ەرتە, ەرتە, ەرتەدە…
زامانىندا ايگىلى شىڭعىسحان قالىڭ نوكەرلەرىمەن كۇن-باتىس ەلىنە جورىققا اتتانىپ بارا جاتىپ, سىر ەلىنىڭ ۇستىنەن وتەدى. وسىنداعى كول جاعالاي جايىلىپ جاتقان اۋىلداردىڭ بىرىنە ءتۇسىپ, جاتا جاستانا جايلانىپ, ساربازدارىن تىنىقتىرىپ, حالىقتىڭ تۇرمىسىمەن تانىسادى. قوناقشىل حالىق اق وردا تىگىپ, ارقا-جارقا بولىپ قوناقاسى بەرىپ كۇتەدى. التىباقان تەربەتىپ, اۋىلدىڭ التى اۋىزىن ايتادى. ءان مەن كۇيدىڭ ورداسىنا اينالعان ءوڭىردىڭ ۇلكەن-كىشىسى قالماي ونەرلەرىن ورتاعا سالىپ, قاھاننىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ باعادى.
زامانىندا ايگىلى شىڭعىسحان قالىڭ نوكەرلەرىمەن كۇن-باتىس ەلىنە جورىققا اتتانىپ بارا جاتىپ, سىر ەلىنىڭ ۇستىنەن وتەدى. وسىنداعى كول جاعالاي جايىلىپ جاتقان اۋىلداردىڭ بىرىنە ءتۇسىپ, جاتا جاستانا جايلانىپ, ساربازدارىن تىنىقتىرىپ, حالىقتىڭ تۇرمىسىمەن تانىسادى. قوناقشىل حالىق اق وردا تىگىپ, ارقا-جارقا بولىپ قوناقاسى بەرىپ كۇتەدى. التىباقان تەربەتىپ, اۋىلدىڭ التى اۋىزىن ايتادى. ءان مەن كۇيدىڭ ورداسىنا اينالعان ءوڭىردىڭ ۇلكەن-كىشىسى قالماي ونەرلەرىن ورتاعا سالىپ, قاھاننىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ باعادى. ءامىرشى سول كەشتە ءبىر ايداي سۇلۋ قىزدى كورىپ, كوڭىلى قۇلايدى. جاسى جەر ورتاسىنان اسسا دا, بۇرىمدىنىڭ بولمىسىنا سۇعىن قاداپ, كىسى سالىپ سۇراستىرادى. قىز دا ءورىستى جەردىڭ وڭ جاعىندا وتىرعان ەركەسى ەدى. قاھاننىڭ ويى بۇزىلىپ, جولعا شىعار الدىندا جينالعان اۋىل اعالارىنا قاراپ, اق جۇمىرتقاداي ارۋدى كورسەتىپ:
– مىنا بويجەتكەن كەڭ ەتەكتىنىڭ كورىكتىسى, بۇرىمنىڭ بيازىسى, جارىق جۇلدىزداي ماڭدايلى, جانارى جاندى جىلىتاتىن جان ەكەن. جاراتۋشى يەم, جول بەرىپ, امان-ەسەن وسى توپىراققا تابانىم تيسە, وسى بيكەشكە وشاعىمنىڭ وتىن جاقتىرامىن, – دەپ ۇستەم سويلەپ اتىنا قامشى باسادى.
مۇنى ەستىگەن كوپشىلىك ءارى-ءسارى كۇيگە تۇسەدى. سوندا سىر بەرمەگەن سىلقىم قىز عانا ەكەن. قاھاننىڭ قاراسى ۇزاعاندا, ول:
«قابىرعاسى مايىسىپ, قولى سۋىعان قاھاننىڭ قاقپانىنا تۇسكەنشە, قاتارىمدى قالاپ, قامسىز ك ۇلىپ, قارا شاي ىشكەنىم جاقسى. ولسەم دە وعان بارماسپىن. ارقاسۇيەر ەرلەرىم امان تۇرعاندا, اق تۇيعىنىن ايداھاردىڭ اۋزىنا سالىپ بەرسە, نامىسىمىزعا سىن بولماي ما؟ مەنىڭ ءوز قالاعان تەڭىم بار. وننىڭ ءبىرى اتانعانشا, باتىردىڭ نۇرلى جالعىزى بولعانىم مىڭ ارتىق. جالاۋىڭدى كوتەرگەن ەردىڭ ەتەگىنەن ۇستاسام, جاۋىڭنىڭ الدىندا دا جۇزدەرىڭ جارىق بولاتىنىن ۇمىتپاعايسىزدار, حالايىق», – دەپ وكسىگى تاماعىنا تىرەلىپ, قايقى كىرپىكتەرىن سۋلاپ, ەكى يىعىنان ەنتىگە دەم العان كۇيى ۇيىنە كىرىپ كەتەدى. اق ساقالدى قاريالار ءبىر-بىرىنە قاراسىپ, ەل ارقاسىنا تۇسكەن سالماقتى ويشا تارازىلاپ, تىعىرىقتان شىعۋدىڭ امالىن ىزدەپ, ۇلكەن وتاۋعا جينالادى.
– ۋا, باۋىرلار, قاھاننىڭ قاھارى قاتتى. ايتقانى بولماسا, حالىقتىڭ قانى سۋداي شاشىلادى. كارىنەن قورىقساق, قىزىمىزدىڭ مىسى باسىلادى. حالقىمىز ءوز قىزىن جىلاتپاعان. قىزدىڭ كوز جاسىنا قالساق, ءتاڭىر ءبىزدى اياماس. ونىڭ سوققىسى قاھاننىڭ قىلىشىنان دا قاۋىپتى. كيەگە ۇرىنساق, عۇمىر بويى جۋساق تا تازارتا الماسپىز. ازابىن ۇرپاقتارىمىز كورەدى. تەڭىنە قوسىپ, تىلەۋىن تىلەسەك ءورىسىمىز وسەدى. ارىمىز تازا, رۋحىمىز بيىك بولادى ەمەس پە؟ قيىندىق كورسەك تە, قان جۇتىپ قۇربان بولساق تا, ۋايىم دا, ۇرەي دە سوققان جەلمەن بىرگە كوشەدى. كانە, كىم قانداي اقىل قوسادى؟ – دەپ اۋىل اقساقالى كوپشىلىككە موينىن سوزىپ, جاۋابىن توسادى.
توردە وتىرعان توبە بيلەردىڭ ءبىرى ءسوز الىپ: «دالانىڭ اعىنا تاڭىلايىن! جالاۋىن قۇلاتپاعان, قىزدارىن الاقانىندا ايالاپ جىلاتپاعان نايزالى ەلمىز. تاسىساق كولمىز, قاھارلانساق قارا داۋىلمىز, جالتاقتاۋ جانىمىزعا جات, سويلەسەك اقيقاتتى ايتقانبىز. اۋزىمەن قۇس تىستەگەن ەپتىلىگىمىز بار, ورلىگىمىزدى وزگەلەر جىر ەتكەندە, جاسقانباعانبىز تۇنەكتەن دە. ءسابي ءوسىرىپ, باقىتىن تىلەگەندەگى, جابىرقاي قالسا, ماڭدايىنان سيپاپ سۇيەگەندەگى مەيىرىمدىلىگىمىزدى قايدا قويامىز؟ قابىرعامىزدىڭ ءبىرى قارىنداسىمىز جىلاپ جاتقاندا ەلەڭ ەتپەسەك, ەلدىمىزگە ءمىن ەمەس پە؟ ەلدىڭ ابىرويىن ويلار ءسات تۋدى. نايزالىنىڭ نامىسى ورتاق, ازباسىن دەسەك, التىن ۇرپاق, اسىلىمىزدى ارىستانعا جەم ەتپەيىك. جىڭىشكە جولدىنى جىلاتۋ ءۇشىن ومىرگە اكەلگەن جوقپىز. ول باقىتتى بولسىن دەسەك, تىزە قوسىپ تىزگىن قاعايىق. قارىنداستىڭ كوڭىلىندەگى قاياۋدى الاستاپ, بىتەر ىسكە امال تابايىق. قالاعان ادامىنا قوسىپ, اق وتاۋىنىڭ ارقانىن ەسىپ, ەل ەتەيىك. قاھاننىڭ جولىنا ۇستاماي, اق باتامىزدى بەرىپ, كوزدەن تاسا ەتىپ, جىراققا اتتاندىرايىق. قىزدىڭ شات كۇلكىسى – باقىتتىڭ بەسىگى. قىزدى جىلاتقاننان نە وپا تابامىز. ۇرپاق الدىندا ۇياتقا قالامىز. قارا باستى قىلىش شاپسا دا, ەڭسەمىزدى تىك ۇستاپ تۇرايىق, – دەپ توبە بي توتە سويلەيدى. وسى مەزەت جينالعانداردىڭ ءبارى ماقۇلداپ: «توبە بيگە ۇيىدىق», – دەپ شۋلاپ قويا بەرەدى.
قاھان حالىقپەن ساناسپاسا, قان ءتوگىلەدى, ىنتىماقتىڭ ىرگەسى سوگىلەدى», – دەپ كوپشىلىك تاعى شۋلاپ كەتەدى. اق ساقالدى قاريا اينالاسىن وتتى كوزىمەن ءبىر شولىپ: «ەندەشە, جابىلا توي قامىنا كىرىسەيىك», – دەپ ءبىر توقتامعا كەلىپ تاراسادى. ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي, اۋىل بولىپ قىزدى تاڭداعان جىگىتىنە قوسىپ, ەنشىلەرىن ءبولىپ, وڭتۇستىككە اتتاندىرادى.
ەرتەسىنە ەل يەلەرى قايتا جينالىپ: «قاھان قايتسا قىنابىنان قىلىشىن سۋىرارى انىق. قول قۋسىرىپ ولىمگە مويىن ۇسىنباي, جورىقتىڭ جولىنا توسقاۋىل بولار ءبىر كەدەرگى تابۋ كەرەك. ايتپەسە, كىسى قانى شاشىلادى. «ەلى جوق ادام بولمايدى, ەمى جوق اۋرۋ بولمايدى», – دەگەن ءسوزدىڭ جانى بار. قايتكەندە دە, حالىقتى امان ساقتايتىن ارەكەتكە كوشەيىك», – دەيدى سوندا تاعى دا توبە بي ءسوز الىپ: «توڭىرەگىمىزدە جەتى كول جاتىر. ارقايسىسىنىڭ اراسىنىڭ جالپاقتىعى جالدىنىڭ جونىن تەرلەتەدى. ەگەر ولاردىڭ اراسىنا ارىق تارتىپ ءبىر-بىرىنە قوسساق, ورتاسىنداعى ارالعا قىرۋار ەل قونىستانادى. ءبىرى سايدا, ءبىرى ويدا تۇرعان سۋدىڭ جۇرەر جولىن دا تاۋىپ تا قويدىق. ەگەر نيەتىمىز جەمىسىن بەرسە, قاھاننىڭ قالىڭ قولى اداسىپ قالادى», – دەيدى.
وسىلايشا, جەتى كولدىڭ اراسىن حالىق جابىلىپ قولمەن قازىپ, ءبىر-بىرىنە قوسادى دا, ەل ونىڭ ورتاسىنا كوشىپ بارادى. جوعارىدان اققان اعىستىڭ ەكپىنى كۇشەيىپ, ىلديعا قاراي سۋ سارقىراي اعا جونەلەدى. اعىن كۇش العان سايىن داۋىسى گۇرىلدەپ الىستان ەستىلىپ, كوپشىلىكتىڭ كوڭىلدەرى قوبالجىسا دا, امالسىزدان اڭىسىن اڭدىپ باعادى. وزەندەر ەرنەۋىنەن اسىپ, سارقىرامانىڭ تۇمسىعى ءسات سايىن تەرەڭدەي بەرەدى. اقىرى سول سارقىراما جەردىڭ كىندىگىن تەسىپ شىعادى. سول تەسىكتەن كۇندەردىڭ كۇنىندە سۋ كەرى قاراي اتقىلاي باستايدى. سۋدىڭ دەڭگەيى كوتەرىلىپ, اينالانى كوز جەتپەستەي ەتىپ توپان سۋ باسادى.
ەلدىڭ تىلەۋىن ءتاڭىر بەرىپ, حالىق ورتادا قالا بەرەدى. ايگىلى ارال تەڭىزى ومىرگە وسىلاي كەلەدى. جىلدار جىلجىپ ءوتىپ, ەلدىڭ ازىعى تاۋسىلا باستايدى. شالقىعان سۋدان قۇرلىققا شىعۋدىڭ امالىن ىزدەستىرگەنمەن, ورايى كەلمەيدى. سوندا ارالدا قالعان كوكالا اقتاڭگەر ايعىر بەتىن سۋ باسقان ويلى قايىردى تۇمسىعىمەن يىسكەپ تاۋىپ, قۇرلىققا شىعادى. ۇزىننان سوزىلعان تىلسىم قايىردىڭ سۋى ايعىردىڭ تىزەسىنە دە جەتپەيدى. جانۋار سونى سەزىپ بىلەدى.
اقتاڭگەر ايعىردى حالىق جىلقىنىڭ ءپىرى ساناعان. قاي كەزدە دە قازاق باتىرلارىنىڭ ءبارى جورىققا اقتاڭگەردى مىنگەن. ول ۇنەمى قان شاقىرىپ تۇرادى. ونىڭ ارتقى ەكى اياعى مايماق بولىپ كەلگەن. جۇرگەندە توپىراقتى شاشىپ وتىرعان. سوندىقتان, ونى تويعا مىنبەگەن. ەتىن جەمەگەن. ەل اراسىندا: «اقتاڭگەردى لاۋعا مىنبە, جاۋعا ءمىن», – دەگەن ءسوز بار. قاس باتىرلار جورىقتا جەكپە-جەككە شىققاندا, قارسىلاسىنىڭ استىنداعى اتى اقتاڭگەر بولماسا, قارسى شابۋعا جۇرەكسىنەتىن بولعان. جاۋمەن الىسقاندا يەسىنە بولىسىپ, ايباتىمەن ۇركىتىپ ەرىك بەرگىزبەگەن. جايشىلىقتا اقتاڭگەر ايعىر ۇيىرىنە بەس ءجۇز بايتالدىڭ باسىن قوسقان. ودان اسسا شايناپ ولتىرەدى ەكەن. وسىنى بىلگەن جىلقىشىلار, ارتىق جىلقىنى ءبولىپ, جان-جاققا تاراتىپ وتىرعان. كوكالا اقتاڭگەردىڭ تابانى سارى دالانى شاڭداتا ويقاستاي شاۋىپ, كىسىنەيدى. ول كىسىنەگەندە, ايباتى مەن داۋىسىنان جەر-انا سىلكىنەدى. داۋىسى جەتكەن جەردەگى جىلقىلار ونىڭ ءيسى شىققان جاققا قاراي ۇدەرە شاۋىپ, ماڭىنا جينالاتىپ بولعان.
اقتاڭگەر ءوزى شىققان ىزبەن ارالعا قايتا بەتتەگەندە, جىلقىلار ارتىنان ەرە بەرەدى. قانشاما حالىق ايعىردىڭ جاقسىلىعىنا قايران قالادى. كەيىندە تالاي مارتە قۇرلىققا شىعىپ, ۇيىرگە شاۋىپ بەلىن بوساتادى. شالقىعان تەڭىزدەن شىققان كوكسۋىن ايعىردى كورگەن قۇرلىقتاعى ادامدار ءوز كوزدەرىنە وزدەرى سەنبەي, ۇرەيگە بەرىلىپ, جۇمباقتىڭ جاۋابىن تاپپاي دال بولادى. ونىمەن شاعىلىسقان بايتالداردى ءجىتى باقىلاپ, ق ۇلىندارىن كوزدەن تاسا ەتپەيدى. اقتاڭگەردى اڭدىپ جۇرگەن جىلقىشىلار ارالدان شىعاتىن جولدى ءبىلىپ, جاسىرىنىپ قۇرلىقتاعى اۋىلداردىڭ مالدارىن بارىمتالاۋدى ادەتكە اينالدىرادى.
تەڭىزدىڭ اششى سۋىن ۇزاق كەشكەن جىلقىنىڭ تۇياعىن تۇز جەپ جىبەرەدى دە, جۇرە الماي اياقتان قالاتىن بولادى. وسىدان سوڭ, قازاقتار ويلانا كەلە اتتاردىڭ تۇياعىنا تىزەگە دەيىن كيىزدەن قاپ تىگىپ, ونىڭ سىرتىن قويدىڭ قۇيرىعىمەن مايلايدى. ماي سىڭگەن كيىزگە سۋ جۇقپايدى.
وسىلاي تىرشىلىك جالعاسىپ, ەل شىڭعىسحاننىڭ قۇرىعىنان قۇتىلادى. قۇرلىقتا دا قىرۋار ەل بار. جالدى جانۋارلاردىڭ اراسىندا جوق كوبەيەدى. ويدان-قىردان ىزدەسە دە تاپپايدى. اقىرى, باتىرلار جينالىپ ءىز كەسەدى.جىلقىنىڭ جاڭادان تۇسكەن ىزدەرى تەڭىزگە تىرەلەدى دە, جوق بولىپ كەتەدى. بۇل تالاي جاننىڭ باسىن قاتىرادى. ءبىر ەمەس الدەنەشە مارتە وسى جايت قايتالانا بەرگەن سوڭ, ولار تەڭىزگە جاقىن ماڭنان ۇرا قازىپ الىپ, سوعان ۇزاق جاتىپ اڭديدى. اقىرى, ارالدان شىققان بارىمتاشىلاردى كورگەندە عانا جۇمباقتىڭ جاۋابىن تاپقانداي بولادى. ول كەزدە قورقىنىشتىڭ بۇلتى سەيىلگەن كەز ەكەن. ارالدان ءوسىپ-ونگەن سەكسەن مىڭ باي ۇلى شاڭىراعىن كوتەرىپ قۇرلىققا شىعىپ, مىڭ قىستاۋعا قاراي كوشەدى. ءوز جۇرتىنا قايتا ورالادى.
تەمىرحان ابدىكوۆ.
قىزىلوردا وبلىسى.
