كۇنگە سىڭگەن كيىكتەر
ۇلىتاۋ پوسەلكەسىنەن ءبىراز ۇزاعاننان كەيىن ءماشينە وسىندا اكەلگەن اسفالت جولدان سولعا بۇرىلىپ, قىرعا ورلەدى.
…جەزقازعاننان ۇلىتاۋعا كەلگەندە, سۋ ماسەلەسى بولماسا, ايتارلىقتاي قينالا قويمادىق. ۇلىتاۋعا جەتكەنشە قۇر-قاراعاندى, سەرىكباي, ەسىلباي سياقتى وزەن اتتارى جازىلعان تاقتايشىلاردى كورگەنىمىز بولماسا, ونىڭ سۋسىز ارنالارى قاڭسىپ جاتىر. «كەزىندە وسى وزەندەردىڭ كوبى تاۋ سىلەمدەرىنەن سارقىراپ اعىپ, مالدى اعىزىپ اكەتەدى ەكەن», – دەيدى ءبىزدى باستاپ كەلە جاتقان جۋرناليست ارىپتەسىمىز شاحبادات يباداتوۆ كوڭىلسىزدىكتى سەيىلتكىسى كەلگەن سىڭايمەن.
ۇلىتاۋ پوسەلكەسىنەن ءبىراز ۇزاعاننان كەيىن ءماشينە وسىندا اكەلگەن اسفالت جولدان سولعا بۇرىلىپ, قىرعا ورلەدى.
…جەزقازعاننان ۇلىتاۋعا كەلگەندە, سۋ ماسەلەسى بولماسا, ايتارلىقتاي قينالا قويمادىق. ۇلىتاۋعا جەتكەنشە قۇر-قاراعاندى, سەرىكباي, ەسىلباي سياقتى وزەن اتتارى جازىلعان تاقتايشىلاردى كورگەنىمىز بولماسا, ونىڭ سۋسىز ارنالارى قاڭسىپ جاتىر. «كەزىندە وسى وزەندەردىڭ كوبى تاۋ سىلەمدەرىنەن سارقىراپ اعىپ, مالدى اعىزىپ اكەتەدى ەكەن», – دەيدى ءبىزدى باستاپ كەلە جاتقان جۋرناليست ارىپتەسىمىز شاحبادات يباداتوۆ كوڭىلسىزدىكتى سەيىلتكىسى كەلگەن سىڭايمەن.
اينالا ساعىمعا ورانىپ, بالقىپ تۇر. جەزقازعان – ۇلىتاۋ ارالىعىندا جولاۋشىنىڭ جان شاقىرىپ, بوي جازاتىن ايالداماسى – كۇمىسبۇلاق. وسىدان قازاقتىڭ ات قويۋداعى تاپقىرلىعى كورىنىپ-اق تۇر عوي. جولسوقتى بولىپ, شولىركەپ كەلگەن ادامعا سولاي كورىنە مە, باستاۋ سۋى سالقىن, ءموپ-ءمولدىر. ءبىر سىمىرسەڭ وزەگىڭدى اشادى. بۇل بۇلاقتىڭ دا بىتەلىپ قالماعانىنا تاۋبە دەيمىز. ءيا, كۇمىسبۇلاق كوز جاسىنداي, ءموپ-ءمولدىر…
ءشولدى باسقان سوڭ, باستاۋدان جيىرما-وتىز مەتردەي بيىكتەۋ جەردەگى كيىز ءۇي فورمالى بەتوندى كۇركەگە باس سۇقتىق. اناداي جەردە جەلىدەگى ق ۇلىندى بيەنىڭ تاستان قۇيىلعان كەسكىنى تۇر. ءمۇسىنشى باۋىرىن جەرگە توسەپ جايباراقات جاتقان ق ۇلىندى ادەمى بەينەلەگەن.
ءبىر كەزدەرى مۇندا سۋسىن ساتاتىن ادامدار بولعان كورىنەدى. «بۇل جەردەن وبلىس ورتالىعىنان ارنايى كەلىپ سۋ اكەتەتىن…», – دەيدى جۇرگىزۋشى جىگىت.
قازىر سونىڭ ءبارى ەستەلىك ءتارىزدى. توڭىرەكتە سىنعان بوتەلكە, شاشىلعان قالبىر… يەسىزدىكتىڭ بەلگىسى. تابيعاتتىڭ وسىناۋ سيرەك سىيىنىڭ بەرەكەسىن قاشىرىپ وتىرعان ءوزىمىز.
كەلىسىم بويىنشا قايتاردا سارىكەڭگىر مەن قاراكەڭگىر وزەندەرىن جاعالاپ وتىرىپ, ساتباەۆ قالاسىنا جەتىپ, ودان جەزقازعانعا شىعۋ. قازىرشە دالا جولىن جىپتەي تارقاتىپ, العا قاراي جۇيىتكىپ كەلەمىز. سارىارقانىڭ سىرىن بىلمەگەن ادام «اداسقاننىڭ الدى ءجون – ارتى سوقپاقتىڭ» كەبىن كيەرى ءسوزسىز.
ءبىزدىڭ باعىتىمىز دۇرىس ەكەنىنە سەنىمدى سياقتىمىن. ماشينە رولىندە وتىرعان قايرات جاس تا بولسا, جەر سىرىن بىلەتىن جىگىت ەكەن. دالا جولىنىڭ كەيبىر تۇسى اسفالتكە بەرگىسىز. ماشينە زۋلاعاندا كوتەرىلگەن شاڭ رەاكتيۆتى ۇشاقتىڭ تۇتىنىندەي شۋماقتالا سوزىلىپ قالا بەرەدى.
جولسىزبەن ءجۇرۋدىڭ باستى سەبەبى شىنىن ايتسام, اقبوكەندەر تىرشىلىگىن قالتارىستان باقىلاۋ.
– الاشا حان مازارىنىڭ دا توبەسى كورىنىپ قالدى, – دەدى ءبىر ۋاقىتتا مەنىڭ ويىمنىڭ ۇستىنەن تۇسكەن ءفوتوتىلشى امانگەلدى.
– سارىكەڭگىرگە جاقىنداعاندا اقبوكەن ءۇيىرى كەزىگە باستايدى دەۋشى ەدى عوي؟..
– ءيا. اناۋ ويدا يرەلەڭدەپ جاتقان – سارىكەڭگىر وزەنى. سودان ءشولىن قاندىرىپ العان كيىكتەر, ءتۇس اۋا وسى قىراتتار دا توعىن باسىپ, از-كەم ايالداعان سوڭ بارىپ ورىستەيتىن. ونى تالاي كوردىك قوي.
ءبىز تاعى ءبىر-ەكى جىرادان كوتەرىلىپ, جازىققا شىعا بەردىك. كۇن كوزى باعاناعىداي ەمەس, قىزۋى قايتىپ, بالقىعان شويىنداي تومەندەدى.
– اقبوكەندەر تەك وسى جەرمەن عانا سۋاتقا تۇسە مە؟ – دەيمىن جولسەرىكتەرىمە.
– جو-وق, بار عوي بار, – دەيدى جۇرگىزۋشى قايرات.
– قاراڭعى تۇسكەنشە كەمىندە بىرەر ءۇيىر كەزدەسىپ قالار. ايتپەسە, بۇگىن سارىكەڭگىرگە بارىپ تۇنەپ, تاڭەرتەڭ ەرتەمەن اتتانساق, قاراكەڭگىرگە جەتىپ بارامىز.
– وھ, كەتتى!..
– انە, انە!.. – دەگەن ەكەۋىنىڭ قوسارلانا شىققان داۋسىنان سىرتقا قارادىم.
– انە, ءاي-ي, جانۋارلار-اي اڭىراتا تارتتى دەيسىڭ!
– قايدا, قايدا؟..
– وڭ جاقتا, جوتاعا قاراڭىز…
– ەكى جىگىتتىڭ كوزى وتتاي جانىپ, جۇزدەرىن جالىن شارپىعان كەيىپتە.
جىگىتتەردىڭ نە كورىپ وتىرعاندارىن, قايدام, مەن بىردەن ەشتەڭە اجىراتار ەمەسپىن. تەمىر تۇلپار زۋلاپ كەلەدى. ءار تۇستان ءبىر بۇرق ەتكەن شاڭدى كورىپ قالام. شاڭدى قۋالاي كوز تىككەندە جورتاقتاي جورتقان كيىكتەردى كوزىم شالدى. بىراق بۇل كورىنىس كوپكە ۇزامادى. ەكى-ءۇش مينۋتتىڭ ارالىعىندا كيىك تە, شاڭ دا جوق بولدى. دەمنىڭ اراسىندا دالاعا ءسىڭىپ كەتتى. سۇلباسىن عانا شالدىرعان كيىككە كوز ۇيرەتكەن ادام بولماسا, تابيعي ورتاسىنان بىردەن اجىراتۋ دا قيىن ەكەن. ويتكەنى, دالا دا, كيىك تە جەز ءتۇستى. قازاقتىڭ جەزكيىك دەگەنى تەگىن ەمەس-اۋ!
ۇلىتاۋدان, شامامەن, ەلۋ-الپىس شاقىرىمداي جۇرگەن سوڭ ءبىر مازارعا كەلدىك. بۇل – جۇبان اپا كۇمبەزى ەكەن. ماڭدايشاسى جارىقشاقتانىپ, قابىرعاسىنا سىزات ءتۇسىپتى. ودان ون-ون بەس شاقىرىمداي جەردە الاشا حان مازارى. ىرگەتاسى قالانعانىنا جەتى-سەگىز عاسىرداي وتسە دە ۋاقىت تەپەرىشى – كۇن مەن جەل, جاڭبىرعا ونشا سىر بەرە قويماپتى. مامانداردىڭ ايتۋىنا حالىق ونەرىنىڭ وسىناۋ بىرەگەي ۇلگىسى XII-XIII عاسىرلارعا تيەسىلى.
جازىق دالا, اشىق اسپان, شاقىرايعان كۇن – جەز دالانىڭ تابيعي پورترەتى. جەزكيىككە كەرەگى دە سول – ميداي جازىق, بۇلتسىز اسپان, شىجىعان كۇن. ميداي جازىق – ونىڭ ستيحياسى سياقتى.
بوكەندەر كوكتەمگى «قونىس اۋدارۋ» كەزىندە ءشول مەن شولەيتتى ايماقتاردىڭ شەكارالارىندا – سارىارقا مەن بەتپاقدالا ارالىعىنا جانە تورعاي دالاسىنىڭ وڭتۇستىك ەتەگىنە جينالادى. سوندا ءبىرشاما تۇراقتايدى. كونەكوز قاريالاردىڭ سوزىمەن ايتساق, بۇل كەزدە «ۇركەر جۇلدىزى تۇندە كورىنبەيدى». ەندەشە «كيىكتەر لاقتايتىن ۋاقىت تايادى», «ايدىڭ جاڭارعانى» دەگەن ءسوز. بۇل كەزدە سارىارقا اسپانىندا بۇلت سيرەپ, اۋا رايى جىلي تۇسەدى.
قالماق ەلىنىڭ دالاسىندا تالاي جىلدار بويى كيىك تىرشىلىگىن زەرتتەۋگە قاتىسقان عالىم بوريس يۆانوۆيچ پەتريشەۆ كۇننىڭ ۇزاقتىعى مەن اۋا رايىنىڭ تۇراقتى اشىق بولىپ تۇرۋى تالداۋ كەزىندە تىكەلەي ىقپالى بارىن دالەلدەگەن ەڭبەگى وقىمىستىلاردىڭ كوڭىلىن ەرەكشە اۋدارعانى بەلگىلى. «بۇلتسىز اشىق كۇندەرى كيىكتەر كوپ لاقتايدى, – دەيدى ب.ي. پەتريشەۆ, – ال كەرىسىنشە بۇلتتى كۇندەرى سيرەك تۋادى. بۇل جاعدايلاردا قۇرالايدىڭ دۇنيەگە كەلۋى وزىنەن-ءوزى كەشەۋىلدەيدى. ءبىز باقىلاۋ جۇرگىزگەن سوڭعى ءۇش جىل قاتارىنان ءساۋىردىڭ سوڭعى كۇندەرى سۋىق بولدى دا, كيىكتەر مامىردىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا تولدەي باستادى. كيىكتەردىڭ كوكتەمدە جاپپاي قونىس اۋدارۋى وسىعان بايلانىستى».
«قۇرالايدىڭ سالقىنى», اقبوكەندەر جاپپاي لاقتاپ, 4-6 كۇن وتكەن سوڭ, ناقتىلاي تۇسەر بولساق, مامىردىڭ 19-21-ىندە سوعادى. اۋا رايى سالقىنداپ, سۋىق جەل تۇرادى. جاڭبىر جاۋادى. قۇرالايدىڭ سالقىنى – جاس لاقتاردىڭ بويىنىڭ شيراۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. لاعىن ەرتكەن كيىكتەر سارىارقانى ورلەپ, جاسىل ءشوپتى, كاۋسار سۋلى وڭىرگە تەرەڭدەپ ەنە بەرەدى.
جازعى كۇندەرى جاڭاارقانى نەمەسە تورعاي دالاسىن ارالاعان ادام تۇسكە قاراي, كۇننىڭ ناعىز ىسىعان شاعىندا بەتكەيدە نە كەڭ تاقىردا شوعىر-شوعىر بولىپ ۇيىسىپ جاتقان بوكەندەردى كورەر ەدى. سەبەبى, تاقىر-تەگىس, تۇگەل كورەدى. سول كاۋىپسىز تاقىردىڭ ءبىر شەتى – سارىسۋ اڭعارى. قاراكەڭگىر وزەنى سارىسۋدىڭ ۇلكەن سالاسى.
ءبىزدىڭ دە قاراكەڭگىرگە اسىعا اتتانعانىمىزدىڭ ءبىرىنشى سەبەبى – ورىستەپ كەتپەي تۇرعاندا كيىكتىڭ ۇستىنەن ءتۇسۋ, ودان سوڭ كۇن ىسىماي وزەن بويىنا, سالقىن توعايعا جەتىپ الۋ.
…كيىكتەردىڭ العاشقى ءۇيىرى ءبىز قاراكەڭگىرگە تاياپ قالعاندا-اق جولىقتى. باستارىن تومەن سالىپ, وزەننىڭ كۇنشىعىسىنا قاراي شاڭداتا جورتىپ بارادى. قايرات زۋلاي المادى. اعىپ كەلە جاتقان ماشينەنى لىپ ەتكىزە بۇرىپ, ءسال شوقىراقتاتىپ بارىپ, قايتا جولعا سالدى. كوزىنەن وت ۇشقان جاس جىگىت بىزگە قاراپ: «قاپ, بالەم, جولىمىزدى وراپ ءوتۋىن قاراشى, – دەدى.
بىزدەن ۇزاڭقىراي بەرگەن ۇيىرگە بۇيىردەن تاعى ءبىر توپ قوسىلدى. سالدەن كەيىن قايتا ءبولىنىپ كەتتى. وسىنىڭ ءبارى ءبىر ساتتىك كورىنىس ەدى. شاشاۋ شىقپاي, جۇدىرىقتاي بولعان دالا ەركەلەرى سول كۇيىندە بىردە وڭعا, بىردە سولعا توبىقتاي بۇلتاقتايدى.
سارىكەڭگىر مەن قاراكەڭگىر وزەندەرىنىڭ اڭعالارى – شوشايعان بەيىت, مازار, كۇمبەز, ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەر. مانا الىستان كوز تارتا, تاڭ شاپاعىمەن كۇرەڭىتىپ تۇرعان دومباۋىل مازارىنا دا جەتتىك. كيىز ءۇي ءپىشىندى, ىرگەسى كەڭ, بەل ورتاسىنان كوككە قاراي سۇيىرلەنە شوشايعان مازار كىلەڭ جالپاق قارا تاسپەن جىمداستىرىلا ورىلگەن. بۇل VIII-IX عاسىرلارداعى شەبەرلەردىڭ قولتاڭباسى. جونگە كەلتىرۋشىلەر (رەستاۆراتورلار) تابالدىرىعىن ءتورت-بەس باسپالداق جوعارىلاتىپتى. الىستان قاراعاندا قاراتورعايدىڭ قولدان جاسالعان الىپ ۇياسىنداي.
ءبىر ۋاقىتتا امانكەلدى كۇمبەزدىڭ قاسىنداعى تاستان تۇرعىزىلعان تورتقۇلاقتان قولىن اسىرا شوشايتىپ:
– انە… – دەيدى سىبىرلاپ.
– ول نە؟! – مەن دە ونىڭ ىڭعايىمەن داۋىسىمدى باسەڭدەتتىم.
– كيىك…
– قايدا؟
– انە-انە! ويدا ءجۇر. ءبىزدى بايقاي قويعان جوك.
مىنە, عاجاپ! ءبىر ءۇيىر كيىك وزەننىڭ ويپاڭداۋ جاعالاۋىنداعى قالىڭ شوپتەسىندە جايباراقات جايىلىپ ءجۇر. توڭىرەكتەرىنە ساقتىقپەن قارايدى. «ايت!» دەسەڭ اتا جونەلۋگە دايىن. كيىكتى جاقىننان ءبىرىنشى رەت كورۋىم. ءتۇسى اق ەمەس, قىزعىلت سارعىش. ۋاقىت قىركۇيەك قوي. قوڭىر كۇزدەن باستاپ كىسقا قاراي تۇگى بوزارادى. بوز تۇك كۇنگە شاعىلىسىپ اق بولىپ كورىنەدى. اقبوكەن اتالار كەزى وسى…
قايرات ءبىزدىڭ كورىپ تۇرعانىمىزدى بايقاماسا كەرەك, جەردەن جەتى قويان تاپقانداي: «كيىك! كيىك!..» – دەدى. «قاپ!». كيىكتەردىڭ شىرقى بۇزىلدى. باستارىن جۇلقا كوتەرىپ, ءبىر جەرگە وسىرىلە قالدى. بۇل جولى ولار تۋرا تارتاتىن جازىعىنا قالاي شىعارىن بىلمەي, ءارى-بەرى شيىرشىقتاپ, ساسقالاقتايىن دەدى. ويتكەنى ار جاعى – وزەن-توعاي, بەر جاعى – قاۋىپ. ادامدار, ءبىز ءجۇرمىز. ءبىر قىزىعى, بۇلار ماناعى قىرعا قاشقاقتاعان ۇيىردەي ەمەس, كۇمبەزدى اينالسوقتاپ, ۇزاي قويمادى. ەكپىنى دە ءپاس. جاي عانا جەر باۋىرلاي ۇشقان ءبىر توپ تىرناداي دوڭگە شىققاندا قىلت ەتىپ شالىنىپ قالادى دا ويعا تۇسكەندە مۇلدە جوعالىپ كەتەدى.
– باستاپ جۇرەر تەكەسى كورىنبەيدى, بىرەۋ وققا بايلاعان-اۋ!؟ – دەدى امانكەلدى.
– ءيا, تەكەسىز ءۇيىر – باسسىز دەنە سەكىلدى, – قايرات قامىققانداي كەيىپ تانىتتى.
دومباۋىلدان كەيىن ءۇش-ءتورت بەلدەن اسىپ, جوشى حان كۇمبەزىنە كەلگەندە كۇن دە ارقان بويى كوتەرىلىپ قالىپ ەدى. تاريحتان بەلگىلى اتاقتى جوشى حان كۇمبەزى. كونە تاريح كۋاسى.
كۇمبەزدىڭ كيىز ءۇي ءپىشىندى توبەسىنىڭ كۇيدىرىلگەن قىشقا سىڭىرىلگەن بوياۋى ءوڭىن بەرە قويماعان. ونەردىڭ ادەمى ۇلگىسى دەرلىك.
…ساتباەۆ قالاسىنا دەيىن ءالى ءبىراز «ات تەرلەتۋ» كەرەك. جول قىسقارسىن دەدى مە جەرلەستەرى جاقسىگەلدى سەيىلوۆ پەن كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ «جەزكيىگىنە» باستى:
جەز قانات, كۇمىس باۋىر كيىك كوردىم,
ءدارۋى سول ما دەرسىڭ كۇيىك-شەردىڭ.
جەز مارال جۇرەدى ەكەن اراسىندا,
مىڭداعان بەتپاقتاعى كيىكتەردىڭ.
سارىارقانىڭ جاس پەرىلەرى ەمەس پە, داۋىستارى تۇنىق, جانارلارى وت شاشادى. بۇلار ءبىر زاماندارى شالقار دالادا ات تۇياعىمەن كۇي شەرتىپ, بۇركىت سالىپ, قيقۋلاتىپ كيىك قۋعان بابالار ۇرپاعى عوي. قان-جانىمىزداعى اتادان قالعان سول ءبىر قاسيەت وسى بايتاق دالاعا جەتەلەي بەرەدى…
اڭىزدا وقتاي اتىلاتىن كيىكتەر جەل, دىبىس جانە ساعىمنان جارالعان دەيدى. سەنگىڭ كەلەدى. ساعىم (ساۋلە) مەن دىبىستىڭ دا (جاڭعىرىق) جىلدامدىعى زور عوي. ونى ايتاسىز, سارىارقادا وسىدان شامامەن 12 ملن. جىل بۇرىن ءزىل (مامونت), ءۇش اشالى جىلقى (گيپپاريون), كەرىك (جيراف), قىلىش ءتىستى جولبارىستار مەن مۇيىزتۇمسىقتىلار بولعان كورىنەدى. مۇز داۋىرىنە بەيىمدەلە الماي قىرىلىپ قالعان دەسەدى. كيىكتەر توزگەن, امان قالعان كيىكتىڭ عاسىرمەن عاسىردى ۇلاستىرىپ, ساعىم بۇركەنىپ جۇرگەنى سودان بولار؟!.
كيىكتەردىڭ تابيعي جاراتىلىس ەرەكشەلىگى, ولاردىڭ تىنىس الۋ ورگانى – بىرنەشە قاباتتى رەسپيراتورلى-سۇزگىلى تۇمسىعى مەن وكپەسىندە ەكەن. بۇل عالىمدار تۇجىرىمى. سەنەسىڭ.
تۇڭعيىق كوزى ءشوپ تۇبىندە جاسىرىنىپ جاتقان قۇرالايدى بىردەن شالادى ەكەن. جورتا جايىلعان جەز كيىك بوتەن دە بولسا سول قۇرالايدى ەمىزەدى ەكەن. جاراتىلىستىڭ تىلسىم سىرى عوي. بۇل ادامدارعا ساباق بولسا, قانە!
كوكجال, شيەبورىلەردىڭ ءجونى بولەك. ال ادام-قاسقىردىڭ قورعانسىز كيىكتەرگە وشتىگى الابوتەن, ءتىپتى جويقىن… تابيعات-انانىڭ توزىپ بارا جاتقانى وسىدان شىعار. كىم جەڭىلەدى؟ كىم جەڭەدى؟ ءبىر جاراتۋشىعا ايان! قادىرىنە جەتپەسەك, ءبىز جەڭىلەمىز.
جولسەرىكتەرىم ماشينەنىڭ ىرعاعىمەن جوسىلتا ءان سالىپ كەلە جاتىر. مەن دە قوسىلدىم:
جەزكيىك ءبىزدىڭ جاققا قالاي كەلدىڭ؟
جولىمدى تەككە كەسىپ جاناي بەردىڭ.
ادامنىڭ كوزدەرىندەي ەكى-اي كوزىڭ,
ياپىرماۋ, ءداتىم شىداپ قالاي كوردىم…
ساعيدوللا كوشىمباەۆ,
زاپاستاعى پولكوۆنيك.
استانا.
