«الىستان سەرمەپ, جۇرەكتەن تەربەپ»

ەبIنەي بوكەتوۆتIڭ حاتتارى بويىنشا ەسسە

مەدەۋ سارسەكە,

جازۋشى.

______________

ەبIنەي بوكەتوۆتIڭ حاتتارى بويىنشا ەسسە

مەدەۋ سارسەكە,

جازۋشى.

______________

بۇدان ەلۋ-الپىس جىل بۇرىن ەكi مەملەكەتتە عانا ەمەس, ۇرىمتال ەكi اۋىلدا وتىرعان ادامدار بiر-بiرiنە كول-كوسiر حات جازىپ, شارۋا جايىن, جاي-كۇيiن اق قاعاز ارقىلى جەتكiزiپ, جان سىرىن دا اعىنان جارىلا شەرتەتiن ەدi. سولاردى وقىپ وتىرىپ, بۇدان ءجۇز جىل بۇرىنعى جان يەسiنiڭ ويىن, تۇرمىس تىنىسىن, نە كيiپ, نە iشەتiنiن, مiنەز-قۇلقىن دا اينا-قاتەسiز ايىرۋعا بولاتىن-دى. بۇدان جيىرما-وتىز جىل بۇرىنعى ءداستۇرلi مەرەكەلەر قارسا­ڭىندا بiر-بiرiمiزگە اشىق حات («وتكرىتكا» اتالاتىن) جولداپ, يگi تiلەك, قۇتتىقتاۋ ايتۋ دا ۇمىت بولا باستادى. البەتتە, مۇددەلi iس تۋرالى دا قانشاما حاتتار جازدىق. سونىڭ ءبارiن قازiر سۇق ساۋساعىنداي عانا ۇيالى تەلەفون اۋىستىردى. سونىمەن-اق ءوزiمiزدi قانشاما رۋحاني توناپ, ءومiر ءسۇرۋ قىزىعىن مەيلiنشە جۇ­تايتىپ العا­نىمىزدى, ءسiرا, تۇسiنبەيمiز. قان­شا­ما ىستىق سەزiم, ايران-اسىر قۋا­نىشتان جۇرداي بولدىق دەسەڭiزشi!.. وسى ءبىر وكىنىش ەسiمi ءدۇيiم ەلگە ءماشھۇر اكادەميك ەبiنەي ارىس­تان ۇلى بوكەتوۆتىڭ ارحيۆiندە ساقتالعان قيساپسىز كوپ حات بۋمالارىن وقىعان كەزدە, ءتىپتى, وزەكتى ورتەيدى. حاتتار ەبiنەي ارىس­تان­ ۇلىنىڭ 1960 جىلى قارا­عاندىعا, ۇعا-نىڭ حيميا-مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنا ديرەكتور بولىپ اۋىسىپ, سول جەردە 1983 جىلدىڭ اياعىندا وپات بول­عانعا دەيiنگi 23 جىلدىق عۇمىرىن قامتيدى. ۇزىن-سانى مىڭ قارالى. جاعرافيالىق جونiنەن ماسكەۋ, لەنينگراد, كيەۆ, ۆولوگدا, دونەتس, يۆان-فرانكو, سۆەردلوۆ (ەكاتەرينبۋرگ), نوۆوسiبiر, قورعان, توم, الماتى, سەمەي, قىزىلجار, تاشكەنت, بiشكەك, تاراز, شىمكەنت, ت.ب. ونداعان قالالار, سەلولار مەن اۋىلداردان جازىلعان. ارينە, سولاردىڭ بارiنە عالىم جاۋاپ جازعان, كەيدە كوكەيكەستi iس مۇددەسiن ويلاپ, ءوزi دە كول-كوسiر حاتتار جولداعان. وكiنiشتi جايت: ۇنەمi قارا سيامەن ءارى قولىمەن جازعاندىقتان كوپتەگەن حات­تاردىڭ كو­شiرمەسi ساقتال­ماعان; ولاردا نە جايىندا ءسوز بولعاندىعىن جاۋاپ حاتتاردى وقۋدان تۇسپالداپ ۇعۋعا بولادى; سونىڭ وزiندە سۇڭعىلا ويلى, جانى مەن جادى سەرگەك عۇلامانىڭ بۇكiل بولمىسىن, الىپ تۇرپا­تىنا ساي كەسەك تۇلعاسىن جەتە ۇعىناسىڭ.

ارينە, 2005-2011 جىلدار ارالى­عىن­دا الماتىدان, اس­تا­نادان, ماسكەۋدەن ءجا­نە قاراعاندىدان جارىق كورگەن «ەبi­­­نەي بوكەتوۆ» (جيىنى 6 مارتە, تارالىمى 14,5 مىڭ دانا) عۇمىرناما كىتاپتارىمدا مەن بۇل حاتتاردىڭ تاڭ­­داۋلىلارىن اجە­تiمە جاراتىپ, عالىم بەينەسiن سوم­داۋعا بارىنشا پايدالاندىم. بiراق, ءبار-ءبارiن ۇقساتا ال­ماعانىم تۇسiنiكتi. تومەندە مەن ءبىرتۋار عالىم پوشتاسىن قايىرا بiر سۇرىپتاپ, بارىنشا iرiكتەپ, جان-جاقتى بiلiمدi, ونەرلi, ۇلتتىق عىلىمدى ءوزi شۇ­عىلدان­عان سيرەك مەتالدار تەحنولوگياسى سالاسىندا دۇنيە­جۇ­زiلiك دەڭگەيگە كوتەر­گەن عۇلاما پەرزەنتiمiزدiڭ جان دۇنيە­سiن وسى قىرى­نان اسiرەلەۋسiز اشۋعا تالاپ جاساپ وتىرمىن…

عالىمنىڭ ويىن بۇزباس ءۇشىن كەيبىر ۇزىندىلەردى جازىلعان قالپىندا كەلتىر­دىم. ەندى ءبىرازىن قازاقشا ۇردىسكە ءتۇسىردىم…

ە.ا.بوكەتوۆتiڭ ب.ف.تاراسوۆقا حاتىنان (4 شiلدە 1982 جىل):

«جەتi جاسار بالاقاننىڭ جادىندا كوپ نارسەنiڭ ساقتالمايتىنىن ەسكەرتە وتىرىپ, مەن سiزگە, اسا قادiرمەندi بوريس فەدوروۆيچ, مالىي كيزياكتا تۇرعان ۋا­قىت­تا ەسiمدە ەمiس-ەمiس قالعان كەيبiر وقيعالار كوز الدىمدا كولبەڭدەپ, ءار الۋان ويعا تۇسiرەتiنiن اشىق ايتقىم كەلەدى. سولاردىڭ بiرi – ەڭ العاشقى ۇستازىمنىڭ مەيiرمان بەينەسi. ول كiسi تولىق دەنەلi, كەكسە تارتقان ايەل ەدi, دابىرلاپ قاتتى سويلەيتiن, ءۇنi بiراق قۇلاققا جاعىمدى ەستiلەتiن-دi. ورىس تiلiن ول كەزدە مەن ءمۇل­دەم بiلمەيمiن, ۇستازىم ەسiمiن اتاۋعا تiلiم كەلمەي قينالعانىم ەسiمدە. ءسiرا, سول سەبەپتەن دە ول كiسi مەنiڭ جادىمدا اگۋستاستينا بولىپ ماڭگi جاتتالىپ قال­دى. بەرتiندە, سiزدiڭ حالىقتىڭ تiلiنiڭ بۇگە-شiگەسiن مەڭگەرگەن كەزدە بۇل ەسiمنiڭ اۆگۋستا ۋستينوۆنا ەكەنiن شامالادىم. ال ناقتى فاميلياسى تۋرالى مەنiڭ دە, اكە-شەشەمنiڭ دە ەشقانداي تۇيسiگi بول­ما­عانىنا تۇسiنiكپەن قاراڭىز… ءجا, سوندا ول كiسiنi نەلiكتەن ۇمىتپادىم دەگەنگە كەلسەك؟ بۇل بولسا بiزدiڭ وتباسىنىڭ ءاردايىم سۇيiسپەنشiلiكپەن ەسكە الاتىن جانە جيi ايتاتىن اڭگىمەسى…

ونىڭ سەبەبi قاتال تاعدىر تالكەگiمەن تۋىپ-وسكەن جەرiنەن بەزiپ, بوسقىن بولعان جىلدارىندا ءۇي-iشiمiزگە سiزدiڭ اناڭىز­دىڭ كورسەتكەن شىنايى كiسiلiك قىلى­عىندا دەر ەدiم. مىناداي جايتكە سiز ءمان بەرە قارا­ڭىز: بiر جولى مەنiڭ اكەم الدە­بiر تانىسىمەن وزiڭiزگە ءمالiم لەبياجi ستان­­­ساسىنا بارىپ, كۇمiستەن سوعىلعان كەي­­­بiر زاتتارىن ازىق-تۇلiككە ايىرباس­تاماق بولادى, امال نەشiك, سول كۇنi ولار تىم قىراعى ميلي­تسيونەردiڭ قولىنا ءتۇسiپ قالادى; بiردەن-بiر اسىراۋشىسىنان ايى­رىلعان انام كوز جاسىن كولدەتiپ, مەنi جەتەكتەپ مەكتەپكە بارادى; اۆگۋستا ۋستينوۆنا دەرەۋ سiزدiڭ اكەڭiزگە ات جەك­­­تiرiپ, اۋدان ورتالىعىنا جەتiپ, توركوزدi ءۇيدiڭ iشiن­دە ناقاقتان وتىرعان شەر­مەندەلەردi بوستاندىققا شىعارادى; ەگەر ول كiسi جە­دەعابىل ارالاسپاسا – بiزدiڭ وتبا­سى­­­نىڭ جاع­­­دايى نە بولار ەدi, مەنiڭ دە كەلەشەك تاع­­دى­­رىم نەندەي قيامەتكە تۇسەرiن قۇداي بiلسiن؟!

…قىسقاسى, شىنايى ۇستازىم, جۇرەگi قايىرىمدىلىققا تولى جاننىڭ كiم ەكە­نiن بiلمەككە مەن قۇشتار بولدىم. تىم كەش بولسا دا ءجون-جوباسىن انىقتاۋدى ءجون كوردiم. سودان, نە كەرەك, وتكەن جىلى قورعان وبلىسىنا ارنايى بارىپ, مالىي كيزياكتى تاۋىپ, مۇعالiمiمدi سۇراستىرىپ ەدiم, سەلونىڭ جاڭا تۇرعىندارى ەشتەڭە ايتا المادى. مەكتەپ ءۇيi تىپ-تيپىل جوق بولىپتى, ونىڭ جۇرتىن بويلاپ وسكەن ەسكi ەمەننەن تانىدىم. قايتاردا دالباسا ۇمiتپەن موكروۋسوۆو قالاشىعىنداعى ولكەتانۋ مۇراجايىنا سو­عىپ, ودان سiزدiڭ اعاڭىز, گەنەرال گ.ف. تارا­سوۆقا ارنالعان ستەندتi كورiپ, كiشكەنتاي گەرماندى الدىنا الىپ وتىرعان كەلبەتتi ايەلدiڭ سۋرەتiنە كوزiم تۇسكەندە سiلەيiپ تۇرىپ قالدىم. «باتىردىڭ اناسى – اۆگۋستا ۋستينوۆنا تاراسوۆا» – دەگەن تۇسiنiك ايتتى مۇراجاي قىزمەتكەرi. «وعان قوسا مەنiڭ ەڭ العاشقى اگۋستاستينا ۇستازىم, وزiمە الiپپە تانىتىپ, اكەمدi تۇرمەدەن قۇتقارۋشى!..» – دەدiم كوپ جىل الاڭ بوپ جۇرگەن جۇم­باقتىڭ وپ-وڭاي شەشiلگەنiنە قۋانىپ.

1997 جىلى جارىققا شىققان «ناش بۋكەتوۆ» اتتى كiتاپتا جاريالانعان ەستەلi­گiندە رەسەي عالىمى, ورال پوليتەحنيكا ينس­تيتۋ­تىنىڭ رەكتورى س.­س.نابويچەنكو «بiر­­تۋار, ويشىل, ەڭبەكقور» دەپ ءوز باسىنان كەش­كەن مىنا بiر جايتتى بۇك­پەسىز اڭگiمەلەپتi:

«1978 جىلى مىس مەتاللۋرگياسىندا اۆتوكلاۆ جاراعىن قولدانۋ جايىندا دوك­تور­لىق ديسسەرتاتسيا دايىنداپ, عىلىمي جەتەك­شiم ي.ف.حۋدياكوۆ ەكەۋمiز وپپو­نەنت­تiڭ بi­رiنە ە.ا.بوكەتوۆتi شاقىرۋدى ءجون كور­دiك. ول كiسi بiردەن كەلiستi. بار جۇمىس بiتiپ, جۇمىستى قورعاۋ 1979 جىلدىڭ 7 اقپانىنا بەل­گiلەن­گەن… كەنەت قورعاۋعا ەكi اپتا قال­عاندا ەبiنەي ارىستانوۆيچ مەنi قارا­عان­دىعا شاقىردى. جۇمىسىمنىڭ قولجاز­با­سىنان كوپتەگەن ستي­ليستيكالىق قاتەلiك­تەر كورiپتi, كەيبiر جەرiن قايتا تۇزەتۋ ءجو­نiندە ديكتوفونعا پiكiرiن جازىپ قويىپتى. «جۇ­مىسىڭ عىلىمي جونiنەن وتە ءماندi, بiراق سونى بايانداۋىڭ وتە ناشار جازىلعان, قاتە قۇرىلعان سويلەمدەر بار. عىلىم دوكتورى اتانباق بiلiكتi ورىس ادامىنا مەنiڭ, قازاق بالاسىنىڭ ورىس تiلiن بىلاي جاز دەپ اقىل ايتۋىم ىڭعايسىز نارسە…» – دەپ جۇ­مى­­سىم­دى قايتارىپ بەردi. ايتىپ وتىر­عانى – ەكi اپتادا تۇزەلمەيتiن ولقىلىق. ۇن­جىرعام تۇسكەن مەن: «قۇپتاماعان پiكiر جازىپ بەر­سەڭiز دە قورعاۋدى توقتاتپايمىن!..» – دەپ ورە تۇردىم. الايدا, ەبiنەي ارىستانوۆيچ رايىنان قايتپادى.

مەنiڭ قوزعاۋىممەن سۆەردلوۆتان تەلەفون شالعان عىلىمي كەڭەستiڭ توراعاسى مەن ونىڭ ورىنباسارىنىڭ ءوتiنiشiن, توتەنشە جاعدايدى تۇسiندiرۋگە تىرىسقان ۇگiت سوزدە­رiن قۇلاعىنا قىستىرعان جوق. ايتارى بiر-اق ءسوز: «شالاعاي دا ساۋاتسىز جازىلعان جۇ­مىستى تالقىعا جiبەرۋگە بولمايدى!». امال قانشا, قورعاۋ مەرزiمiن بiر ايعا شەگiن­دiر­دiك. مەنiڭ سورىما قاراي, عىلىمي كەڭەستiڭ وكiلدiك مەرزiمi بiتiپ, اقىرى ونى بiر جىل كەشiگiپ, 1980 جىلدىڭ اقپان ايىندا قور­عادىم. ەبiنەي ارىستانوۆيچتiڭ رەتسەنزياسى وڭدى بولدى, كەڭەس مۇشەلەرi ءجۇز پايىز داۋىس بەرiپ سەنiم كورسەتتi, جارىم جىلدان سوڭ ۆاك-تىڭ ماقۇلداعان قارارىن الدىم…

ارينە, سول كەزدە مەن ول كiسiگە كەكتەنە قاراپ, ۇساق-تۇيەككە سونشاما شۇيiلگەنiنە رەنجiپ ءجۇردiم. ارادا بiراز ۋاقىت وتكەن سوڭ كەلەشەك ءومiر جولىما ۇلاعاتى مول ساباق العانىمدى ءتۇسiندiم. سودان بىلاي ويىمدى ناقتىلاپ جازۋدى, ءار سويلەمنiڭ تۇسiنiكتi دە جيناقى بولۋىن قاتتى قادا­عا­لايتىن بولدىم, ونى از دەسەڭiز, شاكiرت­تە­رiم­نەن دە سونى تالاپ ەتەتiن ادەتكە بوي­سۇندىم. البەتتە, سول بiر تاباندى دا قاتاڭ تالابى ءۇشiن قازاق ارiپتەسiمە ءومiر باقي قارىزدارمىن. مۇنداي قىلىق وتە كۇشتi, ايتقانىنا كامiل سەنiمدi ۇلكەن تۇلعادان تۋاتىنى تۇسiنiكتi…».

* * *

«قارعام ەسلامبەك! 1943 جىل. جاز­عى­تۇرىم. جوباسى, مارت ايى. اكەي مارقۇم 1942 جىلدىڭ 9 دەكابرىندە قايتىس بولدى. جيعان-تەرگەنiمiزدi اكەمiزدiڭ باتاوقىرىنا تۇگەل جۇمسادىق. ويتكەنi, «ءولiم باردىڭ مالىن شاشادى, جوقتىڭ ارتىن اشادى…» دەگەن ناقىل بار. يماندى بولعىر ءبالتاي شەشەمiز الدى-ارتىنا قاراعان جوق, قول­داعىنىڭ ءبارiن اس بەرۋگە سالدى. قىزىل سيىر كوتەرەم بوپ جەر قاپتى. كوك بيەدەن دە ايىرىلدىق, اسىراي المادىق… – دەگەن ءسوز­دەردi ەبiنەي ارىس­تان­ ۇلى ارتىنان ەرگەن ءتورت iنiسiنiڭ ەڭ كiشi­سiنە 1981 جىلدىڭ 16 قىركۇيەگىندە جولداعان. ءسiرا, قاراعايلى قورعاسىن كومبيناتىنىڭ باس ديرەكتورى بولىپ وتىرعان باۋىرىنىڭ كەۋدە كەرەتiن وكتەم قىلىعىن ۇناتپاي, قانداي جاعدايدا وسكەنiن ەسiنە سالىپ قويۋدى ءجون كورگەن سىڭايلى. – مەن ولگينكادا مۇعالiم­مiن, ايىنا بiر پۇتتاي پاەك الامىن, ءۇي-iشiمiز سوعان قاراپ قالدى. ءسويتiپ جۇرگەندە بiر كۇنi, تالونعا زات بەرەتiن ءراسiم بولۋشى ەدi, سونىڭ بiرەۋiنە ساعان كiشكەنتاي باتەڭكە الىپ كەلدiم. «قارعام-اۋ, – دەدi شەشەمىز. – مۇ­نى قايتۋشى ەدiڭ, سونىڭ ورنىنا… بiر كوي­لەكتiك ماتا الساڭ ەدi…» سوندا دا ويىما كەلگەن iستi بايقايىن دەپ, سەنiڭ ەكi جارىم جاس­تاعى كەزiڭ, ەكi اياعىڭ شيدەي, مە­شەلسiڭ (تويا تاماق iش­پەۋدiڭ سالدارى), جۇرمەيسiڭ. سەنi الدىما الىپ باتەڭكەنi كيگiزدiم. باۋىن بايلاپ وتىرعاندا سەن: «ءاي-ءاي-ءاي!..» دەپ قۋا­نىپ, مەنi قۇشاقتاپ تۇرەگەلiپ ءتاي-تايلاپ جۇرە باستادىڭ…

ءبالتاي مارقۇم اعىل-تەگiل جىلاسىن, وعان قوسىلىپ مەن دە ەگiلدiم. ءسiرا, سەنiڭ سول ساتتە قالت-قۇلت ءجۇرiپ كەتكەنiڭە قۋان­عاننان جىلاساق كەرەك… كويلەكتiك پۇل الماعانىم ۇمىت بولدى. سول ساتتە جۇدى­رىق تاتەمiز كەلiپ: «اكەسi بار بالا دا مۇن­داي باتەڭكە كيگەنiن كورسەم – كوزiم شىق­سىن!..» – دەپ ءارi كۇندەپ, ءارi جەبەپ, بۇرقىل­داپ سويلەپ-سويلەپ شىعىپ كەتتi.

سول جىلدىڭ جازى. ون بەس جاسار قام­زاباي ەرتەلi-كەش سالپاقتاپ سيىردىڭ سو­ڭىندا (كولحوزدىڭ تابىنىن باعادى). تاماق از, اياعىندا شاركە. تاڭ اتپاي تۇرىپ, بۋىنى سىلقىلداپ ارەڭ كەتەدi. مەن مۇعالiمدiك جۇمىسىمنان بوساپ ۇيگە كەلگەمiن. ەرتە تۇردىم دا اعاشقا كەتتiم. قورشاۋى بۇزىل­عان باقشانىڭ iشiنە مال كiرiپ كەتiپتi. سى­رىق كەسiپ, ولاردى بۇتاقتان ارىلتىپ, قور­شاۋدىڭ اشىق جەرiن قايتا قىمتاعانشا ءتۇس بولدى. اياعىمدى سۇيرەتە باسىپ, ۇيگە تي­تىقتاپ ارەڭ جەتتiم. شەشەمiز ماعان iرiم­شiك جاساپ, بەتiن شۇبەرەكپەن جاۋىپ قويىپ­تى. سونى ىمداپ كورسەتiپ, جەپ ال دەگەندەي بولىپ, سەنi, شابدان مەن جاركەندi (جارتاس – م.س.) ۇيدەن شىعارىپ جiبەردi. ال سەندەر, شەشەمiزدiڭ قۋلىعىن سەزiپ قالىپ, ەسiك الدىنان كەتپەي قويدىڭدار. تەگەشتi الدىما الىپ, iرiمشiك تولى قاسىقتى اۋزىما اپارا بەرگەنiم سول ەدi, ۇشەۋiڭ جەتiپ كەل­دiڭدەر دە باس سالدىڭدار. قىسقاسى, مەنiڭ سىباعامدى تورتەۋمiز ءبولiپ جەدiك. ءبالتاي مارقۇم قايتا كەلگەندە: «ءاۋ, مىنا كۇشiكتەر قاشان كiرiپ كەتكەن؟..» – دەپ سەندەرگە ۇرسىپ ءجۇرiپ شاي قويدى. ءسويتiپ, شارشاپ, قارنىم اشىپ كەلگەندە وزiمشە تويعان كiسi بولىپ, سىر بiلدiرمەي جاتا كەتتiم. شەشەمiز سوندا مۇلدەم اش جۇرەدi, قاتتى شارشايدى. سەندەرگە دە: «بۇل جەتiمدەردi ءومiرi اسقا توي­عىزا المايسىڭ» – دەپ رەنجيتiن…»

الماتىعا وقۋ iزدەپ كەلiپ, قانداي قيىن­شىلىقپەن وقىعانىن دا (1945-1950 ج.ج.) عالىم iنiسiنە جولداعان وسى حاتىندا, ءسiرا, ويلانسىن دەگەن نيەتپەن جازسا كەرەك, ەش­قانداي بۇركەۋسiز قاز-قالپىندا اڭگiمەلەپتi.

«ستۋدەنتتiك كەز. ءبالتاي مارقۇم, قام­زاباي ەكەۋi اڭدا-ساڭدا پوسىلكا جiبەرەدi. مەن مايىن جەمەيمiن, بازارعا ساتىپ, وزدەرiنە شاي جiبەرەمiن. بiر جولى مايدى اشسام, 1947 جىلدىڭ كۇزi-اۋ دەيمiن, iشi جۋان-جۋان يiرiلگەن قۇرت (تۇزداماي جiبەر­گەن). پليتكاعا قويىپ قايناتىپ, تورتاسىن شىعارىپ, ونى دا ساتىپ, شايعا اينالدىرىپ, ۇيگە قايتاردىم. ولاي iستەمەسەم كۇن­كورiستەرi قيىن: قامزابايدىڭ ايلىعى 300 سوم, مەنiڭ ستيپەنديام 300 سومنىڭ ۇستiندە; شەشەي كيiم تiگەدi, اقكوڭiلدiگiمەن كوبiنە تەگiن تiگەدi, ازداپ بiردەمە تاپسا – كوپ تاپقانداي بولىپ قۋانىپ وتىرادى… شە­شە­مiزدiڭ ول مiنەزiن بiلەمiن, ءۇي جاعدايى­مىزدىڭ جۇدەۋ ەكەنiن دە بiلەمiن. قامزاباي حات جازعان سايىن مەنi شيراتىپ, تۇرمى­سىمىز تاماشا دەۋدەن تانبايدى. ەكiنشi كۋرستا وقىعان جىلى جازدا شاۋىپ كەتكەن ءشوبiمدi قاراشولاق دەگەن قۇبايدىڭ بەل­سەندi اعاسى بولاتىن, سول نەمە الiمجەتتiك جاساپ كولحوزدىڭ جەرiنەن شاپتىڭ دەپ قامزابايدان تارتىپ الىپتى… اعاڭ قام­زابايدىڭ سەندەردi اسىرايمىن دەپ كەشكەن بەينەتi مەنiڭ ازابىمنان تيتتەي دە كەم بولمادى. «وقۋىڭدى قويا تۇر!» – دەپ ءسويتiپ ءجۇرiپ ماعان ايتقان جوق. ەلۋiنشi جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيiن بiزدiڭ وتباسى تۇرمىس جۇدەۋلiگiنەن ارىلا قويمادى…

سەندەر ءسويتiپ وسكەن بالالار ەدiڭدەر. ەندi كۇللi تۋىستان قامزاباي ەكەۋمiز, ەكi شال عانا قالىپ وتىرمىز… جاقىننان سىيلاۋدى تiلەيتiن جاسقا كەلدiك… اعا­يىنعا وكپەلەگەننەن جاقسى اعايىن تابىلمايدى. اقىلدى ادام اعايىنعا وكپە­لەمەيدi. جالپى وكپەلەۋ – ناداننىڭ iسi… وكپەلەمەي, اقىلىڭ مەن پاراساتىڭا جەڭ­دىرىپ, مiنەزiڭدi جوندەۋ كەرەك!..»

«ارداقتى, سۇيiكتi iنiم ەسلامبەك!.. قاسىڭدا ءجون ايتار اقىلشىڭ جوق. بiلە­مiن. مۇندايدا ادام ءوز قايراتىنا سەنۋi كەرەك. اكەمiز بiر ادامعا وكپەلەۋدi بiل­مەيتiن قايىرىمدى جان ەدi. وقىماعان­نىڭ اقىلدىسى دا. شەشەمiز ءبالتاي مار­قۇم دا مەيiلiنشە اقكوڭiل بولدى, سiڭiرi شىعىپ ءجۇرiپ بiرەۋگە كومەكتەسكiسi كەلiپ ەمەشەسi ءۇزiلiپ تۇراتىن… ەسلامبەك, مەن سەنi جاس كۇنiڭنەن اسىراپ ەدiم دەپ بۇل­دانعالى وتىرعام جوق. انا جىلى تۇڭعى­شىڭدى الىپ كەلگەنiڭدە… سونىڭ ءبارi قايتقان. بۇدان ارتىق اعانى سىيلاۋ بولمايتىن شىعار دەگەمiن. العىسىم مەن باتامدى سوندا بەرگەمiن…» – دەپ 1983 جىل­عى جولداۋىندا كەنجە iنiسiنە ريزا­لىق ءسوزiن ايتسا, ودان ەكi جىل بۇرىنعى حاتىندا: «بۇل بالانى مەن سەنەن سۇراعام جوق-تى, بiراق تا تۇڭعىشىن ءوزi ۇسىنعانى – مەنi اكەسiنiڭ ورنىنا ۇستاعانى… دەپ تۇسiنگەم-دi. ءالi دە سولاي تۇسiنەم… سە­نiڭ ءمارت كوڭiلiڭ, وسى بالانىڭ سابيلiك ءلاززاتى زۇكەڭ ەكەۋمiزدi قايتادان جاسارتتى… بۇل بالا جۇرت الدىندا بولسا قۋا­نار ەدiم, جۇرت الدىندا بولماي وسسە – ءبارiبiر تiرi بولسام كەمدiكتە ۇستاي المايمىن. ءوزi جەكە قالعاندا قايدان بiلەيiن, تاعدىرى قانداي بولاتىنىن…» – دەپ تiر­شiلiك كۇيتiنiڭ قيىن بiر مۇڭىن iنiسiنە جەتكiزگەن.

جوعارىدا ەسكەرتكەنiمiزدەي, ەبەكەڭ ارحيۆiندە ءوز قولىمەن جازعان حاتتار كوپ ەمەس, ساناۋلى. حات جازۋشى مارقۇم بول­عاننان كەيiن مۇراجايىنا قايتارىل­عان­دار عانا. سونىڭ بiرi – ماسكەۋدەن تۋعان جۇر­تىنداعى ەل اقساقالىنا جولداعان حاتى.

«ارداقتى احا! بۇل حاتتى ماسكەۋدەن جازىپ وتىرمىن. جاتقان جەرiمدi – ينستيتۋت كارديولوگي اكادەمي مەديتسينسكيح ناۋك يم. مياسنيكوۆا دەپ اتايدى. ەلiمiزدەگi جۇرەك ەمدەۋ جونiندەگi ەڭ ءۇل­كەن ورتالىعىمىز. كارديو – جۇرەك دەگەن ءسوز, كارديولوگيا – جۇرەك عىلىمى ماعى­ناسىندا. مۇندا ءارi ەمدەيدi, ءارi ەمنiڭ جاڭا ادiستەرiن عىلىم جولىمەن iزدەس­تiرەدi. قازiرگi جاعدايىم جاقسى سياقتى, بۇدان ءارi وسىلاي بولا بەرسە – جاقسار­عانى, مۇلدەم قالپىنا كەلتiرۋ قيىن كورi­نەدi, بiراق ەمدەپ, رەمونتتاپ, سالاقسى­راتپاي ۋاقىتىندا قاراتىپ وتىرسا – ەپتەپ كۇنكورiسكە جارامدى بولادى دەگەن جورامالدى دارiگەرلەر ءتۇسiندiرiپ جاتىر.

باسىندا ءوزiم قورقىڭقىراپ تا قالىپ ەدiم – بۇل ءومiردiڭ ءوزi ۇزاعىراق بولما­عانى ما دەپ, قازiر تاۋبەشiلiك ايتىپ وتىرمىن. ويتكەنi, اكەم مارقۇم ايتقان ەدi – بوكەت اتامىز 52 جاسىندا قايتىس بولدى, بiزدiڭ تۇقىم ۇزاق ءومiر سۇرمەيدi دەپ. بiراق, ىبەكەڭ اقساقال (بوكەتتiڭ ەكiنشi ۇلى – م.س.) 82-گە كەلگەنiن كوڭiل­گە مەدەۋ تۇتتىم, ەمحانادا شالقاسىنان بوس جاتقان ادام نەنi ويلامايدى…

اناداعى سiزدiڭ ۇيدەگi بالانىڭ, ءۋايiستiڭ (بۇرىنعى سەرگەەۆ, قازiردە شال اقىن اتىنداعى اۋداننىڭ ورتالىعىندا تۇراتىن قۇرداسىن ايتىپ وتىر – م.س.) بiر بالاسىنىڭ مەن اۋىرىپ قالىپ كوڭiل اۋدارماعان سوڭ رەتi كەلمەدi-اۋ دەيمiن, بiراق دەن ساۋ بولسا كەلەشەگiن اقىلدا­سار­مىز. بالالار ءوزiمiزدiڭ ۇرپاق قوي, ولارعا قولعابىس تيگiزبەگەندە كiمگە كومەك جاسايسىز؟! تەك ءوزiڭ ادەيi كەلگەندە اياقسىز­داۋ بولعانىنا كوڭiلiم ازداپ قوبالجىدى, بiراق ءومiردiڭ وڭى مەن سولىن جوبالايتىن اعا­مىز… رەنجiمەگەن بولار دەگەن ويدامىن…

اۋىلداعى اقساقالدارعا – ساكەڭە, ماۋتاي-اعاما, باكەڭە, قاسىم-كاكiم­دەر­گە, ۇلكەن-كiشiسiنە دۇعاي سالەم! بالدۋ مەن سiزدiڭ ۇيدەگi بالالارعا جانە سالەم. دەرتiم ساۋىعىپ, جاقسى بولسام – قۇباي­دىڭ ۇيiنە, ءمۇسليما جەڭگەمiزگە باتا قىلۋعا ادەيiلەپ بارامىن.

قۇرمەتپەن, جاقسىلىقپەن كورiسۋگە تiلەكتەس iنiڭ ەبiنەي, 27. 09.1976 جىل.

ءماۋتاي-اعاما ايتارسىز: جالعىز ءوزiنiڭ ماسكەۋگە ىزدەپ كەلگەنi – سۇگiردiڭ التى بالاسىنان كەم قورعانىش بولعان جوق كورiنەدi دەپ…»

***

«مەدەۋ! ماعان گەرت پەن براگين (قازاقستاندىق جازۋشىلار – م.س.) سەنiڭ كiتابىڭ شىعىپتى دەپ جازدى. قانەكەڭ جونiندەگiڭدi ايتام. قۋانىشىم قوينىما سىيماي كەتتi. ەرجiگiت, قاجىرلى جiگiت ەكەنسiڭ, راقمەت!

بۇل جاقتا ول ازiرشە جوق. بiر ەكزەمپليارىن جiبەرسiڭ, جالپى ماعان ءارi قاراي جازۋىما كومەكتەسسەڭ – العىس قانا ايتاتىن بولام, ويتكەنi مەن ءالi مىجعى­لايتىن ءتۇرiم بار.

كەلiنگە, ءۇي-iشiنە سالەم. جاڭا جىلىڭ قۇتتى بولسىن!

قۇرمەتپەن اعاڭ بوكەتوۆ, 18 يانۆار 1981 جىل».

«باتىر مەدەۋ iنiم! سەنiڭ حاتىڭدى العالى ەداۋiر كۇن بولىپ قالدى, بiر قاۋىرت جۇمىسىم بولىپ, بiردەن جازا المادىم, ءاتۇستi جازعىم كەلمەدi. بۇگiن قول بوسانقىراپ ساعان حاتقا كiرiسiپ وتىرمىن. تاعى دا قايتالاپ ايتام: سەنiڭ بۇل iسiندi ورىس تiلiندە «پودۆيگ» دەپ اتايدى… كiتاپ تا تاماشا بولىپ شىققان. حالىق ساعان, تiپتi ەسكiشە ايتايىق, ارۋاق ساعان ىرزا!..

مەدەۋ, مىنا كiتابىنا پiكiر قاراستىر­عىڭ كەلەدi, جوباسى. باسپا پiكiردi ايتىپ وتىرمىن. ول قاجەت-اق بولار ەدi, جازار دا ەدiك, بiراق سونى باساتىن كiم بار؟ سونى ويلان. ەگەر مەنi قالاساڭ… دايىنمىن. ءار نارسەنiڭ كەمشiلiگi دە, جەتiستiگi دە بولادى جانە اركiم ءوز پiكiرiن ايتىپ جاتادى, ايتا تۇرا تەك مەنiڭ ايتقانىم دۇرىس دەيتiنi دە بولادى. ماسەلە وندا ەمەس, ماسەلە قانەكەڭنiڭ حالىق ءۇشiن iستەگەن iسiن كوپكە ۇلگi ەتۋدە عوي. بۇل جونiندەگi سەنiڭ ەڭبەگiڭدi كiم وشiرە الادى؟ سونى ايتۋ قاجەت قوي, قانەكەڭدi تاعى دا ايتۋ قاجەت قوي, ويتكەنi تiرiسiندە كوپكە پاراساتى مەن شاراپاتى تاراعان كiسiنiڭ ارۋاعى دا قۇدiرەتتi بولماق قوي. (…) بۇل كiتابىڭ ولمەيتiن كiتاپ, انا تiلiندە دە شىعارارسىڭ, بiر شىعىپ قانا قويماس, شىققان سايىن جوندەپ تە جا­تارسىڭ. (…) بiراق, سەنi قازiر قولداۋ قا­جەت ەدi, وعان دارمەن بولماي جاتقان جوق پا! جاعداي سولاي, اينالايىن مەدەۋ.

قولجازبانىڭ ەڭ جۋانىن بەر ماعان. سەنiڭ ەڭبەگiڭدi ماداقتاپ وتىرماسام, كەمiتە كورمەن. مەنiڭ ويىم الىستا, بiراق شامامنىڭ كەلەتiن-كەلمەيتiنiن بiلمەي­­مiن. باسپالار مەنەن اۋلاقتاپ ءجۇر, بiراق ۋاقىتشا بولار دەگەن سەنiم مول. دەگەنمەن, ەڭبەك جەڭەر دەگەن ويدامىن. بۇل ۋاقىتشا قۇبىلىستارعا كوڭiل بولمەي, جۇمىس iستەي بەرۋدi «قاسىمنىڭ قاسقا جولى» دەپ تاۋىپ وتىرمىن. سوندىقتان, ماعان قانەكەڭنiڭ تۇلعاسى بۇكiل ءومiردi كورسەتەرلiك سياقتى. مەن بۇل iسكە قازiر وسىنداي كەڭ تۇرعىدان قاراۋدامىن. سون­دىقتان, سەنiڭ جۋان قولجازباڭ دا, ءوزiڭ دە ماعان تالاي قاجەت بولاسىڭ… ءومiرi اقىلداسپاي جۇمىس iستەپ كورگەن ادام ەمەسپiن, كوپ اقىل­داس­قاننىڭ پايداسىن بولماسا, زيانىن كورگەم جوق.

وسىمەن ءتامامدايىن. كەلiنگە, بالا­لار­عا سالەم. بەك ساۋلىق تiلەيمiن.

ەبiنەي بوكەتوۆ. 22 فەۆرال 1981 جىل, قاراعاندى».

ەبiنەي ارىستان ۇلىنىڭ سىر عىپ شەرت­كەن وسىناۋ شەرلi ويىن مەن ونىڭ ماسكەۋلىك اكادەميك ۆ.ي. سپيتسينگە 1979 جىلدىڭ 30 تامىزىندا جولداعان ۇزاق حاتىنىڭ سوڭعى بەتiنەن جانە ۇشىرات­تىم: «ساتباەۆتىڭ ارامىزدا جوعىن زور وكiنiشپەن ەسكە الامىن, – دەپتi عالىم وندا. – ال ول كiسi, ەسiمدە ساقتالعان iس, كومiر حيمياسىن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جولعا قويۋدى وتە-موتە جيi ايتىپ, تۇپتەپ كەلگەندە كومiردi حيميالىق جولمەن پايدالانۋ ماسەلەلەرiن زەرتتەيتiن اكادە­ميا­لىق ينستيتۋت اشۋدى ماقسات ەتكەن ەدi. بiز ول كەزدە جاستىقتىڭ اسەرiنەن, الدە اقى­لىمىز جەتپەگەندiكتەن تۇڭعىش تا ازiرشە بiردەن-بiر ۇلتتىق اكادەميگiمiزدiڭ كورە­گەندiكپەن تىم ەرتەدەن بولجاعان, امبە جانى اۋىرا ويلاعان ماڭىزدى iسiنە ءمان بەرمەدiك, امال قانشا…»

بiزدiڭ شامالاۋىمىزشا, ەبiنەي ارىس­تان ۇلىنا كومiر حيمياسىمەن تۇبەگەيلi شۇعىلدانۋعا پارمەندiرەك تە ەرەكشە اسەر ەتكەن ەكiنشi ادام – سوتسياليستiك ەڭبەك ەرi, كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيزي­كالىق حيميا ينستيتۋتىنا كوپ جىلدار بويى ديرەكتور بولعان, ۋران حيمياسىنىڭ اسا زور بiلگiرi, اكادەميك ۆيكتور يۆانوۆيچ سپيتسين.

«…قاراعاندى سiرەسكەن كومiردiڭ ءۇس­تiندە تۇر, دەمەك ونى سۇيىلتۋ ماسەلە­سiمەن شۇعىلدانۋدى سiزگە تاعدىردىڭ ءوزi جازعان… ارينە, كومiردi سۇيىلتۋ iسi بiر­دەن ءورiس الىپ كەتە قويماس, بiراق ءجۇردiم-باردىمعا سالىپ ۋاقىتتان ۇتىلۋعا تاعى بولمايدى. مەن سiزگە الداعى ۋاقىتتا وتەتiن كەڭەستەر, كونفەرەنتسيالار تۋرالى ۇدايى حابار بەرiپ وتىرامىن. بۇلارعا سiزدiڭ قاتىسۋىڭىز قاجەت. سونىمەن قاتار, سiز ءوز تاراپىڭىزدان قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ حيميا-مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنان نەمەسە قاراعاندى ۋنيۆەر­سي­تەتiنەن قابiلەتتi ەكi-ءۇش حيميكتi iرiكتەپ الىپ, ماسكەۋگە, كسرو كومiر ونەركاسiبi مينيسترلiگiنiڭ پايدالى جانعىش قازبا­لار ينستيتۋتىندا تاجiريبە جيناقتاۋى ءۇشiن ۇزاق مەرزiمگە جiبەرگەنiڭiز ءجون بولار ەدi… مەن ولاردىڭ بiر جىل, از دەگەندە التى اي الاڭسىز جۇمىس iستەۋiنە جاع­داي تۋعىزار ەدiم», – دەپتi ماسكەۋلىك عا­لىم 1979 جىلدىڭ اياق شەنiندە اكادەميك بوكەتوۆكە جولداعان حاتىندا.

عالىمنىڭ تەتەلەس iنiسi قامزاباي بوكەتوۆتىڭ «ورتالىق قازاقستان» گا­زە­تiن­دە «ۆيكە مەن ەكە» دەگەن اتپەن 1990 جىلى جاريالانعان دەرەكتi حيكاياتىندا باياندالاتىن ۇلاعاتتى جايتتار جانە ناق سول كiسiنiڭ زور iلتيپاتپەن بiزگە سىي ەتكەن – ەبiنەي ارىستان ۇلىنىڭ ۆ.­ي.سپي­تسينگە جازعان 6 حاتى مەن ماسكەۋلiك اكادەميكتiڭ وعان جولداعان 3 حاتىنىڭ كسەروكوشiر­مە­سiمەن تانىسۋ مەنiڭ كوڭi­لiمدە ءتۇرلi-ءتۇرلi تولعانىستار تۋعىز­عانىن مويىنداۋعا تيiس­پiن. اسىلىندا وتاندىق عىلىمعا اسا سيرەك كەزدەسەتiن ەلەمەنتتەردiڭ حيمياسىن زەرتتەۋ, اسiرە­سە, اتومدىق ونەركاسiپكە قاجەت شيكi­زات­تى ءوندiرۋ سالاسىندا ولمەس ءماندi ەڭبەكتەر جاساعان اتاقتى عۇلاما, سول كۇندە جاسى سەكسەنگە ەنتەلەگەن ءماس­كەۋلiك كەكسە عالىم مەن ونىڭ قازاق­ستان­دىق ارiپتەسi, امبە ودان قيلى جاس كiشi قاراعاندىلىق عىلىم يەسiنiڭ 1978-1983 جىلدار ارالىعىندا جازىسقان حاتتارىندا رەسمي دە عىلىمي حابارلامالار باسىم سياقتى كورiنگەنiمەن سونىڭ بارiنە دە سىنالاي كiرiپ, ارقيلى تiرشiلiك تاۋ­قىمەت­تەرi كوڭiل كۇيلەرi جايلى ارەدiك ءوزارا سىر شەرتiسكەن, شىنايى ادام­گەرشiلiك ءجۇ­رەكتەردەن شىققان جىلى لەبiزدەردi تەبiرەنبەي وقۋ مۇمكiن ەمەس.

«اسا قۇرمەتتi دە قىمباتتى ۆيكە! سiزدiڭ ءۇنiڭiزدi ەستiپ قاتتى قۋاندىم جانە سiز­دiڭ جەكسەنبi كۇندەرi دە جۇمىستى, كو­كەي­تەستi iستi ۇمىتپايتىن قاسيەتiڭiزگە قاتتى تاڭ قالعانىم سونشا, تiپتi بۇل جايىندا جيi-جيi ەسiمە الىپ ءجۇرمiن. ال بiزدەگi كەيبiر بويكۇيەزدەر جەكسەنبi كۇندەرiن اپتا بويى تاۋ قوپارىپ, تاس تاسى­عانداي, بەرi سالعاندا ءشوپ شاپقانداي-اق ءۇز­دiگە كۇتە­دi…» – دەپ ەبiنەي ارىستان ۇلى اعى­نان جارىلا سىر شەرتسە, ناق سونداي شىنايى ادام­گەرشiلiك لەبiزدەرمەن وسى حاتقا جاۋاپ جازا وتىرىپ, ماسكەۋلiك عالىم دا: «قىم­بات­تى ەكە… سiزدiڭ كومiردi گيدروگەنيزاتسيالاۋ (سۇ­يىققا اينالدىرۋ – م.س.) ءۇشiن سۋتە­گiن قول­دانۋ جونiندەگi سونى ويىڭىز ماعان ۇناي­دى. سوعان قوسا مەن نازارىڭىزدى وسى پروتسەستەن شىعاتىن سۇ­يىق زاتتاردىڭ سيپاتىن انىقتاۋعا دا اۋدا­رۋعا كەڭەس بەرەمiن… سiزدەر اۆتوكلاۆتىڭ قانداي ءتۇرiن قولدانىپ ءجۇرسiز­دەر؟ بiز مۇندا اۆتوكلاۆپەن بiرشاما جۇمىس iستەدiك, قاجەت دەسەڭiز – ءتاجiري­بەمiز­بەن ءبولi­سۋگە دايىنبىز…» دەپ ناقتىلى قولعابىس ەتۋ­گە ءازiر ەكەندiگiن iلتيپاتپەن بiلدiرەدi.

ە.ا.بوكەتوۆ: «… كومiر حيمياسى ءجو­نiندەگi تiرلiك بiرشاما وزگەشەلەۋ بولىپ تۇر. امال نە, ەرتەگi تەز ايتىلعانىمەن ءومiر­دە ونداي تەزدiك جوق. سiزدەردە جات­تى­عۋدان وتكەن جولداس كەيبiر ۋاقىتشا جاع­داياتتارعا بويسۇنىپ بۇل جۇمىس­تان باس تارت­تى. ىڭعايسىز-اق iس بولدى, جاعدايدىڭ كەيدە بiزدiڭ ىرقىمىزدان تىس ۋاقىتشا اۋەندەرگە تۇسەتiنi بەلگiلi.»

***

اكادەميك ءا.ح.مارعۇلان, 7 ءساۋiر 1973 جىل, الماتى – ە.ا. بوكەتوۆكە:

«ارداقتى ەبكە! سانسىز سالەم. (…) قا­نىش جايىندا كiتاپ جازۋ ارينە وڭاي ەمەس. بiراق, جازۋ كەرەك. جانە ونى جاي كiسi جاز­عاننان گورi ينجەنەرلiك ونەردi جۇيرiك بiلەتiن, تەحنيكا عىلىمىنىڭ يەسi جازۋى كەرەك. ولاي بولماسا كوپ نارسەنiڭ ۇستiنەن وتە شىعىپ, نەگiزگi ماسەلەلەر قالىپ قويۋى مۇمكiن. سiز ءۇشiن قانىشتىڭ ينجەنەرلiك داۋرەنi وتە تۇسiنiكتi, ايقىن كورiنiپ تۇرا­تىن بولۋعا تيiستi. ونى ەشكiمنەن سۇرا­مايسىز دا, تەك ۋاقىت تاۋىپ ەسكە ءتۇسiرiپ, شەتiنەن كەرتiپ جازا بەرەسiز.

سiزگە كومەسكiلەۋi – قانىشتىڭ اۋىل­دا­عى بالا كەزi. قانداي ورتادا ءوسiپ, قانداي تاربيە العاندىعى. تەگiندە قانىش تۋرالى جازۋ – بۇكiل قازاق حالقى تۋرالى جازۋ دەگەن ءسوز. مۇحتار جازعان «اباي» – اقىن ابايدىڭ ءوز باسىنىڭ داۋرەنi عانا ەمەس, بارلىق قازاق حالقىنىڭ سۋرەتi, تiرشiلiك جاساۋى, كۇن­كورiس-تۇرمىس, الەۋمەتتiك, ساياسي جاعداي بار­لىعى بار. قانىش تۋرالى دا وسىنىڭ بار­لىعىن قامتۋ كەرەك دەپ ايتپايمىن, بiراق ولشەمدi تۇردە ورىن الۋى قاجەت.

قانىشتىڭ گەولوگ جولداستارى, ونىڭ اسا بiلiمدi, مادەنيەتتi ەلدiڭ وزiندە سيرەك كەز­دەسەتiن جارقىن مiنەزiنە, سىپايى­لى­عىنا, بوتاداي ەلبiرەپ تۇرۋىنا تاڭ قالاتىن. قا­نىشتى ەسكە تۇسiرۋدەگi بiر جيىلىستا پروفەسسور ي.ي. بوك: «تاعى, نادان ەلدەن وسىنداي كiسi شىعۋ مۇمكiن بە؟» – دەپ ماعان سۇ­راق قويدى. ول كiسi قانىشتىڭ اكەسiن, قازاق حالقىن تۇسiنبەي, ادەبيەتتە جالپى قالىپ­تاسقان سارىنمەن ايتىپ وتىر. اشىق ايت­قاندا, قانىشتىڭ سى­پايىلىعى, كوپ بiلۋi اكەسiنەن اۋىسقان قاسيەت. قانىش پەن بiز بالا كۇنiمiزدi كەمەڭگەر اكەنiڭ باۋىرىندا وتكiزiپ, كۇن سايىن ولاردىڭ عا­جايىپ اڭگi­مەلەرiن ەستiپ وستiك. ولار قازاق حالقىنىڭ گەوگرافياسىن, تاريحي لەگەنداسىن تەرەڭ بiلەتiن. ەسiم حان مەن تاۋكە حان زامانىنان بەرگi ۋاقيعالار (XV-XVII) جازۋلى تۇرعان كiتاپتاردان كەم بولمايتىن.

قانىشتىڭ اكەسi يمانتاي وسى كۇنگi ۋني­ۆەرسيتەتتە وقىتىپ جۇرگەن پروفەسسور­لاردىڭ كوبiن ۇيرەتە الار ەدi. ول كiسi ءوزiنiڭ بايتاق بiلiمiمەن گ.ن.پوتانينگە دە كوپ كومەك كور­سەتكەن. يمەكەڭمەن ستۋدەنت كۇ­نiمدە اڭگiمە­لەسكەنiمدi «جارقىن بەينە» دەگەن بiر اڭگi­مەمدە ايتقامىن («قازاقستان مەكتەبi», 1969 جىل, 4 ءنومiر). قانىشتىڭ جاس كۇنi دە اي­تىلعان, تولىعىن سودان وقيسىز.

…قانىش تۋرالى جازباس بۇرىن «جيزن زامەچاتەلنىح ليۋدەي» سەرياسىنان بiر توبىن وقىپ العان دۇرىس. ولاردىڭ iشiنەن سiزگە ەڭ پايدالىسى – «الەكساندر گۋمبولد». ول كiسiنiڭ ءومiرi, iسi, دۇنيەنi قىزىق­تاۋى قانىشقا وتە جاقىن. قانىش, مۇحتار, شوقان تۋرالى جازۋشىلار وتە كوپ, بiراق تەرەڭiنەن الىپ دۇنيەنi كورسەتە جازعان بiرەۋiن كورگەنiم جوق. بار ءۇمiت سiزدە. جاقسى جازىپ شىعۋعا تiلەك بiلدiرەمiن. كەرەك ماسەلە بولسا سۇراپ تۇرىڭىز».

ەبiنەي ارىستان ۇلى ادەبيەت iسiندە ەش­قانداي قيانات جولدى بولمايدى, شىعارما بەكەم سومدالسا ەشكiم ونى توقتاتا المايدى, امبە ول قانىشتاي ۇلت ماقتانىن ۇلىق­­تاۋعا ارنالعان تۋىندى دەپ ەسەپتەيدi. ءسiرا, سول تۇيسiكتiڭ اسەرi, «قازاق ادەبيەتi» گازەتi ءوزiنiڭ ەلۋ جىلدىق مەرەيتويى قار­ساڭىندا پروفەسسور زەينوللا قابدو­لوۆقا ارنايى تاپسىرىس بەرiپ, «سەلەن مەن ولەڭ» دەپ اتاعان ماقالاسىن العان سوڭ, قارا­عاندىعا تەلەفون شالىپ (ەبiنەي شىعار­ماشى­لى­عىنا بەيجاي ەمەس اقىن دوسى, گازەتتiڭ باس رەداكتورى سىرباي ماۋلە­نوۆتiڭ ءوزi ءسوي­لەسكەن), بۇرىن جاريالان­باعان, ىقشام بiر تۋىندىسىن تەزدەتiپ جiبەرۋدi وتiنگەن. عالىم «ءسوزباسىنىڭ» قازاقشا نۇسقاسىن ۇسىنادى. گازەت ونى 1975 جىلدىڭ 21 ناۋرىز كۇنگi سانىندا,      ز.قابدولوۆ ماقا­لاسى­مەن بiرگە iشكi ەكi بە­تiنە داليتا بە­رە­دi.­   Iزگi نيەتتەن تۋعانى ءسوزسiز. ءدۇيiم جۇرت ونى سولاي قابىلدادى. ەلۋدiڭ ورiنە كوتە­رiل­گەن تۇلعالى ازاما­تىنىڭ عىلىمدى, قازاق­ستان­داعى ەكiنشi ۋنيۆەرسيتەت جۇگiن ارقا­لاۋمەن قوسا سۇيiك­تi ادەبيەتiنەن دە قول ءۇز­بەي, قا­نىش تۋرالى عۇمىرناما شىعارما جازىپ جۇرگەنiن بiلدi, سوعان دا شەكسiز ءسۇي­سiنiپ, «وي, بارەكەلدi, دارابوزىم! مىناۋىڭ عاجاپ, سونى ەندi تەزدەتiپ بiتiرiپ, حال­قىڭدى قۋانت!..» – دەستi. ءسويتiپ بۇعان دە­يiن بiردi-ەكiلi جانكۇيەر, قانەكەڭ وتباسى مەن ءوزiنiڭ ماڭىنداعى بiز سياقتى نيەت­تەستەرi عانا بiلiپ جۇرگەن iس گازەتتiڭ ءجۇز مىڭ تارالىمى ارقىلى كۇللi قازاقستان اتىرابىنا ءمالiم بولدى. ارينە, عالىم-جازۋشى تالابىن شاتتانا قوستاۋشىلار كوبەيدi. مەرەيتوي ءۇس­تiن­دە مiنبەردەن دە, جەدەلحات, قۇتتىقتاۋ حاتتار اراسىنا سونى سىنالاپ ەنگiزiپ نەمەسە تەلەفون ارقىلى سان مارتە قۇپتاۋ جاساۋشىلار از بولعان جوق. كەيبi­رi ابىروي-اتاعى ەرەكشە كوتەرiلiپ تۇرعان قايراتكەر عالىمعا ني­ەت-تiلەگi بiر ادام بولىپ كورiنۋ ءۇشiن دە…

تومەندە بiز جازۋشى قادامىنا ماداق ايتقان, جاپپاي ءسۇيسiنiس بiلدiرگەن حاتتار تاسقىنىن اتتاپ ءوتiپ, iزدەنiسiنە ىقىلاس بiل­دiرۋمەن قوسا ناقتى ۇسىنىس ايتقان, سونى­مەن-اق قالامگەردi ءار الۋان ويعا ءتۇ­سiرگەن بiر حاتتى ەداۋiر ىقشامداپ (بiراق نەگiزگi ويىن تۇتاس قالپىندا ساقتاپ) كەل­تiرۋدi ءجون كوردiك. ءسوز سارىنىنا قارا­عاندا ەبەكەڭ قولجازباسىن حات يەسiنە ءوزi ۇسىنعان…

تۇرسىنبەك كاكIشەۆ, فيلولوگيا عى­لىم­دارى­نىڭ دوكتورى (6 ءساۋiر 1975 جىل):

«قادiرلi Iبەكە! قولجازبانى تۇگەل وقىپ شىقتىم. ەڭ الدىمەن, سiزدiڭ وسى iسكە بەل شەشiپ كiرiسكەنiڭiزدi قۇتتىقتايمىن. ءويت­كەنi, قانىش سىندى ءور ازاماتتى ورەلi ويى بار كiسi قولعا السا كەرەك. ەكiنشi, قازاقشا مەن ورىسشانى جەتiك بiلەتiن جانە ءار حالىقتىڭ پسيحولوگياسىن تۇسiنەتiن ادام بولۋى شارت. ۇشiنشiدەن, قانەكەڭ عىلى­مىن عانا ەمەس, جالپى ەل مادەنيەتi مەن عى­لىمنىڭ وركەندەۋ جولدارىن باعدارلاي الاتىن وقىمىستى كەرەك مۇنداي iسكە. وسىنىڭ شەت جاعاسىن تايسيا الەكسەەۆ­ناعا جاز­عان حاتتا دا اڭعارتقانسىز. سول ادامنىڭ سiز بولعانى ورىندى دەپ بiلەمiن.

كiرiسپە حاتتا سiز ءوزiڭiزدi, بiلiم ءدا­رەجەڭiزدi تانىتا العانسىز. وقۋشى جۇرت كەڭ دە مول بiلiگi بار اۆتورمەن «iستەس» بولاتىنىن اڭعارادى. سوندا دا ەپتەپ قىس­قارتسا تەرiس بولماس ەدi, «ولاي جازسام با, بىلاي جازسام با؟» دەگەن شۇ­بىرتپادان گورi, تايسيا الەكسەەۆنانىڭ ءوتiنiشi, ءوزiڭiز­دiڭ قانە­كەڭە «بورىشتى­لى­عىڭىز» سiزدi وسى iسكە باستاپ وتىر دە­سەڭiز شە؟ …قانەكەڭ دەگەندە iش­كەن اسى­ڭىزدى جەرگە قويارلىقتاي ءسۇيسiنiس-ما­حابباتىڭىز بولۋى كەرەك. ول سiزدە بار. جازدىرىپ وتىرعان دا سول قۇدىرەت. سونى ايقىنىراق سەزدiرۋ كەرەك. سiز ارقىلى, سiزدiڭ سۇيگەندiگiڭiز ارقى­لى حالىقتىڭ, ەلدiڭ ماحابباتى اڭعارىلۋى كەرەك. ءايت­پەسە, تايسيا الەكسەەۆنا ءوتiن­گەنiنەن وسى iسكە كiرiستiم دەۋ جەڭiلدەۋ شىعادى عوي دەيمiن…

ورىسشا ەمiن-ەركiن كوسiلiپ جازادى ەكەنسiز. قۇتتىقتايمىن. سوندا دا بiر جاي­عا نازار اۋدارۋ قاجەت پە دەيمiن. نا­عىز ورىستار ويىن كەسiپ-پiشiپ ايتادى. ارينە, تولستوي, لەونوۆ سياقتى سۋرەتكەرلەر ۇزاق سويلەمنەن دە قاشپايدى… ال, قازاق, ەۆرەي, ت.ب. جازعاندا وراعى­تىپ, ۇزاقتاۋ جازۋدى ايىرىقشا قالاي­دى. سونىڭ شەت جاعاسى سiزدە دە بار… ءسوي­لەمنiڭ ايقىن جانە سۋرەتتi بولۋى ءۇشiن ءسوز توپانىن كوبەيتiپ الماعان ابزال دەپ وتىرمىن. «پوگونيا زا كراسيۆوستيۋ سلوگا» – قازاق جازۋشىلارىنىڭ بويىن­داعى ۇلكەن دەرت ەكەنiن ءوزiڭiز دە جاقسى تۇسiنەسiز…

«ۆ وربيتە كوچەۆوك» – 12-121 بەتتەر. نەگiزگi ماقساتىڭىز – قازاقتىڭ كوشپەلi ءومiرiن كورسەتۋ. مۇنىڭ iشiندە ەتنو­گرا­فيالىق سۋرەتتەر, رومانتيزيروۆاننىي جاي­لار وتە كوپ. نە ءۇشiن, كiم ءۇشiن سول كەرەك… دەگەن ساۋالدى اركiم قويۋى مۇمكiن. وسىنداي ساۋال مەنi قاتتى ويلاندىردى. سوعان وڭتايلى جاۋاپ تابا الماي وتىرمىن. ءويت­كەنi, بالا قانىش, قانەكەڭنiڭ بالالىق شا­عى (وزiنە ءتان) كورiنبەي كو­مەس­كiلەنiپ قال­عان. كوش-قون, قىستاۋ-جاي­لاۋ, كۇزەۋ-قىستاۋ قى­زىقتارى «اباي جولى» ەپوپەياسى, «ويان­عان ولكە» رومانى ار­قىلى كوپشiلiككە تانىمال بولىپ قالدى ما دەپ قورقامىن. قۇس باۋلۋ, بالىق اۋلاۋ, ەگiن ورۋ جايلارى تىم ۇزاق. اسiرەسە, ەگiن ورۋ ارقى­لى تامىر ان­درەيدiڭ ونەگەسiن… كورسەتۋ جاڭالىق ەمەس, قاجەت تە ەمەس… وسىنداي دەتالدار قۇس باۋلۋدا دا بار. جايىن-شورتان ۋاقي­عاسى دا سەندiرمەيدi. الىپ جايىننىڭ باۋىرىمەن ساز تiلiپ وتىرىپ باتپاققا شىعۋى يلاندىرا قوي­مايدى. امبە وقيعا جەلiسiن تاپ سولار باسىپ تاستاعان. سونداي-اق, شورمان تۇقى­مىن, سادۋاقاستى ايتۋ كەرەك بولار, بiراق ول يمانتايدى دا, قانىشتى دا تاسالاماۋى كەرەك. قازاقتا دا سونداي زيالى ادام بول­عان دەگەندi ەمەۋiرiنمەن تانىتىپ, قىزىق­تىرىپ قويعان دۇرىس سياقتى. (…) بiزدiڭ «قىزىلكوزدەر» شورمان تۇقىمىن ماقتاپ قويىپتى دەپ داۋرىعۋى دا عاجاپ ەمەس…

 مەنiڭ بۇل پiكiرلەرiم كوڭiلگە قاياۋ سالار, وسى iستi ءارi قاراي جازۋ كەرەك پە, جوق پا… دەگەن ۇنامسىز ويلار تۋدىرۋى ءمۇم­كiن. جازۋ كەرەك. تاپ وسىنى سiزدiڭ جاز­­عانىڭىز دۇرىس, سiزدiڭ عانا قولىڭىز­دان كەلەدi. بۇل كوڭiل جۇباتۋ ءۇشiن اي­تىلعان ءسوز ەمەس… سiز ابىرويلى دا جاۋاپتى iسكە ەندi عانا كiرiسiپ وتىرسىز. ونى اياقتاپ شىعۋ – نەگiزگi ماقساتىڭىز بول­ۋ­عا تيiس. ويتكەنi, قانەكەڭدi سۇيگەن ءجۇ­رەك سiزدەن وسىلاي iستەۋدi تالاپ ەتەدi.

…قانەكەڭنiڭ مەكتەپكە بارار الدىن­داعى بiر جىلىن سiز 110 بەت ەتiپ جاز­دى­ڭىز. ءومiر جولى ۇزاق, الدا – مەكتەپ قى­زىعى, بiلiم دارياسى, توم قالاسىنىڭ بەر­گەنi, قازاق دالاسىنىڭ استىنداعى كەن بايلىعىن بولجاۋ, اشۋ بەلەستەرi وپ-وڭاي جازىلا سالاتىن كەزەڭدەر ەمەس. ولاردىڭ ارقايسىنىڭ قىزىعى مەن شىجىعى بار. (…) بۇدان كەيiن قانەكەڭنiڭ پرەزيدەنت­تiك ءداۋiرi باستالادى. ونىڭ تراگيك­و­ميزمi دە بولعانىن بiلەسiز. ءاربiر جاڭا سالانى وركەندەتۋگە, ونىڭ iشiندە مادە­نيەت پەن ادەبيەتi جونiندەگiلەرiن باسا ايتسا دۇرىس بولار ەدi-اۋ دەيمiن».

* * *

جوعارىدا ءبىز تولىق نۇسقاسىن, ءيا ءۇزىندىسىن كەلتىرگەن حاتتاردىڭ قايسىسى بولسىن, عالىمنىڭ نەگىزگى كوكەيكەستى ءىسى – عىلىم تۋراسىندا, ءيا قۋانا شۇعىلدانعان ەرمەك ونەرى – ادەبي ەڭبەكتەرى جونىندە جازىلسا دا, قارمۋ-دىڭ رەكتورلىعىنان قيانات جالامەن تايدىرىلىپ, عىلىمي زەرتتەۋگە قايتىپ ورالعانىمەن, سونىڭ بارىندە دە اياقتان شالۋ, ءماندى ءىسىن قاسا­قانا ەلەمەۋگە ءتۇسىپ, ەڭ شاتاعى, سوڭعى بەس جىلدا (1979-1983 جىلدار ارالىعى) بىردە-ءبىر ادەبي, ءيا عىلىمي ەڭبەگىن ەش­قايدا جاريالاي الماعان كەلەڭسىز قاس­تاندىققا تاپ بولعان اكادەميك ەبىنەي بوكەتوۆ سول جاعداياتتى ۋاقىتشا ساتسىزدىك ساناپ, ءوزى شۇعىلدانعان ەكەۋىنەن دە باس تارتپاي, ءاربىرى ءۇشىن ارىستانشا الىسقا­نىن اڭعا­رامىز. ونىڭ العاشقىسى – قا­زاق­ستان كومىرىنەن جاعارماي الۋ ماسەلەسى. ەكىنشىسى – ساتباەۆتىڭ وتباسى مەن جا­قىندارى جانە ۇلى عالىمنىڭ ۇلان-عايىر ەڭبەگىنە, ەسىمىنە ءتانتى زيالى قاۋىم وكىل­دەرى ايىرىقشا سەنگەن عۇمىرنا­مالىق ەڭبەك.

 الايدا, امال قانشا, قاتال تاعدىر وزگەشە دارىن يەسىنە سولاردىڭ بىردە-بىرەۋىن بەيعام تىرلىكتە وتىرىپ, ەمىن-ەركىن تولعاۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. ەبىنەي ارىستان ۇلى بوكەتوۆ 58 جاستان 7 اي اسقاندا, 1983 جىلدىڭ 13 جۇلدىزىندا ءۇشىنشى مارتە اينالىپ سوققان جۇرەك تالماسىنان وپات بولدى.

سەمەي.