». تسيتاتانىڭ سوڭى. وسىلاي سۋرەتتەلەتىن ايسۇلۋمەن قاتار تۇرسا, ءبىزدىڭ بوتاگوز اسىپ تۇسپەسە كەم ەمەس ەدى, اتتەڭ شەبەرلىگىمىز مۇحتار اعانىڭ توبىعىنا دا جەتپەي ءجۇر.
ءلايلى-ءماجنۇن داۋىرىنەن بەرگى بارشا عاشىققا سىن بولعان ساعىنىشتان بولەك ەكىنشى قيىندىق جەكە باسىمىزعا تاپ كەلىپتى: سول ساعىنىشتى جەتكىزەتىن حات جازۋ. قانشا دەگەنمەن, جۋرفاكتىڭ ستۋدەنتىمىز, شاما-شارقىمىزشا جازار ەدىك-اۋ, ول قازاقشا تۇك تۇسىنبەيدى. «مىنا حاتتى اۋدارىپ بەرىڭىزشى» دەپ قوستانايدا كىمگە جالىنىپ جۇرمەك؟ «مازاق بولساق, ءبىز-اق بولايىق» دەيمىز دە, ورىس بولىمىندە وقيتىن ستۋدەنتتەرگە «جازعان حاتىمىزدى اۋدارىپ بەرشى» دەپ جالىنامىز. ەرىگىپ جۇرگەن ولار الدىمەن اراق, تەمەكىگە جۇمسايدى. سوسىن «وي-بوي, سويلەمدەرىڭ ورىسشا اۋدارۋعا كەلمەيدى. وندا قيسىنبايدى. باسقاشا جازۋ كەرەك» دەيدى. وزدەرىنشە جازعان بولادى. اناۋ قىزدى ءومىرى ءبىر كورمەگەن, بالكىم ءبىز سياقتى عاشىق بولماعان ادامنىڭ بار ساعىنىشىمىزدى سىيعىزىپ, ويداعى سەزىمىمىزدى اينىتپاي حات جازىپ بەرۋى مۇمكىن بە؟ باسقا امالىمىز جوق ەدى. جازىپ بەرگەندەرىن قايتا كوشىرىپ پوچتاعا سالامىز.
سونىڭ وزىنە بوتاگوز جاۋاپ جازىپ تۇردى. تاربيەسى مەن ءتالىمى حاتتارىنان-اق اڭعارىلاتىن. ال ءجاۋدىر كوزىن, ىستىق الاقانىن قاعازعا قالاي سىيدىرسىن؟!
ساعىنىشقا تولى ايلار اقىرىنداپ جىلجىپ, جاز شىققاندا قوستانايعا تارتىپ كەتتىك. وندىرىستىك تاجىريبەنى سونداعى وبلىستىق گازەتتە وتكىزەتىن بولدىق. كوپ ەشكىم بارا قويمايتىن «كوممۋنيزم تاڭىنا» ءبىزدى نە ماگنيت تارتقانىن دەكاناتتاعىلار قايدان ءبىلسىن, «جولىڭ بولسىن» دەپ تاجىريبەدەن وتۋگە جولدامانى قولىمىزعا ۇستاتقان.
الدىندا جازىسقان حات بويىنشا ول دا پراكتيكادا بولۋى كەرەك. ءبىر پيونەر لاگەرىندە. كەزەكتى جەكسەنبىدە ىزدەپ باردىق. اعاش اراسىنداعى قونىس ەكەن. قاقپاسىنا بارىپ حابار بەرگىزدىك. شىقتى. اۋدەم جەر ۇزاپ, اعاش اراسىمەن جۇردىك. ەكەۋمىز دە ساعىنىپپىز. بىراق, سول ساعىنىشتى جەتكىزە المادىق. ول تابيعاتىنان ۇياڭ, سوزگە ساراڭ. ءبىزدىڭ ءتىلىمىز ورىسشاعا ءالى اعىتىلماعان. قايىڭنىڭ با, قاراعايدىڭ با, ءبىر اعاشتىڭ تۇبىندە تۇردىق. ازدان سوڭ بەتىمىزگە تىكە قاراپ «ەندى وتريادقا قايتۋىم كەرەك» دەدى. «نە ايتاسىڭ؟» دەگەندەي. سول 1979 جىلى تامىز ايىندا نە ايتۋ كەرەكتىگىن مىنە 2013 جىلى قاڭتار ايىندا سەزدىك!
قاقپاعا ورالدىق. ول لاگەردىڭ ىشىنە ەندى. ارتىنان قاراپ تۇردىق تا, بۇرىلىپ اعاش ىشىمەن از عانا جاياۋ ءجۇرىپ, جوسىلىپ جاتقان تاس جولعا شىقتىق. كەزەكتى اۆتوبۋسقا ىلىندىك.
ەكى-ءۇش رەت جەكسەنبىدە وسىلاي بارىپ جۇردىك. شىعادى. قاسىمىزدا تۇرادى. شولاق تىلدەسەمىز. «مەن كەتەيىن» دەيدى. بولدى.
ايتپاقشى, ءبىزدىڭ ەسىمىزدە جوق, بوتاگوز «سوندا ءبىر رەت گۇل سىيلاعانسىڭ» دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا «مۇنداي ادەمى راۋشان شوعىرىن بىزدەن باسقا ەشكىم سىيلاماپتى». قازىر قاناعاتتانىپ وتىرمىز. شىن مانىندە, ەسىمىزدە جوق. كىتاپ تا سىيلاپپىز. قازاقشا. اتى, اۆتورى ەسىندە جوق. «توركىنىمدە تۇرۋى كەرەك» دەدى.
ءبىر ايلىق وندىرىستىك تاجىريبە ءبىتىپ, «كوممۋنيزم تاڭى» گازەتىنەن كادىمگىدەي قالاماقى الىپ, قوستانايدان قايتتىق. بوتاگوزدى تاپقانىمىزعا ەكىنشى جىل بولعان. اۋىلدا از عانا دەمالىپ, الماتىعا كەلىسىمەن ونىڭ ءبىزدىڭ ومىرىمىزدەن جوق بولىپ كەتەرىن بىلمەگەنبىز.
اداسقاندار
الماتىعا كەلدىك. الىپ-ۇشىپ باس پوچتاعا كىردىك. «و» دەگەن تەرەزە. بالكىم, وزىنە كورشىلەس باسقا باس ارىپتەرمەن بىرگە شىعار. ادەتتەگىدەي «ولجاەۆ» دەگەن فاميليامىز بار قۇجاتىمىزدى ۇسىندىق. قولىمىزعا ءتيدى. بوتاگوزدىڭ كەزەكتى حاتى. لاگەردەن كەيىن جازعانى. ساعىنعانى. ءبىز اۋىلدان حات جولداماعانبىز. ول جاقتا «حات جازىپ بەرشى» دەپ كىمگە جالىنعاندايسىڭ. مىنانى اشتىق. وقىدىق.
ساعىنعان قايدا؟! مۇلدە كۇتپەگەن, قاراما-قارسى تاراپتاعى سوزدەر. «قاينار, كەشىر. مەن بەلورۋسقا كۇيەۋگە شىعاتىن بولدىم». ءيا, ول اندا بەلورۋسقا كۇيەۋگە شىعاتىن بولىپتى, ءبىز مىندا ماڭگىرىپ تۇككە تۇسىنبەي قالدىق.
سول ساتتەن باستاپ بوتاگوزدىڭ ومىرىنە ارالاسۋعا ەش حۇقىمىز جوقتىعىن سەزىندىك. تاڭداۋ وزىنىكى. بالكىم, بەلورۋس جىگىت ورىسشا جاقسى سويلەپ, ءتىلىن تاپقان شىعار. لاگەردە…
باسقا ەشتەڭە ويلامادىق. جالپى, بوتاگوز جايىندا ويلاعىمىز كەلمەدى. ءوزىمىزدى ءوزىمىز جەڭىپ, ساباققا باردىق. ءتورتىنشى كۋرس. وعان دەيىن ەكى جىل بويى الگى «كپسس تاريحى», «عىلىمي كوممۋنيزم», «ماتەرياليستىك دۇنيەتانۋ», «ەكونوميكا» سىندى پاندەر باسقا كىرمەيتىن. سولار اپ-انىق, تايعا تاڭبا باسقانداي ميعا قونسىن. ەندىگىسى عانا ەمەس, بىلتىرعى, بۇرناعى جىلعى تۇسىنىكسىز تۇستارى تۇگەلىمەن. ەكىنشى-ءۇشىنشى كۋرستا باتپاقتاپ جۇرگەن ستۋدەنت جوق جەردەن ەڭ كۇردەلى پاندەردەن «بەسكە» شىعىپ كەتتىك. سوسىن باسىندا ءتىس باتپاعان ورىس جانە الەم ادەبيەتىن وقي باستادىق. وقىعانىمىزدى ورىسشا كادىمگىدەي ءتۇسىندىرىپ ايتىپ بەرەر دارەجەگە كوتەرىلدىك. ە-ە, ءومىر, سەنىڭ كەرەعارلىعىڭنىڭ تۇبىنە كىم جەتىپتى؟!
بوتاگوز شە؟ قازىر سويلەسىپ وتىرساق, «سەنەن ايرىلعان سوڭ, بار الدانىشىم وقۋ بولدى. ونسىز دا جاقسى وقيتىن ەدىم. ەندى ستۋدەنتتەر كونفەرەنتسيالارىندا, عىلىمي جيىنداردا بايانداما جاسايتىن بولدىم», دەپ وتىر ونىمىز.
ەكەۋمىزدىڭ باسىمىزداعى جاعداي بىردەي عوي. سىڭارىمىز ەكەن, سەزبەپپىز. الگى جەتىنشى ولەڭىمىزدە تۋرا وسىلاي سايراپ تۇر:
«جو-جوق, تىرنا سەزىمىم سەزگەن ەكەن,
سىڭارىنىڭ سەن جاقتا قىستاعانىن!»
ولەڭدە اقىندىقپەن سەزىنگەندى, ومىردە ەسكەرمەگەن اقىماقتىمىزعا نە شارا؟!
بوتاگوز ەكەۋمىزدىڭ قۇرمەتتى جاناشىرلارىمىز ءدال وسى تۇستا «سەنەن ايرىلعانى قالاي, باياعى «بەلورۋسى» قايدا؟» دەپ ورە تۇرەگەلەر. بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى 35 جىلدان سوڭ بوتاگوزدىڭ تومسك وبلىسىنان جازعان جالعىز حاتى قولعا تيگەندە بارىپ تابىلدى.
ەستەلىكتەردىڭ تولقىنى لىقسي وتكەن ساتتەن سوڭ ورنىمىزعا وتىرىپ, قالتا تەلەفونىمىزبەن حاتتا كورسەتىلگەن ءنومىردى تەردىك. قوڭىراۋ جەتتى. ار جاعىنان «مەن ساباق بەرىپ جاتىرمىن. وتىز مينۋتتان سوڭ تەلەفون سوعىڭىز» دەگەن داۋىس ەستىلدى. ءسويتىپ, بايلانىستى ءوشىردى. ءوزىمىز دە جينالىس ۇستىندە قوڭىراۋ شالعاندارعا تۋرا وسىلاي دەيمىز. تەك بىزدە ساباق ەمەس, جينالىس. باسقا ايىرماسى جوق. سولاي داۋىسىن ەستىدىك. ول ازىرگە قوڭىراۋدىڭ بىزدەن تۇسكەنىن سەزبەگەن.
دەگبىر تاۋىسقان وتىز مينۋت. وتىز جىل تەز وتە مە, وتىز مينۋت تەز وتە مە, ونى بىزدەن سۇراڭىز. اينالامىز تولى ساعات. بىلەگىمىزدە بىرەۋى ءىلۋلى, الدىمىزدا بىرەۋى تۇر. ەكى تەلەفوندا ەكەۋى بار. كومپيۋتەردە جانە. سونىڭ بارىنە كەزەك قاراپ وتكىزدىك-اۋ ايتەۋىر, وتىز مينۋتتى. ەكىنشى قوڭىراۋىمىز جەتتى. «قازىر, – دەدى بايىپتى داۋىس, – وقۋشىلاردىڭ داپتەرىن جيناپ جاتىرمىن. بەس مينۋت». ايتقانى راس, اينالاسىنان وقۋشىلاردىڭ شۋى, داپتەردىڭ سىرتىلى ەستىلىپ جاتىر.
مىنانىڭ قاسىندا تەلەۆيدەنيەمىز اينالايىن ەكەن. بەس مينۋت تا ءوتتى. ءۇشىنشى رەت قوڭىراۋلاتتىق. «قاينار! مەن مانادان تۋىستارىمنىڭ ءبىرى شىعار دەسەم.» كەزىندە تۋىسىنان دا جاقىن ادامى – كۇيەۋى بولاتىن-اق ءجونىمىز بار, بىراق وعان ءدام تارتپاعان قاينارى وسىلاي تابىلدىق.
قانشا دەگەنمەن, ءبىز كابينەتتە جالعىز ەركىن وتىرعانمەن, ول كلاستىڭ ىشىندە.
– ۇيىڭە قاشان باراسىڭ؟
– ساعات بەستەن كەيىن.
– سوندا قوڭىراۋ شالامىز. جۇمىسىڭدى ىستەي بەر.
ايتپاقشى, ەكەۋمىز ءبىر ساعات بەلدەۋىندە تۇرمىز. بىراق, رەسەيدە «قىسقى ۋاقىت» دەگەن پالە ءالى كۇشىندە. دەمەك, بىزشە تورتتەن كەيىن. بىرنەشە ساعات ۋاقىتىمىز بار ەكەن. ەندى كوڭىل دەمدەلگەن, اسىقپاي ينتەرنەتكە كىردىك. بۇرىن اتى مەن زاتىن بىلمەگەن سترەجەۆوي قالاسىن تاپتىق. تومسك وبلىسىنىڭ سولتۇستىك-باتىس قيىرىندا تۇر. سالىستىرمالى تۇردە جاس قالا. الپىسىنشى جىلدار ورتاسىندا وسى ايماقتان مول مۇناي تابىلعاندا ارنايى بازا رەتىندە سالىنعان. ەلۋ مىڭداي تۇرعىن بار.
بوتاگوز – مۇعالىم. دەمەك, مەكتەبى؟ بىرنەشەۋ ەكەن. ديرەكتورلارى؟ اراسىنداعى بىرەۋىنىڭ فاميلياسى تۇركى تەكتى ەكەنىن اڭعاردىق. اتى – لاچين. انىعى «لاشىن» شىعار دەدىك. قاتەلەسپەپپىز. وقيعا جەلىسىنەن ءسال اتتاپ ءوتىپ ايتار بولساق, ەكى كۇننەن سوڭ لاشىن رازي ۇلىمەن «سكايپ» ارقىلى سويلەسكەندە, قازاقتا ونداي قۇس بارىن ايتقانبىز. «بىلەمىن, – دەدى ديرەكتور, – قىران قۇستىڭ ەڭ العىرى لاشىن عوي.» لاشىن قۇستىڭ تولىق سيپاتىن از-اق كۇن بۇرىن ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «قازاق قاۋىمى» كىتابىنان ءسۇيسىنىپ وقىپ ەدىك. تۋرا وسى اتتاس كىسىمەن ول سىبىردە, ءبىز تۇستىكتە وتىرىپ سويلەسەمىز دەپ كىم ويلاعان؟!
ازدان سوڭ سۋرەتىن كوردىك. ءيا, تۇركى تەكتى كىسى. «ءتۇسى يگى, جاس ۇلكەن, ءتۇبى تۇركى, ءدىنى مۇسىلمان ەكەن, ءبىزدىڭ بوتاگوز وسى كىسىنىڭ مەكتەبىندە ىستەيتىن بولار» دەپ تۇجىردىق. مەكتەپتىڭ فوتوسى بارشىلىق. ءتىپتى, عارىشتان تۇسىرىلگەن كورىنىستەرى ءجۇر.
بوتاگوز ۇيىنە بارىپ, ءبىر شايىن ىشكەنشە سونشاما اقپارات الدىمىزدا جاتتى.
– سەنى جۇمىسقا لاشىن اعا الدى عوي.
– قايدان ەستىدىڭ؟ سونداي جاقسى كىسى.
– مەكتەپتەرىڭنىڭ شاتىرى جاسىل ەدى.
– ينتەرنەتتەن كوردىڭ بە؟
– سەنىڭ ءۇيىڭ اۋەجايدان كەلەتىن كوشەدە تۇر عوي.
– وي, قاينار, مەن بۇل قالانى بىلمەيمىن. ۇيدەن شىعامىن, مەكتەپكە كىرەمىن.
– ءۇيىڭنىڭ قاسىندا ەكى بالاباقشا بار ما, ايتەۋىر؟
– ءيا, ەكەۋى ەكى جاقتا.
– ارىداعى بۋلۆار بويىندا «سبەربانك» عيماراتى بولۋى كەرەك.
– وي, قاينار, سىرتىنان بىلەمىن. ىشىنە كىرگەن ەمەسپىن.
مۇنىڭ ءبارى البەتتە, بوتاگوزدىڭ جۇرەگىن اۋىرتىپ الماۋ ءۇشىن, ەسىنەن تاندىرىپ تاستاماۋ ءۇشىن الداندىرىپ ايتقان سوزدەرىمىز ەدى. سول قالا, سول ورتادان حابارىمىز بارىن سەزىنسە, مىنا كەنەت شاتىردان قۇلاعان مۇز-قارداي جاڭالىقتى قابىلداۋى وڭاي بولار دەگەنبىز. ارادا ءبىر اپتادان سوڭ بوتاگوز «سەن جاقسى پسيحولوگسىڭ» دەيدى. قايدام. كەزىندە وندا بولماعان سوڭ, قازىرگىمىز دالباسا. الگى «جاۋ كەتكەن سوڭ…» دەپ باستالاتىن ماقالدىڭ كەرى.
ءبىز ءۇشىن 35 جىلدان سوڭ تابىلعان ءجىپتى ەندى ءۇزىپ الماۋ سونشالىق ماڭىزدى ەدى. ول كەزدە ماحاببات ءجىبىن بوتاگوز ءوز قالاۋىمەن ءۇزىپ كەتتى دەپ بىلگەنبىز. ۇزىلگەن سوڭ قايتىپ جالعاعىمىز كەلمەگەن. ارادا ءبىر ءتۇيىن تۇرار ەدى. ەندى قاراساق, ءجىپ ۇزىلمەي ساقتالعان. نازىك, جالعىز ءجىپ. توقتاڭىز…
مۇنداي كۇيدى كىم باسىنان وتكەرگەن,
تۇندە تۇسكە كىرەدى ەكەن كۇندىزگى وي.
دانىشپاندار «ماحاببات» دەپ ات بەرگەن,
جالعىز ءجىپتىڭ ەكى ۇشىندا ءجۇرمىز عوي.
مىناۋ ولەڭ بوتاگوزگە ارنالعان عوي. جوعارىدا ەسىمىزگە ءتۇسىرىپ, كوزىنەن ءتىزىپ بەرگەن كەيبىرى تۇگەل, كەيبىرى جارىمجان جەتى جىردى قايتا ساپقا تۇرعىزدىق. اراسىندا مۇنداي شۋماق جوق. بالكىم, بەسىنشى جالعىز شۋماق ولەڭنىڭ جانە ءبىر شۋماعى؟ بىراق, اناۋ دا, مىناۋ دا سوڭىنان وي قورىتىپ تۇرعان سياقتى. سوندا تاعى ءبىر ولەڭ؟ ەندى باس اۋىرتقىمىز كەلمەدى.
راس, ۇمىت بولعان. وي-بوي, بۇل – جىر ەمەس, ءجىپ تۋرالى ءسوز. ماحاببات ءجىبى. الگى ويدىڭ سورابىنا ورالىپ جاتىرمىز دا. راس, ۋاقىت شاڭىنىڭ استىندا جاتقان. بىراق, ۇزىلمەگەن. بوتاگوز ونى ۇزبەگەن! قايتا, شيراتايىن, بەرىك ەتەيىن, نىقتايىن, ءتىپتى ۇزاتىپ سوزباي, قىسقارتىپ ۇستايىن دەپ ويلاعان.
ءبىرىنشى كۇنى ۇيىنە بارعان سوڭ ۇيالى تەلەفونىنا قوڭىراۋ شالعانىمىزدا ساعات بەسىندەگى 4-كە بەس مينۋت قالعان ەدى. قانشاما جىلدان بەرى قالىپتاسقان داعدىمىز بار: تۋرا بەسىندەگى ساعات 4-تە سۋ ىشەمىز. «بەس مينۋت سويلەسسەك, سوسىن ۋاقىتىلى ىشەرمىز» دەگەنبىز كەڭسە تەلەفونىنان ءنومىرىن تەرىپ جاتىپ. قايدا؟ سانادان انداعايلاپ شىققان جۇزدەگەن سۇراقتىڭ ءاربىرى ماڭىزدى ەدى.
– قالاي تاپتىڭ؟
– وقۋ جىلى باستالعاندا مەكتەپتەگى ءاربىر كابينەتكە نوۋتبۋك بەردى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن مەڭگەردىم. اقىرىنداپ ينتەرنەتكە كىردىم. اتى-ءجونىڭدى ىزدەپ ەدىم, ءبىرتالاي دەرەكتەر مەن ماتەريالدار شىقتى. بىردەن حات جازۋدان بوي تارتتىم.
– نەگە؟
– ارادا قانشاما جىلدار ءوتتى. سەنىڭ جەكە ءومىرىڭ بار, وتباسىڭ بار.
– ءبارىبىر جازدىڭ عوي.
– اقىرى ءبىر كۇنى تاۋەكەل ەتتىم.
ءسوزىن تىڭداي وتىرىپ «قاي كۇنى ەكەن» دەپ حاتتىڭ كونۆەرتىنە ۇڭىلدىك. «پوچتا روسسي سترەجەۆوي تومسكوي وبل» دەپ اينالا جازىلعان دوڭگەلەك شتەمپەلدىڭ تۋرا ورتاسىندا «12 12 12 12» دەپ باقانداي ءتورت 12 سانى تۇر ەكەن. دەمەك, 12-ءىنشى جىلدىڭ 12-ءىنشى ايىنىڭ 12-ءسى كۇنى تۋرا ساعات 12-دە بۇل حات سترەجەۆويدان ۇزاق جولعا شىققان. اقپارات قۇلاعىندا وتىرمىز عوي, كوپ جۇپتتار «ءۇش ون ەكىسى بار ءساتتى كۇن» دەپ نەكەگە وتىرعانىن ەستىگەنبىز. ەندەشە, ءتورت بىردەي «ون ەكىسى» بار بوتاگوزدىڭ حاتى بىزگە جەتۋگە ءتيىس ەكەن.
نە كەرەك, تۋرا 16. 00-دە ىشەتىن سۋىمىز جايىنا قالىپ ءبىر ساعات سويلەسىپپىز. سوسىن ويلادىق. مىناۋىمىز زيان. ءبىزدىڭ ۇكىمەتكە. ۇكىمەتىمىز سان جىلعى ەڭبەگىمىز ءۇشىن ءبىر كۇنگى ءبىر ساعاتتى كەشىرەر. ءبارىبىر ەرتەڭ بۇلاي بولماۋى ءتيىس.
ەكىنشى كۇنى قۇلاقتىعى بار ۇيالى تەلەفونىمىزبەن بايلانىستىق. اناۋ-مىناۋدى ايتىپ, وتىز بەس جىل بۇرىنعىنى تاۋىسا الارسىڭ با جانە ءبىر ساعات سويلەسىپپىز. تاعى ويلادىق. بوتاگوز كەشە ءبىر, بۇگىن ءبىر ساعات بويى ۇيالى تەلەفوندى قۇلاعىندا ۇستاپتى. زيان. ونىڭ دەنساۋلىعىنا. الگى ينتەرنەتتەن كورگەنبىز, ديرەكتورى لاشىن اعادا «سكايپ» بايلانىسى بار. ءۇشىنشى كۇنى حابارلاسقاندا «ديرەكتوردان رۇقسات سۇرا. ايتقان ۋاقىتىندا «سكايپىنا» شىعامىز» دەدىك. «ايتا المايمىن. ول ۇلكەن كىسى. قالالىق دۋمانىڭ دەپۋتاتى» دەدى. قويدىق. ەرتەسىندە سمس ءتۇستى. «ساعات 13-تە».
سونىمەن, بوتاگوزدەن حات كەلگەنىنە ءتورتىنشى كۇن بولعاندا ساعات 13-تە الماتى مەن سترەجەۆوي اراسىندا بايلانىستىڭ جاڭا ءتۇرى – بەينەلى تىلدەسۋ ىسكە قوسىلدى. ديرەكتورى جىلى ءجۇزدى اقساقال. سالەم بەردىك. سىرتىنان بىلەتىنىمىزدى ايتتىق. قالالىق دۋماعا ءتورت رەت دەپۋتات بولعانىن. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ وقۋ ءمينيسترى مەن تومسك وبلىسى گۋبەرناتورىنىڭ ماراپاتىن العانىن. ءتىپتى, وتان الدىنداعى ەڭبەگى ءۇشىن پرەزيدەنت جارلىعىمەن وردەن بەرىلگەنىن.
– ماقتاي بەرمەڭىز. ونسىز دا قىزارىپ كەتتىم, – دەدى.
– ەڭ باستىسى, مىناۋ قاسىڭىزدا تۇرعان جالعىز ءارى نازىك ايەلدى قىزمەتكە العانىڭىز ءۇشىن جەكە ءوز اتىمىزدان راحمەت, – دەدىك. شىن ريزاشىلىعىمىز ەدى.
– ول – ەڭ جاقسى مۇعالىمىم, – دەدى ديرەكتور موينىن بۇرىپ.
ءيا, بوتاگوز ءسال الىستاۋ قيعاشتاپ تۇرعان. تەلەۆيزيادا «ءىرى پلان», «ەكىنشى پلان» دەگەن تەرميندەر بار. سول بويىنشا ايتساق, ديرەكتور ءىرى پلاندا, بوتاگوز ەكىنشى پلاندا. كوردىك. كوزگە قاناعات.
لاشىن ريزا ۇلى قازاقستاننان حابارلاسىپ تۇرعانىمىزدى ەستىگەن سوڭ قۋانىپ كەتتى. ءوزىنىڭ قازاق جەرىندە تۋىپ-وسكەنىن ايتتى. مەسحەتتىك ءتۇرىك ەكەن. اتا-اناسىن 1944 جىلى قىزىلوردا وبلىسىنا جەر اۋدارعان.
بوتاگوزدىڭ ءوزى بايلانىسقا شىقتى.
– سەنىڭ ارقاڭدا مۇنى دا يگەردىم, – دەدى كامەرا الدىنا وتىرىپ. ءجۇزى؟ قانداي بولسا دا ءبارىبىر ەدى. وتىز بەس جىل بۇرىنعىمەن سالىستىرۋ بەكەر بولماق. ايتپاقشى, بوتاگوزدى قالاي جوعالتىپ, قالاي قايتا تاپقانىمىز تۋرالى ەستىگەن ءبىر ىنىشەگىمىز تەلەفون شالىپ, «اعا, سىرلى اياقتىڭ سىرى كەتسە دە, سىنى كەتپەگەن شىعار» دەپ ازىلدەپ قالعان.
«سكايپ» ارقىلى تاعى ەستەلىكتەر تيەگى اعىتىلدى. وعان دەيىن تولقىعانى تەك داۋىسىنان اڭعارىلسا, ەندى كوزىنەن كورىنىپ تۇرادى. جاڭاعى قۋاقى ىنىشەگىمىزدىڭ مەسەلىن جەرگە تاستاماي ايتا كەتەلىك, جانارى 35 جىل بۇرىنعىداي, تۇنگى جۇلدىزداي جاپ-جارىق ەكەن. كەزىندە بىرگە وتكىزگەن ساتتەردىڭ قانشاماسى ايتىلدى. جۇمباق بولىپ جۇرگەن جايتتار بەلگىلى بولدى. ەكى جاققا ورتاق بولعان كەزەڭنىڭ كارتيناسى شىقتى.
ايەلدىڭ جادى ەركەكتىڭ جادىنان وزگەشە ەكەن. ءبىز بوتاگوزدى العاش قالاي كورگەنىمىز بەن سوڭىنان قايتىپ جوعالتقانىمىزدى قارادۇرسىن بايانداپ شىقتىق قوي. بار ەسكە تۇسكەنىن. ول بولسا ءبىزدىڭ ەسىمىزدە جوق كوپتەگەن وقيعالاردى ۇمىتپاپتى.
– الما سالىپ جىبەرگەنسىڭ, – دەدى. – سونداي ءتاتتى اپورتتى قايتىپ جەگەن ەمەسپىن.
ەسىمىزدە جوق. كىم ءبىلسىن, سول جىلدارى ستۋدەنتتەر اراسىندا ايتماتوۆتىڭ «كۋلتى» كۇشتى بولاتىن. «قىزىل الما» دەگەن اڭگىمەسى بەدەلدى ۇستازىمىز, پروفەسسور زەينوللا قابدولوۆقا ارنالىپ, بارشامىز قىزىعا وقىعانبىز. سونىڭ اسەرى بولدى ما ەكەن؟
– بىردە مەنى تەلەفونمەن سويلەسۋگە شاقىردىڭ, – دەدى سوسىن.
– ول دا ەسىمىزدەن شىعىپ كەتىپتى, – دەدىك.
– قوستانايداعى قالاارالىق سويلەسۋ پۋنكتىنە كەلدىم, – دەيدى بوتاگوز ءسوزىن جالعاستىرىپ. – «الماتى ءنومىرى پالەنىنشى كابينا» دەدى. جۇگىرىپ كىرسەم, ءىشى تاستاي قاراڭعى ەكەن. قاتتى قورىقتىم. ترۋبكانى الدىم دا, «قاينار» دەپ شىڭعىرىپ جىبەردىم. شوشىپ كەتكەن جوقسىڭ با, ايتەۋىر.
– وندا شوشىپ كەتسەك, بۇگىن سويلەسىپ وتىرماس ەدىك عوي, – دەپ ازىلگە جەڭدىردىك. ويىمىزدا «قالاي ءبارىن زەردەسىندە ساقتاعان؟» دەگەن جالعىز ساۋال.
جان تولقىنىسىمىزدى جازىپ جاتقانىمىزدى الدىندا ەسكەرتكەنبىز. جارياعا شىعاراتىنىمىزدى ايتقانبىز.
– سەن قالاي ايتساڭ, سولاي بولادى, – دەگەن سەنىممەن.
– باياعىدا مەنىڭ ايتقانىمدى تىڭداماي, بەلورۋسقا…
– قاينار, وندا سەن ماعان ەشتەڭە ايتپاعانسىڭ!
ءتىلىمىزدى تىستەدىك. راس, «سۇيەمىن» ايتپاپپىز. «ماعان كۇيەۋگە شىعاسىڭ با؟» دەپ باسىن اشىپ الماپپىز. «مەن جاقسى كورەمىن, ول جاقسى كورەدى» دەپ جۇرە بەرىپپىز. بالكىم, ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقۋدىڭ ءدال ورتاسى, ۇيلەنۋ جايى ديپلوم العان سوڭ دەدىك پە ەكەن. ءوزى دە ەكىنشى كۋرستا ءجۇردى عوي. ول كەزدە ۇيلەنۋدى ويلاماق تۇگىل, ايمالاسۋدى ويلاۋدىڭ وزىنە باتىلىمىز جەتپەيتىن. جۋكوۆكاداعى قىدىرىستان ءتۇن ورتاسى اۋا كەلگەن سايىن جانىمىزداعى جىگىتتەر جاپا-تارماعاي سۇرايتىن.
– قالاي؟
– قۇشاقتاستىڭدار ما؟
– سۇيىستىڭدەر مە؟
بىزدەن ەرەسەكتەۋ اسكەرگە بارىپ كەلگەن كۋرستاستارىمىز ءسويتىپ الەككە سالاتىن. باسىمىزدى شايقايمىز.
بوتاگوزبەن سويلەسىپ وتىرعاندا مۇقانوۆ, نۇرشايىقوۆ, ماعاۋين سياقتى جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارىن حات الماي تۇرعاندا قايتالاپ وقىعانىمىزدى, ونداعى ەپيزودتاردىڭ الدىمىزدان اينىماي شىعىپ جاتقانىن ايتتىق.
– ەڭ بولماسا بىرەۋىن ايتشى؟ – دەيدى ا
