ءانشى امىرە تۋرالى شىندىق
قازاقتىڭ انشىلىك ونەرىن الەمگە تانىتقان امىرە قاشاۋباي ۇلى جونىندە از جازىلىپ جۇرگەن جوق. ءانشى شىعارماشىلىعى جايلى ماقالالار مەن كىتاپتار جەتەرلىك. الايدا, تالانت يەسىنىڭ اشىلماعان اقتاڭداقتارىنا بايلانىستى تۇسقا كەلگەندە اركىمدەر ءارتۇرلى اڭگىمەلەيدى. اسىرەسە, بىرەۋ ايتىپتى مىس, سولاي بولعان ەكەن, دەگەن ءتارىزدى قۇلاقتان قۇلاققا تارايتىن سوزدەر كوبىرەك ايتىلادى. جاڭساق پىكىرلەر مەن جالعان سوزدەر دە جوق ەمەس. سوندىقتان دا نە جازىلسا دا ناقتىلى دەرەكتەرگە سۇيەنگەن ورىندى بولادى دەپ ويلايمىز.
قازاقتىڭ انشىلىك ونەرىن الەمگە تانىتقان امىرە قاشاۋباي ۇلى جونىندە از جازىلىپ جۇرگەن جوق. ءانشى شىعارماشىلىعى جايلى ماقالالار مەن كىتاپتار جەتەرلىك. الايدا, تالانت يەسىنىڭ اشىلماعان اقتاڭداقتارىنا بايلانىستى تۇسقا كەلگەندە اركىمدەر ءارتۇرلى اڭگىمەلەيدى. اسىرەسە, بىرەۋ ايتىپتى مىس, سولاي بولعان ەكەن, دەگەن ءتارىزدى قۇلاقتان قۇلاققا تارايتىن سوزدەر كوبىرەك ايتىلادى. جاڭساق پىكىرلەر مەن جالعان سوزدەر دە جوق ەمەس. سوندىقتان دا نە جازىلسا دا ناقتىلى دەرەكتەرگە سۇيەنگەن ورىندى بولادى دەپ ويلايمىز.
ماسەلەن, امىرەنىڭ جانسىز دەنەسى 1934 جىلعى قاراشانىڭ 5-نەن 6-سىنا قاراعان تۇندە الماتى كوشەلەرىنىڭ بىرىندە تابىلعانىمەن, بۇل ولىمگە قاتىسى بار ادامدار ءالى كۇنگە بەلگىسىز. سونداي اق امىرە پاريج بەن ماينداعى فرانكفۋرتتەن باسقا ستراسبۋرگ قالاسىندا, رەسەيدىڭ يركۋتسك, ازەربايجاننىڭ باكۋ قالاسىندا ساپاردا بولىپ, ءان ايتتى دەگەن قۇجاتتار تابىلىپ وتىر. وسى اتالعاندار شىندىققا جاناسسا, بابا شىعارماشىلىعىنىڭ جاڭا قىرلارى اشىلارى ءسوزسىز.
جالپى, امىرە جايلى جازىلعان ماقالالاردى ەكى تۇرعىدا ايشىقتاۋعا بولادى. اۋەلگىسى ءانشىنىڭ كوزى تىرىسىندە جازىلعاندار. قانىش ءساتباەۆ پەن الكەي مارعۇلاننىڭ امىرە تۋرالى جاريالاعاندارى, رومەن روللاننىڭ, انري ءباربيۋستىڭ ايتقان پىكىرلەرى, الەكساندر زاتاەۆيچتىڭ جازعاندارى جانە «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە شىققان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءانشى شىعارماشىلىعىنا ارنالعان ماقالالارى امىرەنىڭ كوزى تىرىسىندە بەرىلگەن شىنايى باعا ءارى وعان دەگەن قۇرمەت ەدى. امىرە جايلى جازىلعان ماقالالاردىڭ ەكىنشى ءبىر شوعىرى ول قايتىس بولعاننان كەيىنگى جىلدارى جازىلا باستادى. ول كەزەڭ قىرقىنشى-ەلۋىنشى جىلدارى ەدى. بۇعان باستى سەبەپ, بىرىككەن باس ساياسي باسقارما (وگپۋ) تىڭشىلارىنىڭ امىرە 1925 جىلى پاريجگە بارعاندا مۇستافا شوقايمەن جولىققانى سەبەپ بولىپ, ەكەۋىنىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى بار ادامدار دەپ, تىزىمگە ىلىكتىرىپ ءجونسىز كوپ مازالاي باستاعانى. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن ۇقك-ءنىڭ وتستاۆكاداعى پولكوۆنيگى ءامىرحان باكىر ۇلى مۇراعاتتان تاپقان امىرە قاشاۋباەۆتىڭ 1927 جىلعى 6 ماۋسىم كۇنى باسقارماعا شاقىرتىلىپ, تەرگەۋشىلەر الدىندا بەرگەن جاۋابىن كەلتىرە كەتەيىك. “…1925 جىلى ماۋسىم نەمەسە شىلدە ايىنىڭ بىرىندە مەن بارلىق ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردان جينالعان 14 اكتەرمەن بىرگە پاريجگە باردىم. بارعان بويدا “دوريا” وتەلىنە ورنالاستىم. ەكىنشى كۇنى قوناق ۇيگە مۇستافا شوقاەۆ كەلىپ, مەنىمەن اڭگىمەلەستى. ول قازاقستاندا بولىپ جاتقان جاعدايلاردى سۇرادى. اراسىندا: “ۇكىمەت باسىندا كىمدەر تۇر؟ قازاقتار بار ما؟” دەگەن ساۋالدار دا قويدى. مەن “بار” دەپ جاۋاپ بەردىم. بىراق, ولاردىڭ كىمدەر ەكەنىن ايتقانىم جوق, ول دا مەنەن سۇراعان جوق. سوسىن ول مەنىڭ ءبىلىمىمدى سۇرادى. مەن وعان “ەشقانداي ءبىلىمىم جوق” دەپ جاۋاپ بەردىم. اڭگىمە ۇستىندە ول احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ حال-جاعدايلارىن جانە نەمەن اينالىسىپ جۇرگەندەرىن سۇرادى. مەن: “بايتۇرسىنوۆ قىزىلوردادا مۇعالىم, ال دۋلاتوۆ ادەبيەتپەن اينالىسىپ ءجۇر”, دەدىم…
تاعى ءبىر جولى مۇستافا شوقاەۆ مەيمانحاناعا كەلىپ, اكتەرلەردىڭ ءبارىن رەستورانعا قوناققا شاقىردى. بىراق, اكتەرلەر ءار ءتۇرلى سەبەپتەردى سىلتاۋ ەتىپ, رەستورانعا بارۋدان باس تارتتى. ونىمەن بىرگە رەستورانعا تەك مەن عانا باردىم. رەستورانعا بارعان سوڭ ول ەكى ساپتىاياق سىرا ساتىپ الدى. ەكەۋمىز نەبارى ون بەس مينوتتەي بىرگە بولىپ تارادىق. كەتەرىندە ول احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆقا سالەم ايتا بار دەپ ءوتىنىش ءبىلدىردى. ءسويتىپ, ءوز قولىمەن مەنىڭ قويىن كىتاپشاما ولاردىڭ اتى-جوندەرىن قازاقشالاپ جازىپ بەردى. پاريجدەن قىزىلورداعا كەلگەن سوڭ مەن دۋلاتوۆ پەن بايتۇرسىنوۆقا بىرنەشە رەت جولىقتىم. ولارعا مۇستافا شوقاەۆتىڭ جولداعان سالەمىن جەتكىزدىم. ەكەۋى دە ونىڭ شەتەلدەگى حال-جاعدايىن, ءومىر سۇرۋگە قاراجاتتى قايدان الىپ جاتقانىن سۇرادى. مەن مۇستافا شوقاەۆتىڭ پاريجدەگى فرانتسۋز جانە ورىس باسپالارىندا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەنىن ايتتىم. بىراق ولارعا مۇستافانىڭ حاتىن كورسەتكەن جوقپىن, ۇمىتىپ كەتىپپىن. كەيىننەن كىتاپشام ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتتى, ىزدەپ تابا المادىم. بۇل حاتپەن بۇرىن قىزىلوردا قالاسىندا “ەڭبەكشى قازاق” گازەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى احمەت ەلشىباەۆ پەن ونىڭ ەكى جولداسى تانىسقان. سوڭعى ەكەۋىنىڭ اتى-جوندەرىن بىلمەيمىن…”
وسىلايشا امىرەدەن سان رەت قولحات الىنادى. سان رەت ءۇيىن ءتىنتىپتى. سان رەت سوققىعا جىعىپتى. سان رەت قورقىتىپ ۇرەيلەندىرىپتى. سول تۇستا امىرە جايلى جازۋعا دا شەكتەۋ قويىلىپتى. سولاي بولا تۇرا تام-تۇمداپ بولسا دا «قازاق ادەبيەتى» گازەتى بەتتەرىندە ساعىنىشتىڭ سازىن جەتكىزگەندەي جۇمات ءشانيننىڭ «ءانشى امىرە», قالىبەك قۋانىشباەۆتىڭ «امىرەنىڭ قاسيەتتەرى» جانە «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندەگى ساكەن سەيفۋلليننىڭ «امىرەنى جوقتاۋ» ءتارىزدى ءبىردى-ەكىلى ماقالالار 1934-1935 جىلداردا جارىق كوردى. امىرە جايلى ماقالالار نەگىزىنەن الدىندا ايتقانىمىزداي كەشەۋىلدەپ بارىپ 40-50-ءشى جىلداردان باستاپ مولىنان جاريالانا باستادى. مۇحتار اۋەزوۆ, نيكولاي انوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, ساپارعالي بەگالين, احمەت جۇبانوۆ, قايىم مۇحامەتحانوۆ, رىمعالي نۇرعاليەۆ, حاجىم حابيەۆ ءانشى شىعارماشىلىعىن ۇرپاققا جەتكىزۋ باعىتىندا كوز كورگەندەرى مەن ەستەلىكتەرىن ءباسپاسوز بەتتەرىندە ورتاعا سالدى. الايدا, كەڭەس بيلىگى ءانشىنىڭ كوزى تىرىسىندە پاريج ساپارىنان سوڭ مىسقالداي دا بولسا جاناشىرلىق جاسادى دەپ ايتۋ قيىن. وسىنىڭ ءبىر مىسالى: امىرە قايتىس بولعان ساتتە رەسپۋبليكالىق گازەتتەر جارىسا جوقتاۋ جازىپ جاتقاندا, قازاقستان حالىق اعارتۋ كوميسسارىنىڭ 1934 جىلدىڭ 19 قاراشا كۇنى بەرىلگەن № 540 بۇيرىعى شىققانى بەلگىلى. وندا, امىرەنىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ءۇشىن وعان قازاق دراما تەاترى اۋلاسىنان ەسكەرتكىش ءمۇسىن ورناتۋ كەرەكتىگى جازىلعان. امال نە, بۇيرىقتىڭ وسى اتالعان پۋنكتى ورىندالماي قالدى. بۇدان دا سوراقىسى الماتىداعى ورتالىق زيراتتاعى امىرە جەرلەنگەن جەردىڭ قاراۋسىز قالعانى بولدى. قاراۋسىز قالعانى بىلاي تۇرسىن, قاي جەرگە جەرلەنگەنى, مۇردەسى, زيراتى جوعالىپ كەتكەن.
وسىلايشا جابۋلى قازان, جابۋلى كۇيىندە قالار ما ەدى, امىرە جەرلەنگەن سوڭ ارادى 30 جىل وتكەندە 1974 جىلى امىرەنىڭ ءوزى ورىنداعان اندەرى جازىلعان ءۇنتاسپا تابىلماعاندا. امىرە ءۇنتاسپاسى تابىلىپ ماسكەۋدەن اكەلگەنىمىز سول ەكەن, جۇرتشىلىق ونىڭ مۇردەسى قويىلعان جەردى, زيراتىن ىزدەي باستادى. سول كەزدەگى اقساقالداردىڭ ايتۋىنشا امىرە اتامىز 1934 جىلدىڭ 8 قاراشاسى كۇنى الماتى قالاسىنداعى تاشكەنت دەپ اتالاتىن كوشەدەگى ورتالىق زيراتتا جەرلەنگەنى بەلگىلى بولدى. كورەيىك دەپ ىزدەپ بارعانىمىزدا ونداعى زيراتقا جاۋاپتى كەزەكشىلەر امىرە مۇردەسىنىڭ قاي جەردە جەرلەنگەنىن بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. ءتىپتى زيرات كەڭسەسىندەگى 1934 جىلى جەرلەنگەندەر ءتىزىمى جازىلعان جۋرنالدا امىرە ەسىمى جوق. ەندى الماتىداعى ورتالىق زيراتتاعى امىرە جەرلەنگەن جەردى ىزدەۋ مىندەتى باستالدى. شىندىعىن ايتۋ كەرەك, جالپى وسى جۇمىستارعا قوزعاۋ سالعان ماسكەۋدە ساقتالعان ءانشى داۋىسىنىڭ تابىلۋى. ولاي بولسا وسى ورايدا ءانشىنىڭ فونوگرافقا جازىلىپ الىنعان داۋىسىنىڭ تابىلعانى جايلى قىسقاشا دا بولسا ايتا كەتەيىن.
مەن امىرە اتامىزدىڭ فونوگرافقا جازىپ قالدىرعان «بالقاديشا», «سمەت», «دۋداراي», «اعاشاياق», «ءۇش دوس», «جالعىز ارشا», «بەسقاراگەر» اندەرىنىڭ ءۇنتاسپاسىن 1974 جىلدىڭ 21 اقپانى كۇنى ماسكەۋ قالاسىنداعى بۇكىلوداقتىق ورتالىق مۇراعاتتىڭ قىرعىز بولىمىنەن تاپتىم. جايلاۋى قونىستاس, اۋىلى ىرگەلەس, مالى قورالاس قىرعىز ەلىنىڭ ماسكەۋدەگى مۇراعاتتاعى بولىمىنەن العاش كورگەن قازاق مەن بولدىم. امىرەنىڭ اندەرى ءۇنتاسپاسىن تاپقان ادام جارقىن شاكەرىم دەلىنەتىنى سوندىقتان. ونىڭ ۇستىنە بۇل كەرەمەت ولجا جونىندە ماسكەۋدە ءجۇرىپ الماتىعا العاش حابارلاعان ادامىم «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتورى ساپار بايجانوۆ ەدى. قۋانىشىمدى بولىسۋگە تەلەفون سوقتىم. ساپار بايجانوۆ قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ ءىرى وكىلى عانا ەمەس, ونەرگە دە قۇلاعى تۇرىك جۇرەتىن, رەتى كەلگەندە نەبىر اندەردى تامىلجىتا شىرقاي الاتىن قازاق ونەرىنىڭ جاناشىرى ەدى. جاڭالىققا حاباردار بولىپ, قابىلداپ العان سوڭ ساپەكەڭ كىدىرتپەستەن «امىرە قاشاۋباەۆتىڭ داۋىسى» دەگەن اتپەن ماقالانى گازەتتىڭ كەزەكتى 12 ناۋرىزداعى سانىنا سالىپ-اق جىبەرگەن ەكەن. ءسويتىپ, بۇل جاڭالىق مەنىڭ اۆتورلىعىممەن ەلىمىزگە جەتتى. ونىڭ ۇستىنە ماسكەۋ قالاسىندا شىعاتىن «نەدەليا» دەگەن اپتالىق گازەتتە «جاركىن شاكاريموۆ ناحوديت كلاد» دەگەن ماقالا جارىق كورىپ, جاڭالىق بۇكىل كەڭەس وداعىنا دا تاراپ ۇلگەردى. كوپ كەشىكپەي امىرەنىڭ فونوگرافقا جازىلعان ءۇنتاسپاسىن كۇيتاباققا اۋدارتتىق. وسىلايشا امىرە ورىنداعان ءان حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە اينالدى. سول كەزدەگى قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتى مادەنيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى م.ەسەناليەۆ, قازاق سسر مادەنيەت ءمينيسترى م.بازارباەۆ, ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ۋ.سادىقوۆا, الماتى گرامموفونعا جازۋ ستۋدياسىنىڭ ديرەكتورى س.قۇسايىنوۆ امىرە كۇيتاباعىن جارىققا شىعارۋدا ايتارلىقتاي قولعابىس جاساعانىن ايتۋ پارىز. كوپ كەشىكتىرمەي ايگىلى عالىم راحمانقۇل بەردىباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىندەگى قالالىق قازاق ادەبيەتى مەن ونەرى حالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كەزەكتى ساباعىندا قازاقستاننىڭ حالىق ارتىستەرى سەركە قوجامقۇلوۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, جازۋشى ساپارعالي بەگاليننىڭ جانە وسى ماقالا اۆتورىنىڭ قاتىسۋىمەن امىرەگە ارنالىپ كەش وتكىزىلدى. وندا امىرە اندەرى تىڭداتىلدى. ال امىرە داۋىسىن العاش رەت قازاق تەلەديدارىنان حالىق نازارىنا ۇسىنىپ تىڭداتۋعا قولعابىس جاساعان بەلگىلى قوعام قايراتكەرى سۇلتان ورازالينوۆ بولعانىن وسى ورايدا ايتۋدى پارىز سانايمىن.
وسىلايشا امىرە اتامىزدىڭ ءانى جازىلعان ءۇنتاسپا تابىلدى, كۇيتاباعى جارىق كوردى. امىرە جەرلەنگەن جەردى, زيراتىن دا تاپتىق, ارينە. بابا دەنەسىن, مۇردەسىن اقىمداپ جەرلەگەن ءابىلماجىن ساپاقوۆ دەگەن اقساقال الدەقانداي ءبىر الاپاتتىڭ بولاتىنىن سەزىپ, جەرلەگەن كۇنى زيرات جانىنداعى تەرەك اعاشىنا باكىمەن «بۇل جەرگە امىرە قاشاۋباي ۇلى جەرلەنگەن», دەپ جازىپ كەتكەن ەكەن. سەركە قوجامقۇلوۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, ساپارعالي بەگالين جانە مەن تورتەۋىمىز ورتالىق زيراتتان ءتورت كۇن ىزدەپ تاپپاعانىمىزدى بەسىنشى كۇن دەگەندە ورتامىزعا ءابىلماجىن ساپاقوۆ ارالاسىپ, ءانشى جەرلەنگەن جەردى ءبىر ساتتە-اق تاۋىپ بەردى. ارينە, امىرە زيراتىنىڭ ورنى تۇرماق تۇقىلى دا جوق. جەرمەن جەكسەن تاقىر جەر. تاپ وسى جەردە سۇيەگى جاتقانعا بالاپ, وسىعان دا قۋانىسىپ قۇران باعىشتادىق.
جاستىق جالىنىمەن جارقىلدايتىن قىزبا كوڭىل كەزىمىز عوي. سول ساتتەردە امىرە جايلى زەرتتەۋ قۇشتارلىعىما ەكى جاعداي سەبەپ بولدى. اۋەلگىسى: «امىرە اندەرىنىڭ ءۇنتاسپاسىن تاپقان جىگىت», دەپ الكەي مارعۇلان باستاعان ۇلكەندەردىڭ ماڭدايىمنان سيپاي وتىرىپ باتا بەرگەندەرى بولدى. ەكىنشىسى, ءدال سول كەزدە قوستانايدا تۇراتىن امىرەنىڭ قىزى كۇلاش امىرەقىزى قاشاۋباەۆانىڭ ماعان دەگەن ەرەكشە ىستىق ىقىلاسى ەدى. «سەن ەندى مەنىڭ بالام بولدىڭ, مەن ءۇشىن وتە ىستىقسىڭ, جارقىن», دەۋشى ەدى كۇلاش اپاي ءاردايىم. كۇلاش امىرەقىزىنىڭ ماعان راحمەت ايتقان ماقالاسى گازەت بەتىندە دە جارىق كوردى («قازاق ادەبيەتى» گازەتى, 30 قاڭتار, 1976 ج.)
سونىمەن, زىر جۇگىرىپ ءجۇرىپ كۇلاش امىرەقىزىنىڭ كەڭەسىمەن ءانشىنىڭ تۋىسقاندارى اتىنان 1974 جىلدىڭ 25 قاراشاسى كۇنى دىنمۇحامەد قوناەۆ اعامىزدىڭ اتىنا امىرە قابىرىنىڭ قىرىق جىلدان بەرى قاراۋسىز جاتقانىن جەتكىزىپ, قۇلپىتاس ورناتۋ جونىندە ءۇشبۋ حات دايىندادىم. حاتقا قازاق ونەرىنىڭ قارلىعاشتارى: سەركە قوجامقۇلوۆ, قانابەك بايسەيىتوۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, ءابىلماجىن ساپاقوۆ, جازۋشى ساپارعالي بەگالين, قوعام قايراتكەرلەرى سارا ەسوۆا, اشىمبەك بەكتاسوۆ قول قويدى. كوپ كەشىكپەي بۇل جۇمىستار قازاق سسر مينيسترلەر كەڭەسىنە تاپسىرىلىپ, امىرە ءمۇسىنىن تۇرعىزۋعا 5000 رۋبل ءبولىندى. وسى شەشىم نەگىزىندە 1974 جىلدىڭ 9 شىلدەسى كۇنى قازاق سسر مادەنيەت مينيسترلىگىندە امىرەگە ورناتىلاتىن ەسكەرتكىش ءمۇسىنىنىڭ ەسكيزى مەن جوباسى بەكىتىلدى. ەسكەرتكىش ءمۇسىننىڭ اۆتورى بولىپ ءمۇسىنشى تاتيانا ۆيكتوروۆنا اندريۋششەنكو تاعايىندالدى.
ت.ۆ.اندريۋششەنكو ءوز شەبەرحاناسىندا جىل بويىنا ەڭبەك ەتتى. ناتيجەسىندە التى مەترلىك امىرە تۇلعاسى دايىن بولدى. ەسكەرتكىش 1978 جىلى ءانشىنىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولۋىنا وراي جەزدەن قۇيىلىپ ورناتىلادى دەپ جوسپارلانعان بولاتىن. ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز. «الماتىداعى سول قويىلماق ەسكەرتكىش قايدا؟ ت.ۆ.اندريۋششەنكونىڭ ەسكەرتكىش تۇرعان شەبەرحاناسى قايدا؟ قويىلماق امىرە ءمۇسىنىنىڭ زىم-زيا جوعالىپ كەتۋىنە نە سەبەپ بولدى؟» دەگەن زاڭدى سۇراقتار كۇنى بۇگىنگە دەيىن مازالايدى. ءتىپتى «امىرەگە ەسكەرتكىش نەگە تۇرعىزىلماي قالدى؟» دەپ تەبىرەنىپ ماقالا دا جازعان كەزىم بولدى. بالكىم, باسىندا اتاپ وتكەنىمىزدەي وتىزىنشى جىلداردىڭ ىزعارى ءالى كەتە قويماعانى ما دەگەن دە وي كەلدى. 1934 جىلى انشىگە ەسكەرتكىش ورناتۋ جونىندە بۇيرىق شىعا تۇرا ورناتىلماي قالعانى ءتارىزدى, 1974 جىلى دا وعان ەسكەرتكىش ءمۇسىن ورناتۋ جونىندە بۇيرىق شىعا تۇرا بۇل جولى دا ورىندالمادى.
امىرەنى كوزى كورگەن دوسى سەركە قوجامقۇلوۆ ت.ۆ.اندريۋششەنكو شەبەرحاناسىنا بارىپ, كورىپ ءجۇرىپ, شەبەرحانا ىشىندە بوي كوتەرگەن ءانشى ەسكەرتكىشىنىڭ فوتوسۋرەتىن تۇسىرتكىزىپ العان ەكەن. سول سۋرەت توسقالتاسىندا ءجۇرۋشى ەدى. ءبىر قاجەتى بولار دەپ ماعان بەرگەن بولاتىن. بوي كوتەرمەك امىرە ەسكەرتكىشىنىڭ كەسكىنى ءالى كۇنگە مەندە ساقتاۋلى. ەندى مىنە سوعان دا شۇكىرشىلىك ايتامىن. ودان ءارى نە بولدى دەيسىزدەر عوي. الدىڭعى 40 جىلعا تاعى 18 جىلدى قوسىڭىز. سوندا امىرە اتامىزدىڭ زيراتى 58 جىل بويىنا قاراۋسىز جاتقانىن ءتۇسىنەمىز. 1992 جىلدىڭ 5 قاراشاسى كۇنى عانا ءامىرە قابىرىنىڭ باسىنا قۇلپىتاس ورناتىلدى. قۇلپىتاستى قازاق سسر ەڭبەك سىڭىرگەن ارتىستەرى, ءانشى كەنجەگۇل سىزدىقوۆا مەن ونىڭ زايىبى دميتري گۋسينتسوۆ 60 مىڭ رۋبل شىعارىپ جەكە قارجاتىمەن تۇرعىزدى. وسى ورايدا مىنا ءبىر جايدى ەسكە سالا كەتەيىن.
زيراتتىڭ اشىلۋ راسىمىنە ساناۋلى كۇندەر قالعاندا بازبىرەۋلەر قابىردى قيراتىپ كەتىپتى. بۇل جونىندە «ۆەچەرنيايا الما-اتا» گازەتىنىڭ 1992 جىلدىڭ 29 قازان كۇنگى سانىندا «كوششۋنستۆو نا كلادبيششە» دەگەن ماقالا جاريالاندى. وندا: « ۇلى ءانشى امىرە جەرلەنگەن زيراتتاعى قابىردىڭ قۇلپىتاسىن جەرمەن-جەكسەن, كۇل تالقان ەتىپ تالقاندادى», – دەپ الماتى حالقىن تاعى ءبىر دۇرلىكتىردى. سوندا قازاقتىڭ كەنجەگۇلدەي قايسار قىزى نامىس-قايراتىنا ءمىنىپ, قالالىق اكىمشىلىككە بارىپ ءجۇرىپ ءبىر اپتا ىشىندە زيراتتى قايتادان قالپىنا كەلتىردى.
شىندىعىنا كەلگەندە, وسى اڭگىمەلەردىڭ ءتۇبى 1925 جىلى امىرەنىڭ پاريج ساپارىندا ونىڭ مۇستافامەن كەزدەسكەنىنەن باستالدى دەسەك قاتەلەسپەسپىز. بىرىككەن باس ساياسي باسقارما (وگپۋ) تىڭشىلارى امىرەنى ۇزبەي قاداعالاۋعا الىپتى ء(تىپتى بىلدىرتپەي ارتىنان كۇزەت تە قويعان كەزدەرى بولعان), ءانشى ومىرىنە ۇزبەي قاۋىپ ءتوندىرىپ, باستى تراگەدياسىنا اينالدىرعان. نەگە دەسەڭىز, امىرە جايلى اڭگىمەلەردىڭ قاي قىرى دا وگپۋ دەگەن ۇرەيلى مەكەمەنىڭ سۋىق حابارىنا تىرەلەدى.
كەڭەستىك جۇيە ورناپ, قازاق ساحناسىنا وپەرا, سيمفونيا, ۇلتتىق وركەستر ءتارىزدى ۇجىم بوي كورسەتىپ مۋزىكا ونەرىنىڭ قۇلپىرا باستاعان شاعىندا امىرە قاشاۋباي ۇلى وسى جاڭالىقتاردىڭ بارىنەن دە شەتتەتىلدى. اتاپ ايتقاندا پرەمەراسى 1934 جىلدىڭ 7 قاراشاسىندا, ياعني امىرە دۇنيەدەن وتكەن كۇنى وتكەن ەۆگەني برۋسيلوۆسكي جازعان قازاقتىڭ تۇڭعىش «قىز جىبەك» وپەراسىندا ءرول ورىنداۋ مۇمكىندىگىنەن الاستاتىلادى. (بۇل وپەرا ءبىر جىلعا جۋىق دايىندالعان عوي). 1933 جىلى ماسكەۋدەن ارنايى كەلگەن ماماندارعا بەرىلگەن كۇيتاباققا جازىلاتىندار تىزىمىنەن امىرە ەسىمى الىنىپ تاستالعان. وتباسىن اسىرايتىن قاراجاتتان ايىرعان. جۇمىستان شىعارىلعان. قازاق حالقىنىڭ انشىلىك ءداستۇرىن دۇنيەجۇزىنە تانىتقان امىرە ەندى كيەر كيىمگە, ىشەر اسقا جارىمايتىن كۇيگە تۇسكەن. وسىلايشا ول ايانىشتى كۇن كەشىپ جاتقان. ەۆگەني برۋسيلوۆسكيدىڭ:«پاريج بەن ستراسبۋرگتىڭ ساحنالارىندا جارىق جۇلدىزداي جارق ەتىپ كورىنگەن امىرە قاشاۋباەۆ سەنىڭ الدىڭدا تۇر. كوزى قانتالاپ موليگەن, دەنەسىنە تەر سىڭگەن, داۋىسى بارلىققان, ەڭسەسى ءپاس ادام سول امىرە قاشاۋباەۆ پا؟ ءالى دە بولسا ماعان بىردەڭەنى دالەلدەمەك بولادى… كوپە-كورنەۋ جىلاپ تۇر. بىراق بۇل ماستىقتىڭ اسەرىنەن توگىلگەن كوز جاسى ەمەس ەدى. جوعالعان, الدانعان ءومىردىڭ اششى سولىعى ەدى. قازىر داۋسىنان ايرىلعان شاعىندا ونىڭ كەزدەسىپ, باس قوسار ادامى دا شامالى, وعان كوڭىل ءبولىپ جاتقان ەشكىم جوق, ءوزىنىڭ جالعىزسىراپ قالعانىنا, ەلەۋسىز قالعانىنا قاتتى قامىعادى ول», دەپ جازعانى سول تۇس بولاتىن. (ە.برۋسيلوۆسكي, ءدۇيىم دۇلدۇلدەر. الماتى, «انا ءتىلى» باسپاسى, 1995 جىل, 78-بەت, قازاق تىلىنە اۋدارعان ساپار بايجانوۆ) ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ اششى شىندىقتى جازعانى راس. ارينە, بۇعان امىرە كىنالى ەمەس ەدى. قايتكەن كۇندە دە امىرەدەن قۇتىلۋدىڭ قامىن ويلاپ, ادامدى جوسپارلى تۇردە جابىرلەپ, مەزىلىك كۇيگە جەتكىزگەندەر كىنالى.
1933 جىلى الماتىدا جاڭادان اشىلعان عىلىمي-زەرتتەۋ كابينەتىنىڭ ديرەكتورى احمەت جۇبانوۆقا بارىپ, امىرە: «الدەقانداي جاعداي بولا قالسا ۇيدەگى قارشاداي ەكى قىزىما كوز قىرىڭدى سالا جۇرگەيسىڭ», دەپ ايتقانى دا ونىڭ قينالىپ جۇرگەندەگى ءبىر ءساتىن دالەلدەي تۇسەدى. (ول كەزدە احمەت جۇبانوۆ 27 جاسار جاس جىگىت بولاتىن).
جالعىزدىقتىڭ كۇيىن كەشىپ بارىپ قينالۋمەن, قۇسالىقپەن كۇي كەشكەن قايران امىرە وسىلايشا باسى تاسقا تيگەن قالپى ءوز-وزىنە قايىرىلماي كەتتى. شاماسى وگپۋ تىڭشىلارىنان سەسكەنگەن بولۋى كەرەك, قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە دوستارى دا ءانشى اينالاسىنا جۋىي قويماعان. 1925 جىلى پاريجدەن كەلگەن سوڭ توعىز جىل ءومىر ءسۇرىپ, 1934 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. ونىڭ ادام قولىنان ولگەنى جانە شىندىق. «قولدا باردىڭ قادىرى جوق», دەگەندەي ول كەتكەن سوڭ ارتىنداعى ەل كۇڭىرەنىپ سالا بەردى. امىرەنى كوزى كورگەن جازۋشى نيكولاي انوۆ «ۆىدايۋششيسيا پەۆەتس» دەگەن ماقالاسىندا: «ۆراگي نارودا, تراۆيۆشيە امرە, حوتەلي پوحورونيت سلاۆۋ نارودنوگو پەۆتسا ۆ ودنوي موگيلە س پوكوينيكوم», («كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتى, 25 قاراشا, 1945 جىل) دەپ جازعانى بار. ولاي بولسا امىرەگە ۋ بەرىپ ءولتىرىپ ءتۇن جامىلعىسىندا, دەنەسىن الماتى كوشەلەرىنىڭ بىرىنە, دالاعا تاستاپ كەتكەن بولىپ شىعادى.
الايدا, امىرە اتامىزدىڭ ەسىمى ونىڭ دەنەسىمەن بىرگە كورگە كەتپەگەنى بەلگىلى. الەم جۇرتشىلىعىن انىمەن تامساندىرعان امىرە ءان الەمىنىڭ جارىق جۇلدىزى بولىپ قالا بەرمەك. ر.روللاننىڭ, ا.باربيۋستىڭ, ا.ۆ.لۋناچارسكيدىڭ, ا.ۆ.زاتاەۆيچتىڭ, ە.گ.برۋسيلوۆسكيدىڭ, س.سەيفۋلليننىڭ, م.اۋەزوۆتىڭ, س.مۇقانوۆتىڭ, ا.جۇبانوۆتىڭ, س.بەگاليننىڭ, م.الىمباەۆتىڭ ءانشى جايلى جازعاندارى ونىڭ رۋحىن اسقاقتاتتى. قاينەكەي جارماعامبەتوۆ «ءانشى ازامات» پوۆەسىن جازدى. مۇقاتاي توقجىگىتوۆ «ءان اتاسى – امىرە» ەستەلىك كىتابىن, فاشيستىك كونتسلاگەردە كۇن كەشكەن اقىن حامزا ابدۋللين ورىس تىلىندە امىرە جايلى «كازاحسكايا پەسنيا ۆ پاريجە» پوەماسىن, ورازاقىن اسقار «امىرەنىڭ ءانى» داستانىن, وسى ماقالانىڭ اۆتورىنىڭ ءار جىلداردا ورىس جانە قازاق تىلدەرىندە جارىق كورگەن «امىرە», «ءان اتاسى», «امىرە قاشاۋباەۆ» پروزالىق كىتاپتارى جانە «ءان اتاسى – امىرە» تەلەپەساسى, «امىرە اندەرىنىڭ كۇيتاباعى», قايىربەك شاعىردىڭ « ۇلى تەنور» پوەماسى بابا شىعارماشىلىعىن تانىتاتىن قۇندى ەڭبەكتەر بولىپ تابىلادى.
ياكۋدا اماندىقوۆتىڭ قۇراستىرۋىمەن 2012 جىلى جارىق كورگەن «ءانشى امىرە» ەستەلىكتەر كىتابى ءانشىنىڭ 125 جىلدىعىنا تارتۋ بولدى. ونىڭ ۇستىنە ءوز كەزىندە حالقىمىزدىڭ كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, قازاق سسر مادەنيەت ءمينيسترى جەكسەنبەك ەركىمبەكوۆ امىرە قاشاۋباەۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق حالىق اندەرىن ورىنداۋشىلاردىڭ كونكۋرسىن ۇيىمداستىرۋعا اتسالىسىپ, امىرە مۇراسىن ساقتاۋدا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. 2008 جىلى امىرە قاشاۋباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 120 جىل تولۋىنا وراي سەمەي قالاسىنداعى قالالىق مادەنيەت سارايىنىڭ جانىندا ءانشى ءمۇسىنى بوي كوتەردى. بۇل دا بولسا تۇلعا ەسىمىن ماڭگىلىك ساقتاۋداعى ۇلكەن جۇمىستىڭ ءبىرى بولدى. بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ۇلى انشىگە دەگەن قۇرمەتى وسىلايشا جالعاسۋدا.
امىرە قاشاۋباي ۇلى ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا اۋەلەگەن انىمەن ادامزات بالاسىن تاڭداندىرعان, قايتالانباس ۇلى تەنور – ءانشى. قازاق مۋزىكاسىنداعى امىرەنىڭ الاتىن ورنى – ءبىرجان سال, اقان سەرى, مۇحيت, جارىلعاپبەردى, ءمادي سىندى زامانا تۇلعالارىنىڭ انشىلىك ءداستۇرىن كەڭەستىك كەزەڭگە جالعاستىرىپ, جەتكىزىپ بەرۋىندە بولىپ تابىلادى. قاتارلاس ارىپتەسى ەلۋباي ومىرزاقوۆ امىرەنى «سامورودنىي سارى التىن» دەگەنى بار. امىرە ءحىح عاسىردان حح عاسىرعا امان ساۋ جەتكەن شىن مانىندەگى اسىلدىڭ سىنىعى, تۇلپاردىڭ تۇياعى ەدى.
ۇستىمىزدەگى جىلى تۋعانىنا 125 جىل تولىپ وتىرعان ءانشى امىرە قاشاۋباي ۇلىنىڭ مەرەيتويىن جۇرت بولىپ, ەل بولىپ لايىقتى وتكىزۋگە جازسىن دەگىم كەلەدى.
جارقىن شاكارىم,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
الماتى.
