سوعىم
بولات شاكىموۆ.
_______________
قىستىڭ قارساڭىندا, كادىمگى قاراشانىڭ اياعى, جەلتوقساننىڭ باسىندا اياز ايقۇلاقتانىپ, توپىراق توڭازىعان تۇستا ءوزىمىزدىڭ جۇپ-جۋاس, موپ-موماقان وزەنىمىز شەجىننىڭ بەتىن مولدىرەگەن قابىرشىق مۇز قۇرساپ, جەردى ۇلپىلدەگەن ۇلپا قار قۇنداقتايدى. ءسويتىپ قاس-قاعىمدا قىس تۇسەدى. ايتكەنمەن, العاشقى اقشا قار ۇزاق جاتپاي, ادام اياعىمەن تاپتالىپ, ماشينا مەن تراكتور تابانىنا جانشىلىپ, بالالاردىڭ ءبىر-بىرىنە لاقتىرىپ ويناۋىنا جەتىپ-جەتپەي, ءاپ-ساتتە ەرىپ, كوكسوقتاعا اينالادى.
بولات شاكىموۆ.
_______________
قىستىڭ قارساڭىندا, كادىمگى قاراشانىڭ اياعى, جەلتوقساننىڭ باسىندا اياز ايقۇلاقتانىپ, توپىراق توڭازىعان تۇستا ءوزىمىزدىڭ جۇپ-جۋاس, موپ-موماقان وزەنىمىز شەجىننىڭ بەتىن مولدىرەگەن قابىرشىق مۇز قۇرساپ, جەردى ۇلپىلدەگەن ۇلپا قار قۇنداقتايدى. ءسويتىپ قاس-قاعىمدا قىس تۇسەدى. ايتكەنمەن, العاشقى اقشا قار ۇزاق جاتپاي, ادام اياعىمەن تاپتالىپ, ماشينا مەن تراكتور تابانىنا جانشىلىپ, بالالاردىڭ ءبىر-بىرىنە لاقتىرىپ ويناۋىنا جەتىپ-جەتپەي, ءاپ-ساتتە ەرىپ, كوكسوقتاعا اينالادى.
الايدا اياز بارعان سايىن كارىنە ءمىنىپ, وزەن مۇزى قالىڭداپ, قاتايا تۇسەدى دە, قار قايتا جاۋادى. بۇرىنعىداي ەمەس, جاپالاقتاي جاۋىپ, بوران سوققان اقتۇتەك تەرىستىك جەلىمەن قيىرشىقتالىپ, ينەدەي قادالىپ, بەت قاراتپايدى. اياعىڭنىڭ استى سىقىر-سىقىر ءبىر اۋەن قار مەن ايازدىڭ كەڭ قۇلاشتى قىتىمىر بيلىگىن ەندى قاشان كوكتەم تۋعانشا ەشقانداي جىلىمىق اۋىزدىقتاي المايدى.
دالا جۇمىسى باياعىدا اياقتالعان. پىشەندىك پەن سارايلار ءيىسى تاناۋ قىتىقتاعان ءشوپ پەن ارپا سابانىنا تىرەلىپ تۇر, جارما جەم مەن ءدان قالدىقتارىنان قامبالار اۋزى-مۇرنىنان شىعادى. مال قولعا قاراپ, تۇگەل قورادا.
ءدال وسى كەزدە ءبىزدىڭ اۋىلدا, اۋىلدا عانا ەمەس, بۇكىل وڭىردە سوعىم سويۋ باستالادى. بۇل دەگەنىڭ اۋىل ادامدارى ءۇشىن كوپتەن كۇتكەن, بۇكىلحالىقتىق ءبىر مەرەكە. جىلىنا ءبىر كەلەتىن بۇل مەيرامنىڭ, اسىرەسە كەنجەباي اعا ءۇشىن ورنى ەرەكشە.
جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ ەسىنە بۇل تۇستا كەنجەباي اعا ءتۇسىپ, قادىرى بىردەن ارتىپ شىعا كەلەدى. ءاربىر ءۇي مالىن سوعان سويدىرۋعا تالاسادى, سەبەبى ول وسى توڭىرەكتەگى ەڭ تاڭداۋلى شەبەر قاساپشى. ول كەز كەلگەن قارانى ءاپ-ساتتە سويىپ, زاماتتا جىلىكتەپ, ەتىن بۇزىپ بەرە قويادى.
اس قادىرىن وزىندەي كورەتىن ءاربىر قوجايىن سوعىمىن قولى قۇتتى, ەپسەكتى كەنجەبايعا سويعىزۋعا تىرىسادى. سوندىقتان ونىڭ دا داڭقى دۇرىلدەپ, قولعا وڭاي تۇسە قويمايدى. ءوز باعاسىن ءوزى بەك بىلەتىن ول اۋەلى ءبىراز بۇلدانىپ, باسقا ءبىر ۇيگە ۋادە ەتىپ قويىپ ەدىم, دەپ ءارلى-بەرلى جاقاۋراتىپ, اقىرى كوپ جالىندىرماي, ءباز-ءبىر جاقسىلىق جاساعانداي-اق كەلىسىمىن بەرەدى.
دەگەنمەن, ول كەز كەلگەننىڭ قولقاسىنا قۇلاي كەتپەيدى. كەنجەباي اعا بۇل جونىنەن تالعامپاز, كىسىسىن تاڭداپ-تاڭداپ بارادى.
ادەتتە, سوعىم سويۋدى سەنبىگە نەمەسە جەكسەنبىگە بەلگىلەپ, ازىرلىگىن الدىن-الا جاسايدى عوي. انام سول كۇنگە قوناقتارىن شاقىرىپ, دۇكەننەن شىرىن, سۋسىن, ءتاتتى ءتارىزدى دامدەر مەن ەت تۇزداۋعا قاجەت زاتتارىن الدىن-الا الىپ قويادى. سوعىم سوياتىن كۇنى تاڭ الاقاراقتان تۇرىپ, پەشكە وت تۇتاتىپ, شەلەكتەرىن سالدىرلاتا ءجۇرىپ, ۇلكەن قازانعا سۋ جىلىتادى.
ۇيگە كورشىمىز ساعىن اعا كەلىپ, ماعان پىشاق پەن بالتانى قالاي قايراۋ كەرەك ەكەنىن ۇيرەتەدى. سوسىن ماردىمسي باسىپ ماڭعازدانىپ, كينوفيلمدەردەگى قاراقشىلار سياقتى نەشە ءتۇرلى پىشاقتارىن ساۋسىلداتىپ كەنجەباي اعانىڭ ءوزى كەلەدى.
سارايدان سوعىمعا دەگەن مالدى جەتەكتەپ الىپ كەلەدى. ەڭسەسى جىلدار سالماعىنان جانشىلىپ, ەڭكىش تارتقان اجەم باتا بەرگەلى تاياعىنا سۇيەنىپ ۇيدەن شىعادى.
كەنجەباي اعا جانۋاردىڭ اياعىن ارقانمەن ماتاپ, لەزدە قار ۇستىنە قۇلاتا سالادى. وعان كومەكتەسىپ, سوعىمعا شاقىرىلعان ەكى-ءۇش كورشى جىگىت ءجۇر. ەڭ قىزىعى ەندى باستالادى. كەنجەباي قالتاسىنان بىلعارى قىنىن سۋىرىپ, ودان ءجۇزى ايازبەن شاعىلىپ, جالت-جۇلت ەتكەن ءمۇيىز ساپتى ساپىسىن شىعارادى. كورشى بالالارمەن بىرگە اۋزىمىز اڭقيىپ, قاساپشىنىڭ قيمىل-قارەكەتىنە تاڭىرقاپ ءبىز تۇرامىز. «بارىمىزدە دە وسىنداي پىشاق بولسا عوي» دەپ قويامىز ىشتەي.
ساپىسىنىڭ ءجۇزىن ساۋساعىمەن تاعى دا ءبىر سيپاپ كورىپ, ءۇنسىز عانا ەرىنىن جىبىرلاتىپ, كەنجەباي اعا بىزگە قاراپ ءبىر زىرك ەتە ءتۇستى دە, ىسكە كىرىسىپ كەتتى.
زاماتتا ءبىز قۇستاي ۇشىپ, توبىمىزبەن سارايدىڭ ۇستىنەن ءبىر-اق شىقتىق. شىتقىل ايازدا مەيىلىمىز بىلگەنشە اسىر سالىپ, سارايدىڭ ۇستىندەگى شوپتە سەكىرىپ ويناپ, الىسىپ-ج ۇلىسىپ ءجۇرىپ ءبىز ءبىر ءسات ۇلكەندەر جاققا كوز تاستامايمىز با. باقساق, كەنجەباي اعا تەرىنى سىپىرىپ, ەتىن دە بۇزىپ جاتىر. ودان قاسىنداعىلار دا قالىسار ەمەس. ءوزارا ءازىل-قالجىڭ ايتىسا ءجۇرىپ باس قاساپشىنىڭ ايتقانىن بۇلجىتپاي ورىندايتىنى بايقالادى.
اياز دا بۋسانىپ العان. ولاردىڭ كوڭىل-كۇيى كوتەرىڭكى ەكەنىنە قاراعاندا, اپام جىلىنسىن دەپ تاباققا ساپ ءبىردەڭە جۇتقىزىپ جىبەرگەنگە ۇقسايدى. جىگىتتەردىڭ ءبىرى ەت شابۋ ءۇشىن ۇلكەن ءبىر دوڭبەكتى كوتەرىپ اكەلە جاتىر. ەرلەرىنە كومەكتەسكەلى تازا جۋىلعان شارالار مەن ىستىق سۋ تولتىرىلعان شەلەكتەردى كوتەرىپ ايەلدەرى دە شىقتى.
– مىناۋ ەندى سەندەردىڭ سىباعالارىڭ, ايەلدەر, – دەپ ەركەكتەر ولارعا سويىلعان مالدىڭ ىشەك-قارىنى مەن وكپە-باۋىرىن لاقتىردى. بۇگىن ءبارى ايەلدەرىنە تاڭعالارلىقتاي بيازى دا سىپايى. بالكىم, بۇل جۇرتتىڭ مەرەكەلىك كوڭىل-كۇيىن بۇزعىسى كەلمەي ادەمى كوز قىلۋ ءۇشىن جاساعاندارى دا بولار.
ايتكەنمەن, بۇگىن ءبارىنىڭ دە جاقسىاتتى كورىنىپ, ءىلتيپاتتى تانىلۋى الداعى استا-توك باي داستارقاننىڭ دا اسەرى بولسا كەرەك. ەركەكتەر شارۋانى شاپشاڭ ءبىتىرىپ, داستارقان باسىنا تەز قونجيۋعا اسىعىپ, بالاداي دەگبىرسىزدەنەدى.
– جانىم-اۋ, مىنا سۋىقتا جاڭا ەتىك كيىپ سىقىرلاعانشا, جىلى ۇيىعىڭمەن-اق كەلمەدىڭ بە؟ – دەدى زايىبىنا كەنجەباي اعا. – ايازدا اياعىڭ توڭىپ, سۋىقتاپ قالىپ جۇرمەگەيسىڭ. – سوسىن وزىنە ونشا جاراسپايتىن قىلىق تانىتىپ, وزەۋرەي: – ءاي, قارلىعاشجان-اي, – دەپ قويدى.
ونىڭ ايەلىن ەركەلەتىپ, وزەۋرەگەنى سونشا, داۋىسى دا قاتتى شىعىپ كەتىپ, اينالاسىنداعىلاردىڭ ءبارى ەستىدى. جارى دا ونىڭ استى-ۇستىنە ءتۇسىپ, بايپاڭداي قالعانىنا تاڭدانىپ, ويىنى ما, شىنى ما دەگەندەي, وعان اڭتارىلا قارادى. جوق, ەرىنىڭ كوزقاراسى بايىپتى دا ايالى كورىندى.
– ەشتەڭە ەتپەس, ەپتەپ توزەرمىن, – دەدى ەرىنىڭ اياق استىنان قالايشا قۇبىلا قالعانىن تۇسىنۋگە تىرىسقان ايەلى قىزاراقتاي باياۋ ءۇن قاتىپ.
– قارايگور مىنانى, ەمەشەگى ءۇزىلۋىن! نەمەنە, ايەلىڭ جاۋراپ قالادى دەپ قورقاسىڭ با؟ قاراشى-ەي, ءوزىن! – دەپ ساعىن اعا ونى ءبىر قاعىتىپ ءوتتى. كىم بولسا دا تىلىمەن ءبىر قىرشىپ الماي قويمايدى ول. ال ءازىل-قالجىڭعا جەلەۋ بولىپ, نە ايتساڭ دا كوتەرە بەرەتىن كەنجەبايداي ازاماتتى تابۋ قيىن. – اكە-اۋ, مەنىڭ قاتىنىما قاراشى! وتتاي جانىپ, تراكتورداي زاۋلاپ ءجۇر, – دەدى كوپ جىگىتتەردىڭ مۇنىڭ جاپ-جاس, سىمباتتى ايەلىنە سۇقتانا قارايتىنىن بىلەتىن ول. – كەل وندا, كورمەي-اق ايىرباس جاسايىق! قالاي, بۇعان قالاي قارايسىڭ؟ – دەپ ميىعىنان ك ۇلىپ ءوز ايەلىنە كوز تاستاپ, ونىڭ دا اڭىسىن اڭدىدى.
شومىشپەن شاراعا ەڭكەيىپ جاتقان قارا كوز ارۋ گۇلفيا توق بالتىرىن جالتىراتىپ, دوڭگەلەنگەن بوكسەسىن ءبىر بۇلت ەتكىزىپ, بويىن تىكتەدى دە, ءجۇزى وتتاي الاۋلاپ, رەنجىگەن كەيىپ تانىتىپ, كوزىن تومەن ءتۇسىرىپ, تەرىس اينالدى.
بار بەيىلى مەن مەيىرىن الگىندە عانا ءوز ايەلىنە ءۇيىپ-توككەن كەنجەباي قىسىلعاننان اۋزىنا ءسوز تۇسپەي ءۇنسىز قالدى. جەلكەلەپ كەپ قالعان جاسى قۇرعىر-اي! مىناۋ ساعىن بۋىنسىز جەردەن پىشاق ۇردى-اۋ.
– بۇل سۋىقتاپ قالسا, سيىر ساۋاتىن ەشكىم بولماي قالادى عوي, – دەپ اقتالعانداي بولىپ شىنىن ايتقان كەنجەباي اعا ساعىن اعايعا سەنسەڭ شىنىم وسى دەگەندەي سىناي قارادى دا, باسقالار سەكەم الىپ قالماسىن دەپ:
– نەسى بار, ويىڭ جاقسى ەكەن, ۋاقىتشا ايىرباستاساق ايىرباستالىق, – دەدى.
سۇيەگى ءىرى, دەنەلى قارلىعاش تاتە قولىنا ىلىككەن ءبىر سايعاقتى الا ساپ, كۇيەۋىنىڭ جون ارقاسىنان ءبىر سوقتى.
– قاراشى-ەي, جاس ءيىس ىزدەيدى, ءا!
– پاي-پاي, قاتەكەم-اي, مەنى ءالى كۇنگە دەيىن قىزعانادى ءوزى! – دەپ قارق-قارق كۇلگەن كەنجەباي اعا تاعى دا بىردەڭە ايتۋعا وقتالىپ ەدى.
– قويانشىق! – دەپ ءبىر-اق قايىرعان ايەلى وسىمەن اڭگىمە ءتامام دەگەندەي, سايعاعىن ءبىر جاققا لاقتىرا سالدى.
– قانشا وتاسساڭدار دا, وتباسىنىڭ ءادىس-ايلاسىن يگەرمەپسىڭدەر, – دەپ سوزگە باقىتجان اعا ارالاستى. – ءبىز, مىنە, ءبايبىشەمىزبەن ءالى كۇنگە كوگەرشىندەي گۇجىلدەسىپ, وبىسەمىز دە جاتامىز.
– ءاۋ, اۋىزبەن وراق ورۋدى دوعارساڭدارشى, – دەدى شاپشاڭ سويلەيتىن باكەنە بويلى داريعا اپاي جۇرت ەرىنىڭ سوزىنە سەنىپ قالدى ما دەپ شىر-پىر بوپ. – وعان قۇلاق قويماڭدار. قۇلاق سالساڭدار, قايداعى-جايداعىنى ايتىپ تانتىپ كەتەدى…
جۇرتقا دا كەرەگى وسى ەدى. داريعا قالجىڭدى تۇسىنبەيتىن, ءبارىن ايتقان قالپىندا شىن دەپ قابىلدايتىن ايەل بولاتىن.
– ونىڭ نەسى بار ەكەن, ايداي اقيقاتىم وسى بولسا, – دەپ ەجىكتەدى بايبىشەسىنە ماڭعازدانا قاراعان باقىتجان اعا. – سەنى شىنىندا دا قۇلاي سۇيسەم, وندا تۇرعان نە سوكەتتىك بار, اقىماعىم-اۋ؟
باقىتجان اعاي سەندىرە سويلەيدى. داريعا اپاي نارتتاي جايناپ, ەرىنىڭ ءسوزىنە سەنەرىن دە, سەنبەسىن دە بىلمەي, تالاي جىل بىرگە تۇرسا دا كۇيەۋىنىڭ قىلجاقتاپ وتىرعانىن, نە شىنىن اقتارىپ وتىرعانىن بىلمەي-اق قويدى.
بارلىعى جابىلا ك ۇلىپ, جۇمىلا جۇمىس ىستەپ جاتىر.
ەرلەر ەتتى بۇزىپ, جىلىكتەپ, سۋىقتا سورعىسىن دەپ توسەلگەن كۇليەنكەگە جايىپ, مايلى-مايلى جەرىن قۋىرداققا دەپ كەسىپ الىپ جاتىر. ايەلدەر جەڭدەرىن ءتۇرىپ تاستاپ, ىشەك-قارىندى تازالاپ, جۋىپ, ءبولىپ-ءبولىپ ەتكە قوسىپ, شارالارعا تاۋ-توبە قىلىپ ۇيە سالىپ, سۋىق, جازعى اس ۇيگە اپارىپ, تۇزداۋعا كىرىسىپ كەتتى.
جۇمىسىن ءبىتىردى مە ەكەن دەپ اۋىق-اۋىق قاساپشىلار جاعىنا قاراپ قويامىز. جۇمساسا جۇگىرىپ بارىپ ولارعا شىلىم اكەلىپ بەرىپ, قولدارىن جۋامىن دەسە, كەپسەرمەن شەلەكتەن جىلى سۋ الىپ قۇيىپ تۇرۋعا ءازىرمىز. باعدار دەگەن اتى ەرەندەۋ دە ەرسىلەۋ ءبىزدىڭ دۇرەگەي ءيتىمىزدە بۇگىن ەس جوق, اينالشىقتاپ جانىمىزدان شىقپايدى, تويعا ول دا ەلەگىزىپ العان.
كەنجەباي اعا الگىندە وعان كوكباۋىردان كەسىپ الىپ ءبىر كەسەگىن لاقتىرعان-دى. ونى قىلعىتىپ تاستاپ باعدار بەيتانىس اعايدى جاقىن تارتىپ جانىنان شىقپاي جاعىنىپ جالاعىسى كەلەدى. الايدا, كەنجەباي اعا مۇرنىن تىرجيتىپ, ماڭىنا جولاتقىسى كەلمەگەنمەن, يت قىڭسىلاپ ونىڭ ەتىگىن يىسكەيدى. كەنجەباي اعا اسا مەيىربان جان عوي, ءيتتىڭ بالاسىنان قۇتىلعىسى كەلىپ وعان ءبىر كەسەك تارامىس بەزىن تاعى تاستادى.
اباجاداي قازاندا پىشىلداپ قۋىرداق ءپىسىرىلىپ جاتىر, قايتالانباس حوش ءيىسى تاناۋ قىتىقتاپ شىداتار ەمەس. ءتۇسكە تامان ەرلەر جۇمىسىن ءتامامداپ, تەمەكى تارتىپ سىرتتا ءبىراز تۇرعان سوڭ, قولدارىن جۋىپ, ۇيگە كىردى. سوعىم داستارقانىنىڭ باستى ءدامى – قۋىرداق ءپىسىپ تۇسكەن ەدى.
قوناقجايداعى كىلەم ۇستىنە كەڭ داستارقان جايىپ, اپام ءبىزدى اس ۇيگە ەنگىزىپ, سوڭىرا قوناقتارعا بوگەت بولماسىن دەپ قۋىرداق بەرىپ, ازىقتاندىرىپ الدى دا, بار ويناڭدار دەپ دالاعا قۋىپ جىبەردى.
قارنىمىزدىڭ تويعانىنا رازى بولىپ دالاعا اتا شىققان ءبىز, ايازدا اسىر سالىپ تاعى دا شاتىردان شوپكە سەكىرىپ, كوشەدە نەشە ءتۇرلى ويىن وينادىق.
قوناقتار قول جۋىپ, جيەگىنە دەيىن ءدامدى تاعامدار سىقاسقان كەڭ داستارقاننىڭ باسىنا قولتىعىنا ءبىر-ءبىر جاستىقتان باسىپ تەگىس جايعاستى. استىڭ ءبارى اناۋ-مىناۋ ۇستەلدىڭ ۇستىنە قويىلسا ول ءسوزسىز قايىسىپ, سىنىپ كەتەر مە ەدى, قايتەر ەدى.
قوناقتارىنىڭ الدىنا انام نە جايمادى دەيسىڭ؟! وندا توقاش تا, باۋىرساق تا, ءبالىش تە, مامىردىڭ سارى مايى مەن قازى-قارتا سياقتى ءۇي تاعامدارى نە ءسان, ورىك-مەيىزگە قوسا انامنىڭ ءوز قولىنان قايناتقان ءتۇرلى توساپتارى مەن ءوزى جاساعان تۇزدىقتارى دا ءارالۋان. ەڭ باستىسى بۋى بۇرقىراپ حوش ءيىستى قۋىرداق تا كەلدى ورتاعا.
داستارقان قايىسقان وسىنشا تاعامدى ەشكىمنىڭ دە جەپ تاۋىسا الماسى بەلگىلى. بىراق اتا-بابادان قالعان ءداستۇرى بويىنشا قازاققا قوناقتان قالاۋلى, قوناقتان قادىرلى ەشكىم جوق, سوندىقتان قولدا بارىنىڭ ءبارىن دە سونىڭ الدىنا توسادى.
حوش ءيىستى تسەيلون شايى قۇيىلعان كەسەلەرىن ءدام تولى داستارقانعا قوناقتار ارەڭ ورنالاستىرىپ جاتىر.
توردەگى ەڭ قۇرمەتتى ورىندا كورشىمىز, تورە, قادىرمەن قوناق رەتىندە ارنايى شاقىرىلعان بەيسەنباي اقساقال وتىر دا, ودان كەيىنگى مارتەبە كادىمگى كەنجەباي اعاعا بۇيىرعان, قالعاندارى رەت-رەتىمەن جايعاسقان.
قۋىرداقتان الدىمەن شاڭىراقتىڭ ۇلكەنى – اجەم تاتۋعا ءتيىس.
قالتىراعان قولىمەن شانىشقىنى ۇزاق ۇستاپ ول قۋىرداقتىڭ ءبىر تۋرامىن ءىلىپ الۋعا تىرىسۋلى. وتىرعانداردىڭ ءبارى الگى كەسەكتىڭ ونىڭ اۋزىنا تەزىرەك ءتۇسۋىن كۇتەدى. اقىرى اجەم ونى اۋزىنا سالىپ, قىزىل يەگىمەن مالجاڭداي باستادى-اۋ. قۋىرداقتى ماقتاپ, كومەكتەرى ءۇشىن جينالعاندارعا راحمەتىن دە جاۋدىردى. قوناقتار دا اۋەلى باۋىرساقتىڭ ءدامىن تاتىپ, سوسىن ىستىق اسقا باس قويدى.
داماعا بولىپ, داستارقاندى باسقارۋشى, اپام وتىنگەن جاقىن كورشىمىز ساعىن اعا ءسال-ءپال ماڭعازدانا جوتكىرىنىپ:
– ەت سۋىپ قالادى عوي, – دەۋى مۇڭ ەكەن, جىگىتتەر مۇنىڭ ءىشۋ كەرەك دەگەن ءسوز ەكەنىن سەزىپ, جاپا-تارماعاي رومكەلەرىن قولىنا الدى.
– سوعىم شۇيگىن بولسىن! – دەدى ولار. – تەك يگىلىككە عانا جەگىزسىن.
كەنجەباي اعا سوعىمىن سويعان ءار ۇيدە ايتاتىن ۇيرەنشىكتى ءسوزى اۋزىنان ەرىكسىز شىعىپ كەتىپ:
– ەتى تاماشا ەكەن, – دەدى. – سەمىز دە ەمەس, ارىق تا ەمەس, تاماشا ەت! – دەپ قايتالاعان كەنجەباي داستارقان باسىنداعىلاردى كوزبەن ءبىر شولىپ شىعىپ, ايتقانىم دۇرىس پا دەگەندەي زايىبىنا تەلمىرە قارادى.
قارلىعاش تاتە مەرەيى تاسىپ, باقىتتان شالقىپ وتىر. شىركىن, مۇنىڭ كۇيەۋى قانداي دەسەڭشى! اۋىلداعى ءبىر دەگەن شەبەر قاساپشى, ءارى قادىرمەندى كىسى. جۇرتتىڭ ءبارى جامىراپ ءدامى ءتىل ۇيىرگەن ەتتى ماقتاپ, قۋىرداققا جاپىرلاي باس قويدى. ءبارىنىڭ ورتاق پىكىرى – ەتتىڭ كەرەمەت ءدامدى بولعانى.
اپام شاي قۇيا وتىرىپ, ولاردىڭ الۋان ءۇندى شۋىلىنا قۇلاق توسادى. مەيماندار ەپتىلىگى مەن ەپسەكتىلىگى ءۇشىن كەنجەباي اعانى ماقتاپ قويۋدى دا ۇمىتپايى.
– كەنجەكەڭ بولماعاندا ءبىز سوعىمدى قاس قارايعانشا سويىپ بىتىرمەس ەدىك, – دەيدى ولار.
سولايى سولاي دا. الايدا كەنجەباي اعا بۇلارىنا رازى بولسا دا, ماقتاۋدى ەستىمەگەن سەكىلدى. بايسالدانىپ, قۋىرداقتى قاربىتىپ وتىر. قارلىعاش تاتە كۇيەۋىنە ەندى باسقاشا قارايتىن سياقتى. وعان دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن جاسىرا الماي ەلجىرەي تۇسەدى.
ساعىن اعا اراقتى قايتادان قۇيىپ, مەنىڭ مارقۇم اكەمنىڭ ارۋاعى ءۇشىن ءىشىپ قويۋدى سۇرادى. سوسىن انام مەن بالالار ءۇشىن, ءساتتى سويىلعان سوعىم ءۇشىن كوتەرۋدى ۇسىندى. ساعىن اعانىڭ سوزگە ساراڭداۋ ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. وعان داستارقان باسقارىپ, اسابا بولۋدان تراكتوردى بولشەكتەپ بۇزىپ, قايتا جيناۋ الدەقايدا وڭاي. سوندىقتان جىگىتتەر توست كوتەرىپ وزدەرىن قيناماي, ونسىز-اق سىلتەي بەرەدى. كوبىنەسە ساعىن اعانىڭ ۇيرەنشىكتى يەك قاعىسى مەن وڭ قولىنىڭ قيمىلىنان ءتۇسىنىپ, ونىڭ ىڭعايىنا ۇيىرىلگەن قوناقتار قولدارىنداعىسىن سىڭعىتا سالادى.
سۋ جاڭا اق ورامالىن قاسىنا تۇسىرە تارتىپ, شولاق جەڭ جاڭا كويلەك كيگەن اپام توپ-تولىق بىلەگىن شىنتاعىنا دەيىن جالاڭاشتاپ الىپ, ىستىق قۋىرداقتى كىسىلەردىڭ الدىنداعى تاباقشالارعا تولتىرىپ, ساماۋىرعا قايناعان سۋ ۇستەپ, جيىن-توي ءۇشىن بۋفەتتەن ادەيى شىعارعان فارفور اق قۇمانعا قايتا-قايتا شاي دەمدەپ, بارىنە دە ۇلگەرىپ ءجۇر. ول ءاربىر قوناققا بايەك بولىپ, جىلىشىراي تانىتىپ, كىدىرتپەي شايلارىن قۇيىپ بەرە وتىرىپ, ءازىل-قالجىڭ دا ايتىپ قويادى.
وزگەلەرگە دە ەندى ەركىن وتىرىپ اڭگىمەلەسۋگە بولادى. باستى شارۋا تىندى – سوعىم جاقسى شىقتى. سوندا دا ونىڭ كوڭىلى الدەنەگە الاڭ سياقتى. ويلامايىن دەسە دە كوڭىل قۇرعىرى تۇرمىستىڭ ءار قيىرىن شارلاپ, كوزگە مۇڭ ۇيالاتادى. دايىندالعان ءشوپ قىسقا جەتەر مە ەكەن, سيىر كوكتەمگە دەيىن بۇزاۋلايتىن شىعار, دەپ ويلايدى.
قام-قارەكەتتىڭ ءبارى ءبىر اپامنىڭ موينىندا. باسقا بولىسەر جان جوق. قۇدايعا شۇكىر, بالالار ءوسىپ كەلەدى, بار ءۇمىتى سولار عانا. ولاردى ويلاعاندا اپام كوزى جايناپ, ءجۇزى جادىراي تۇسەدى. شۋلى-دۋلى, دۋماندى سوعىم تويى وسىلاي جالعاسا بەرەدى.
ءبىر ىڭعايىن تاۋىپ ساعىن اعانىڭ كەلىنشەگى گۇلفيا تاتە ەرىنىڭ قاسىنا كەپ جايعاسىپ, باسقالارعا بىلدىرتپەي, ونى بۇيىردەن ءتۇرتىپ قويدى, بۇنىسى بولدى ەندى, تىم سالىنىپ كەتپە دەگەن بەلگىسى. ونىڭ ىم-جىمىن ەلەڭ قىلار ساعىن قايدا, سەركەلىك سەرى شارۋاسىن قىزدىرا تۇسەدى. تىپتەن بولماعان سوڭ ايەلى شىمشىپ كەپ قالىپ ەدى, ول وعان جالت بۇرىلىپ:
– قويشى-ەي! – دەدى باسقالار ءبىلىپ قالماسىن ءارى ايەلى دە ىڭعايسىزدانباسىن دەگەن ويمەن بايسالدى عانا ءۇن قاتىپ.
گۇلفيا تاتە قىزارىپ كەتتى, بىراق العان بەتىنەن قايتقان جوق. اقىرى, ايەلى شامىنا ءتيىپ, ساعىن اعانى شىدامىنان شىعاردى دا, ول زايىبىنا جانارى ۇشقىنداپ, زىلدەنە تەسىلە قارادى. ايەلى ونىڭ قاھارىنا شىداماي, رەنجىپ, تەرىس اينالدى. قوناقتاردىڭ كوڭىل-كۇيى كوتەرىڭكى.
– كانە, كەنجەكە, ءبىر ءان سالىپ جىبەرشى, – دەپ ەندى ولار كەنجەباي اعاعا قولقا سالدى. ونىڭ ءاندى تاماشا ايتاتىنىن بارلىعى بىلەدى.
– ولاي بولسا, ايتۋعا بولادى, – دەپ ول باس تارتقان جوق.
كەنجەباي اعانىڭ قولىنا دومبىرا ۇستاتتى. ول ايتۋلى قاساپشى عانا ەمەس, ايدىك ءانشى, سۋىرىپ سالما, تۋما اقىن دا. دومبىراعا ۇڭىلە وتىرىپ كەنجەباي اعا اۋەلى اسپاپتى كۇيگە كەلتىرىپ الدى. سوسىن جاس جىگىتتەي باسىن ءبىر سىلكىپ تاستاپ, كوزى ۇشقىن شاشىپ, ساۋساقتارى پەرنە بويلاپ, قوس ىشەكتى قاعىپ-قاعىپ جىبەردى.
اۋەلى باياۋلاتا تولعاپ, سوسىن شارىقتاتا شالقىپ شىرقالعان اۋەن قازاقتىڭ شەتسىز-شەكسىز دالاسىنداي كوسىلىپ توگىلدى-اي كەپ. كەنجەباي اعا كوزىن قايداعى ءبىر قيىرعا قاداپ تەبىرەنە وتىرىپ, سۇيكىمدى باريتون ۇنمەن «اۋىلىم» انىنە باستى. ول ءوز ولكەسىنىڭ تۇنعان سۇلۋلىعىن, تۋعان اۋىلعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن, وعان دەگەن ساعىنىشىن تولعاپ, قازاقتاردىڭ جومارت جانىن جىرعا قوستى.
قوناقتاردىڭ دەلەبەسى قوزىپ, قاناتتانىپ كەتكەندەي ارا-تۇرا قوسىلىپ قويىپ, قولپاشتاي قولداپ وتىردى. ونى ايتقاندا جۇرتتىڭ ءوزى اۋەلەپ, ءان قاناتىمەن سامعاپ جۇرگەندەي ەدى.
ءان دە تىندى. ونىڭ ىرعاعىنا ۇيىپ, باۋرالعان جۇرتتىڭ كوڭىل قۇسى اسقاق ءان بيىگىنەن بىرازعا دەيىن جەرگە تۇسە الماعانداي تەرەڭ كۇرسىنىپ بارىپ باسىلدى.
– كەنجەكە, ماحاببات جايىندا شىرقاڭىزشى, – دەپ الگى تىم-تىرىس تىنىشتىقتىڭ قايماعىن گۇلفيا تاتەي بۇزدى.
ەندى الەمگە ۇلى پۋشكين سىيلاپ, قازاقتاردىڭ جۇرەگىنە دالانىڭ دارا اقىنى اباي جەتكىزگەن ورىس قىزى تاتيانانىڭ ىستىق ماحابباتى تۋرالى ءان ءسال مۇڭلى سيقىرلى اۋەنمەن تار ۇيدەن شالقي شىعىپ, ىزعارلى دالا كەڭىستىگىنە قۇلاش ۇردى. ايەلدەر جاعىنىڭ كوز الدىنا تاعدىرى وزدەرىمەن وزەكتەس قاراپايىم ورىس قىزى كەلەدى.
بۇلاۋلانىپ مولتىلدەي باستاعان مۇڭلى كوزدەرىن قيانعا قاداعان ولار وزدەرى جايىندا ءان شىرقالىپ جاتقانداي ىشكى شەرىن تارقاتادى. ولارعا ءسال ءۇنسىز قالعان باياۋ ۇنمەن ەرلەر جاعى دا قوسىلىپ, ءان تەز اياقتالسا ەكەن دەگەندەي, شۇپىلدەگەن رومكەلەرگە كوز سۇزەدى. ارقاسىن ەرىنە تاقاپ وتىرىپ, ءبىر بۇرىشتا گۇلفيا ارۋ كەنجەباي اعاعا كوزىنىڭ قيىعىن تاستاپ باياۋ كۇرسىنىپ قويادى.
كەنجەباي ءان سالعاندا قانداي سۇلۋلانىپ كەتەدى دەيسىڭ! ءجۇزى جاس جىگىتتەي نۇرلانىپ, قارا كوزى جالت-جۇلت ەتىپ, جانارىندا تىلسىم مۇڭ ۇيىپ, ءاجىمسىز ماڭدايىنا جىلتىلداپ مارجان تەر تىزىلگەن.
سالدەن سوڭ ول تولعانا باسىن ءيىپ, باياۋ ءبىر سازبەن ءانىن اياقتادى, قارا بۇيرا شاشىن سىلكىپ تاستاپ, دومبىراسىن بەزىلدەتە قاعىپ, جاڭا ءبىر ءاندى شىرقاي جونەلەدى.
شاي ءىشىپ, ءان تىڭداپ, مەيماندار ءماز-مەيرام بوپ وتىرعاندا قازاندا ەت ءپىسىرىلىپ جاتتى.
ەرلەر جاعى شايدان كەيىن ايبانعا شىعىپ, بىرازعا دەيىن تەمەكى تارتادى. ايەلدەر بولسا, اڭگىمەلەسە ءجۇرىپ اپاما جاردەمدەسىپ, ىدىس-اياق جيناستى.
تويا ىشكەن تاماق پەن ەركىن سىلتەگەن اراقتان بۋسانعان جىگىتتەر جاعى سۋىققا سورىلىپ اجەپتاۋىر سالقىندادى. تەمەكىنى بۇرقىراتا تۇرىپ اڭگىمە-دۇكەن قىزدىرعان ولار شارۋا جايىن ۇزاق تالقىلادى. كوشە جاقتاعى ءسال اشىق ەسىكتىڭ ساڭىلاۋىنان ايبانعا سىزدىقتاپ سۋىق اۋا ەنىپ, ەدەندى جالاپ سىرعاناپ, ىشتەگى جىلۋمەن ارالاسىپ, بۋداق-بۋداق بۋ بولىپ كولبەيدى. قويۋ ءتۇتىن مەن بۋدىڭ اراسىنان ەرلەردىڭ ءجۇزى قىپ-قىزىل نارتتاي بولىپ كورىنەدى.
شىلىمدى شەگىپ بولىپ ولار دۇركىرەي ۇيگە ەندى.
داستارقاندا بۋى بۇرقىراپ استاۋدا ەت تۇر. ىستىق ەتتىڭ پياز بەن اسكوكتىڭ ءيىسى كەڭسىرىك جارىپ, ءۇي ءىشىن كەۋلەپ كەتكەن. اپام ۇلكەن تاباقتان شەكەنى الىپ, ءوزىمىزدىڭ ادەت-عۇرىپ بويىنشا اۋىلدىڭ اقساقالى بايسالباي اتانىڭ الدىنا قويدى. باسقا مەيماندار دا كادەلى مۇشەسىنەن قۇر قالعان جوق.
قازاقتىڭ ەتى پياز تۋرالعان سورپاسىز, قۇرت ەزىلگەن كوجەسىز بولا ما, كەسەلەرگە قۇيىلىپ ولار دا كەلىپ قالدى. قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا استىڭ الدىن ءۇيدىڭ ەڭ ۇلكەن قوجايىنى – اجەم الىپ, قوناقتاردىڭ قىسىلماي-قىمتىرىلماي تاعامدى ەركىن ءىشىپ-جەۋىن وتىنەدى.
جىگىتتەر ءۇزىلىس كەزىندە از-كەم ساباسىنا تۇسكەن سياقتى. باستان بۇيىعىلاۋ وتىرعان ولار اس جىلجىتارمەن جىلىنىپ العان سوڭ دۋماندى توي ارناسىنا لەزدە ءتۇسىپ, كوسىلىپ جۇرە بەردى.
جاپپاي مويىندالماعانمەن, جۇرت كەرەمەت جاقسى كورەتىن اۋىلدىڭ ۇلى دۋمانى, ءان-كۇيىمەن استاسىپ, ءازىل-قالجىڭمەن ارالاسىپ, كوڭىلدى كۇلكىمەن قارىق قىلاتىن سوعىم تويى ءتۇن ورتاسى اۋعانعا دەيىن سوزىلدى.
اۋىل ادامدارى ايتارلىقتاي ەڭبەك ەتتى. بيىلعى جاڭبىرسىز قۋاڭ جاز جۇرتقا اۋىر سوقتى. جۇيكەسى قانشا جۇقارعانمەن ولار قيىندىققا توتەپ بەرىپ, توزۋدەي-اق ءتوزىپ, اقىرى اۋىرتپالىقتى ەڭسەرە ءبىلدى. حال-قادەرىنشە جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, استىعىن جيناپ, مالدىڭ ءشوبى مەن باسقا دا ازىعىن قامداپ الدى.
سوعىم كۇنى سولاردىڭ بارلىعىن ۇمىتىپ, اۋىل ءومىرىنىڭ استە بىتپەيتىن كۇرمەۋى قيىن شارۋالارىن ەستەن شىعارىپ, ارقا-باستى كەڭگە سالىپ, ەركىن دەم الىپ, جانعا جاقىن سۇيىكتى اندەرىن شىرقاعانعا نە جەتسىن! زاۋدە جىلدا وسىلاي عوي, ءوزى.
اۋىلدا بۇل اتامزاماننان بار ادەت. كونەكوز قاريالارىمىز كەلەسى جىل توق, استىقتى, جومارت جىل بولادى دەسەدى. اۋىزدارىنا ماي, قۇدايدىڭ قۇلاعىنا شالىنسىن.
ال سىرتتا, تەرەزەنىڭ ار جاعىندا ايازى بەت قارىعان كادىمگى قىس. كارلى دە قارلى ۇزاق قىس.
اجداھاداي اقىرعان قاھارلى قىستىڭ كەلەشەككە قانداي كۇتپەگەن سىباعا ازىرلەپ تۇرعانى ءازىر پەندە اتاۋلىعا بەيمالىم. الايدا, بالالىق شاقتىڭ سول ءبىر تاڭعاجايىپ ساتتەرى, ەشقاشان كومەسكى تارتپاي كوڭىلدە قالىپ قويعان سول ءبىر اۋىل دۋمانى, سول ءبىر ايازى ايقۇلاقتانعان قىستىڭ سول ءبىر جۇلدىزدى ءتۇنى قالعان ءومىرىمىزدى ماڭگى باقي نۇرلاندىرىپ, جىلىتىپ جۇرەتىن ءتارىزدى.
ورىسشادان اۋدارعان
سارباس اقتاەۆ.
