اڭشى
ءتۇز تاعىلارىنىڭ ىشىندە دالا ءبورىسىنىڭ اسقان اقىلدى دا ايلالى, قايسار دا ءتوزىمدى بولاتىنى بەلگىلى. قازاق جىگىتتىڭ مىقتىسىن كوكجال قاسقىرعا تەڭەيدى. بار ءومىرىن جازدىڭ اپتاپ ىستىعىندا, قىستىڭ شاقىلداعان ايازى مەن الدەنەشە كۇنگە سوزىلاتىن دۇلەي بورانىندا ەشقانداي باسپانانى پانالاپ, ىقتى جاعالاماستان دالا توسىندە وتكىزەتىن ءبورىنىڭ توزىمدىلىگى جايلى الۋان ءتۇرلى حيكايالاردى ەستىپ, تاڭداي قاعىپ جۇرگەنىمىز راس.
ءتۇز تاعىلارىنىڭ ىشىندە دالا ءبورىسىنىڭ اسقان اقىلدى دا ايلالى, قايسار دا ءتوزىمدى بولاتىنى بەلگىلى. قازاق جىگىتتىڭ مىقتىسىن كوكجال قاسقىرعا تەڭەيدى. بار ءومىرىن جازدىڭ اپتاپ ىستىعىندا, قىستىڭ شاقىلداعان ايازى مەن الدەنەشە كۇنگە سوزىلاتىن دۇلەي بورانىندا ەشقانداي باسپانانى پانالاپ, ىقتى جاعالاماستان دالا توسىندە وتكىزەتىن ءبورىنىڭ توزىمدىلىگى جايلى الۋان ءتۇرلى حيكايالاردى ەستىپ, تاڭداي قاعىپ جۇرگەنىمىز راس.
ال الگىندەي ايلاكەر, قاجىرلىلىعىمەن قاتار قاسقىردىڭ ءتىرى جاندىك اتاۋلىنى ايامايتىن ز ۇلىمدىعى دا جۇرتقا جاقسى ءمالىم. ءتورت ت ۇلىكتىڭ اتا جاۋى سانالاتىن يت-قۇستىڭ, اسىرەسە, قوي ت ۇلىگىنە جولىقسا, ابدەن قىرىپ بىتكەنشە توقتامايتىنىن دا جاقسى بىلەمىز. سول سەبەپتى قاسقىردان شوپاندار قاۋىمى قاتتى ساقتانادى. بۇل تۇسىنىكتى دە. مالمەن كۇن كورىپ وتىرعان شارۋا ءۇشىن كوكجال ءبورىنىڭ ناعىز اپاتقا ۇرىندىراتىن قاسكۇنەم بولىپ تابىلاتىنى داۋسىز.
ال, وسى ەمىن-ەركىن ءوسىپ, كوبەيىپ جاتقان جىرتقىشتى اۋلايتىن اڭشىنىڭ جوقتىعىن ايتىپ, دابىل قاعىپ جاتقان وڭىرلەر قانشاما. كوكجالدىڭ مال شارۋاشىلىعىنا كەلتىرەتىن زالالى ولشەۋسىز بولعاندىقتان, ونىڭ ىزىنە تۇسەتىن اڭشىلاردىڭ باعاسى بۇگىنگى تاڭدا شىنىمەن اسپانداپ تۇر.
وسىنداي «باعالى» ازاماتتاردىڭ ءبىرى – سارىولەڭ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ءجاميحان سەرىكباەۆ. ونىڭ كوكجالمەن ايقاستا قاشاندا جەڭىپ شىعىپ جۇرەتىنىن بىلەتىن شارۋالار ءجيى شاعىمدانىپ, ءوز قىستاۋلارىنىڭ ماڭىنا ات ءىزىن سالىپ تۇرۋدى ءوتىنىپ جاتادى. مال قوراسىنىڭ ماڭىنان از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءۇش بىردەي ءبورىنىڭ كوزىن جويعان اڭشىعا بەلگىلى كاسىپكەر ب.راحيموۆتىڭ سيىر بەرۋگە ۋادە ەتكەنىن دە ەستىگەنبىز. اڭشىلىققا جاستايىنان دەن قويىپ, كوزى دە, قولى دا ابدەن قانىققان ءجاميحان ارلان قانشا ايلالى بولسا دا, ونىڭ وسال تۇسىن ءدوپ تاۋىپ, تەرىسىن قانجىعاعا بايلاپ جۇرەدى.
– مەن الدەكىمدەر سياقتى اڭدى ماشينەمەن قۋىپ, قالىڭ قاردا موتوشانامەن باستىرمالاتىپ جەتىپ, وققا بايلاعاندى ۇناتپايمىن, – دەيدى ءجاميحان قۇدىكەن ۇلى. – ودان گورى جىرتقىشتى اشىق ايقاسقا شاقىرىپ, جەڭىپ شىققاندى قالايمىن. ونىڭ ءمانى مىنادا: قاسقىردىڭ ءىزىن بايقاعان بويدا ونى اسىقپاي-ساسپاي زەرتتەي باستايمىن. الدىمەن, ول قاي جاقتان كەلدى, قاي باعىتقا بەت الدى, وسىعان كوزىمدى جەتكىزەمىن. سودان سوڭ بارىپ, ۇرىمتال تۇستان قاقپان قۇرامىن. ال قاسقىر – وتە قۋ ءارى ساق اڭ. ءسال سەزىك تۋدىرساڭ, قايتىپ ول جەرگە ماڭايلاماي كەتەدى. اسىرەسە, ونىڭ ءوزى جىققان جەمتىكتى پايدالانىپ اۋلاعان دۇرىس. ال ۇيدەن اپارعان ولەكسە, باسقاداي جەمگە كوكجال جولامايدى. سونىمەن بىرگە, قاقپاننىڭ بوتەن ءيىسى بولماۋعا ءتيىس. ماي, بەنزين سياقتى زاتتاردان تازا بولعانى ءجون. مەن قاقپاندارىمدى, اڭعا شىققاندا كيەتىن قولعابىما دەيىن شاتىردا, بولەك ۇستايمىن.
قاسقىرعا قۇراتىن قاقپاندى بەرىك نارسەگە, قاعىلعان قازىققا بەكىتۋگە بولمايدى. ويتكەنى, قاقپان سارت ەتىپ جابىلعاندا شوشىنعان كوكجال بار پارمەنىمەن سەكىرىپ, تەرىسىن جىرتا-مىرتا اياعىن سۋىرىپ اكەتۋى ىقتيمال. ءتىپتى, ءتىسىن دە, ەزۋىن دە اياماستان جۇلقىلاپ, قاقپاندى سىندىرىپ كەتكەنىن دە كورگەنىمىز بار. سول سەبەپتى, قاقپانعا ءبىراز سالماعى بار دوڭبەك اعاش بايلاپ قويامىز. جۇلقىنسا, دوڭبەك بىرگە سۇيرەتىلىپ, ەرىپ وتىرادى. سونى سۇيرەلەپ, ابدەن قاجىعان كەزدە ونى الۋ وڭايعا تۇسەدى. ال سالماقتى شوركەنى سۇيرەگەن قاسقىر الىسقا ۇزاي المايدى. جانە ەكى-ءۇش كۇن ىشىندە الماساڭ, جانسەبىل حايۋان اياعىنىڭ قاقپان جانشىپ, جانى كەتىپ قالعان باسىن شايناپ ءۇزىپ تاستاپ, قۇتىلىپ كەتەدى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن 26 كوكجالدىڭ تەرىسىن سىپىرعان ءجاميحان اعامىزدىڭ بۇل باعىتتا ايتارى مول. بىراق, سوزگە ساراڭ ازامات جەتەلەپ وتىرماساڭ, كوپ شەشىلە قويمايدى ەكەن. قايتا ونىڭ زايىبى ءنۇرباتيما سوزگە ارالاسىپ, ارنارسەنى ەسىنە ءتۇسىرىپ وتىردى.
– بىردە جاكەڭنىڭ قاقپانعا تۇسكەن قاسقىردى اۋىلعا تىرىدەي الىپ كەلگەنى بار, – دەيدى ول. – ادەتتە ىزادان قانى قايناپ, كوك تەمىردى قارش-قارش شايناپ تۇرعان بورىگە جاقىنداۋ قيىن بولعاندىقتان, ونى اۋىلداستارى مىلتىقپەن اتىپ ءولتىردى. سول جولى ول مىلتىعىن الماي, وتىن اكەلۋگە اتتانعان بولاتىن. بارسا, ءبىراز كۇن بۇرىن قۇرعان قاقپانىنا ۇلكەن ءبىر قاسقىر ءتۇسىپ قالىپتى. سول كۇيىندە قالدىرىپ كەتۋدىڭ تاعى رەتى جوق, ءجاميحان الگى بورىگە شالما تاستاپ شىرماپ, شاناعا بايلاپ العان ەكەن. جانىن ۇيگە كەلگەن سوڭ ءبىر-اق شىعاردى.
اڭشىلىقتىڭ قىزىعى مەن قاۋىپ-قاتەرى قاتار جۇرەدى. سونداي ءبىر ءساتتى جاكەڭ اسىقپاي بايانداپ, ورتاعا سالىپ ءوتتى.
– بىردە كوكجالدىڭ جورتقان ءىزىن ابدەن زەرتتەپ بولىپ, قاقپاندى قۇرۋعا كىرىسكەن بولاتىنمىن, – دەيدى ول. – قالىڭ قاردا قاتتىراق تياناق تابا الماي, تىزەمە سالىپ, اشىپ جاتقانمىن. كەنەت قولىم تايىپ كەتىپ, قاندىاۋىزدىڭ سارت جابىلعانى بار ەمەس پە. وڭ قولىمنىڭ باس بارماعىن قاۋىپ قالدى. سەرىپپەسى تاستاي قاتتى قاقپان جانىمدى شىعارىپ بارادى, قايتا قالىڭ قولعاپپەن ۇستاعانىم ابىروي بولعان ەكەن, ايتپەسە, قىرشىپ ءتۇسۋى قيىن ەمەس ەدى. سۇيرەلەپ ءجۇرىپ, ارەڭ دەگەندە ءبىر قاتتى جەرگە سالىپ, ءولدىم-تالدىم دەگەندە زورعا اشتىم. ءسويتىپ, قاسقىردان بۇرىن قاقپانىما ءوزىم ءتۇسىپ قالعانىم بار.
ءجاميحاننىڭ اڭشىلىعىمەن قاتار كانىگى باپكەر ەكەنىن دە بىلەتىنبىز. ونىڭ جاراتقان اتتارى ءجيى بولىپ تۇراتىن الامان بايگەلەردە سان مارتە توپ جارىپ, يەسىنە جۇلدە اپەرىپ ءجۇر. ەكى بايگە اتىن, ايگىلى تورى جورعاسىن كوزىمىزبەن كورگەنبىز. جالپى, ونىڭ قوسقان جۇيرىكتەرىنىڭ جۇلدەسىز قايتقان كەزى جوق.
– مەن ەل سياقتى جىلقى تاڭداپ, باسقا جاقتان ساتىپ الىپ, بىرەۋلەرگە قولقا سالىپ جاتقاندى بىلمەيمىن, – دەيدى جاكەڭ ءوزىنىڭ قاراپايىم دا سالماقتى قالپىنان اينىماستان. – قوسىپ جۇرگەن اتتارىم ءوز بيەمنىڭ ق ۇلىندارى, ءتول مالىم. شاباتىن جىلقىنى ق ۇلىن كۇنىنەن اڭعارىپ, بىرتىندەپ باپتاي بەرەمىن. بابى كەلىسكەن جۇيرىك قاشاندا سەنىمدى اقتايدى.
ەڭ ايلالى ءارى قاتەرلى تاعىمەن ايقاستا قاپىسىن تاۋىپ, ۇنەمى جەڭىپ وتىرۋدىڭ وڭايعا تۇسپەيتىنى بەلگىلى. اتالارىمىز ايتقانداي, قاسقىردى قاسقىرداي جىگىت الادى. ەندەشە, جاسى 55-كە كەلسە دە تۇعىردان تايماي, قايراتى مەن قابىلەتىن قاتار كورسەتىپ جۇرگەن ءجاميحانداي اعامىزدىڭ ازاماتتىڭ جوعارىدا اتالعان ساناتىنا قوسىلاتىن جان ەكەندىگىنە ەشكىمنىڭ دە كۇمانى بولا قويماس.
حاسەن زاكاريا,
جۋرناليست.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كۇرشىم اۋدانى.
—————————————-
سۋرەتتە: ءجاميحاننىڭ كەزەكتى ءبىر قانسونارداعى ولجاسى.
