ايتۋعا تىيىم سالىنعان اقيقات

بەيسەنبى, 6 جەلتوقسان 2012 7:35

حح عاسىر قازاق حالقى ءۇشىن تاۋقىمەتى مول, قاراما-قايشىلىعى كوپ, زەرتتەۋدى, زەردەلەۋدى قاجەت ەتەتىن تاريحي كەزەڭ. ۇلى قازان توڭكەرىسىنىڭ الاساپىران قۇيىندارى, كوللەكتيۆتەندىرۋ كەزىنىڭ لاڭى, مالىنان ايىرىلعان ەلدىڭ الاپات اشتىققا ۇشىراۋى, 37-ءنىڭ قىرعىنى… ودان كەيىنگى سوعىستىڭ… – مىنە, تۇگەل تەرمەلەمەي-اق باس-اياعى

بەيسەنبى, 6 جەلتوقسان 2012 7:35

حح عاسىر قازاق حالقى ءۇشىن تاۋقىمەتى مول, قاراما-قايشىلىعى كوپ, زەرتتەۋدى, زەردەلەۋدى قاجەت ەتەتىن تاريحي كەزەڭ. ۇلى قازان توڭكەرىسىنىڭ الاساپىران قۇيىندارى, كوللەكتيۆتەندىرۋ كەزىنىڭ لاڭى, مالىنان ايىرىلعان ەلدىڭ الاپات اشتىققا ۇشىراۋى, 37-ءنىڭ قىرعىنى… ودان كەيىنگى سوعىستىڭ… – مىنە, تۇگەل تەرمەلەمەي-اق باس-اياعى

70 جىلدىڭ ىشىندەگى وسى تراگەديالاردىڭ ءوزى-اق ءبىر حالىق ءۇشىن ۇلكەن ناۋبەت, باستان وتكەن تاۋقىمەت ەكەنى انىق. قىرىق جىل قىرعىننان بەتەر قازاق حالقىنىڭ ۇشتەن ەكىسىن جۋساتىپ سالعان الاپات اشتىق تراگەدياسى تاۋەلسىزدىك جىلدارى اشىق ايتىلىپ, جازىلىپ, زەرتتەلە باستادى.

كوپ ۋاقىت «جابۋلى قازان», «وتە قۇپيا», «ايتۋعا تىيىم سالىنعان» بولىپ كەلگەن بۇل تاقىرىپ ءالى ءوز زەرتتەۋشىلەرىن كۇتىپ جاتىر. 1921-1922 جىلدارداعى اشتىق كەزىندە كەڭەس وكىمەتىنىڭ الىپ كەلگەن قاسىرەتىنەن زارداپ شەككەن حالىق سانى مەن ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر, سەبەپتەرى مەن سالدارلارى, ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ كەمشىلىكتەرى تولىق ايتىلمادى. ورتالىقتىڭ باسىمشىلىعى وتاندىق تاريحنامادا باعاسىن الاتىن كەز جەتتى.

ءدال سول كەزدە تۇركىستانداعى اشتىق تۋرالى ايتۋ مۇمكىن بولمادى. سوعان قاراماستان, شەتەلدە جۇرگەن م. شوقاي كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيە ۇيىمداستىرعان اشتىقتىڭ قاسىرەتىن ەۋروپالىق مەرزىمدى باسىلىمدا جاريا ەتتى. ءارتۇرلى گازەت بەتتەرىندە جاريالانعان ماقالالارىنا كوز جۇگىرتكەندە, سول كەزدىڭ ايانىشتى سۋرەتتەرى كوز الدىمىزعا كەلگەندەي بولادى.

مۇستافا شوقاي بايانداعان 1921-1922 جىلعى اشتىق قازاق حالقى ءۇشىن جاڭا وكىمەت ورناعاننان سوڭ قىزىل قىرعىننىڭ باستاماسى بولاتىن. تومەندە م. شوقايدىڭ پاريجدەگى مۇراعاتىندا ساقتالعان, 1923-1927 جىلداردا «دني», «پوسلەدنيە نوۆوستي» باسىلىمدارىندا شىققان جاريالانىمدارى بەرىلىپ وتىر. قايراتكەر ءوز جاريالانىمدارىندا نەگىزگى دەرەك كوزىن كەڭەستىك مەرزىمدى باسىلىمداردان الاتىنىن جاسىرمايدى.

م.شوقاي تۇركىستاندى وتارلاعان بولشەۆيكتەرگە سۇراقتى توتەسىنەن قويا­دى: «بولشەۆيك مىرزالار, ايتىڭىز­دار­شى, سىرداريا وبلىسىنداعى قازاقتار­دىڭ اشتىققا ۇشىراۋىنا كىم كىنالى؟ تۇركىستاندا اشتىقتى ۇيىمداستىرعان كىنالىلەر ءبىر رەت تە بولسا سوتتالۋ­شى­نىڭ ورىندىعىنا نەگە وتىرعىزىلعان جوق؟». بۇل شەكارانىڭ ارعى جاعىندا شىرىلداعان حالىقتىڭ جاناشىر ۇلى­نىڭ جان ايقايى دەپ بىلەمىز.

م. شوقاي باسىنان باستاپ بولشەۆيكتەر تۇركىستانعا ەشبىر جاقسىلىق جاسامايدى, بۇل تەرروردىڭ باسى دەدى. راسىندا دا, بۇل جىلدار ۇزاققا سوزىلعان حالىق قاسىرەتىنىڭ باستاماسى بولدى.

تۇركىستانداعى اشتىق جانە بولشەۆيكتەردىڭ اشتىق ساياساتى

وتكەن جىلدىڭ جاز ايىنىڭ باسىندا تۇركىستاننان فەرعانا وبلىسىنداعى اش­­­تىق تۋرالى سىبىستار جەتە باستادى. بۇل مالىمەتتەردىڭ قانشالىقتى شىن­دىق­قا جاناساتىندىعىن ءبىلۋ وتە قيىن ءىس بولدى. كەڭەس وكىمەتى فەرعانادا اشتىق­تىڭ ورىن العانى تۋرالى ءلام دەمەدى. رەسەيدەگى اشتىققا ۇشىراعاندارعا شەت­ەل­دىك كومەكتەر, ءتىپتى جەكە ادامدار ءجى­بەرگەن پوسىلكالاردى قابىلداۋ ورىنبورمەن شەكتەلدى. بۇدان تۇركىستاننىڭ جاعدايى سالىستىرمالى تۇردە اناعۇر­لىم جاقسى, اشتىق بولسا دا ەگىندى جيناپ العاندا تولىعىمەن جويىلعان دەگەن ۇيعارىم جاساۋعا بولادى.

بىراق شىن مانىندە جاعداي وتە اۋىر بولىپ شىقتى. تاشكەنتتەن كەلگەن گازەتتەر (1922 جىلدىڭ ماۋسىم-جەلتوقسان اي­لارىنداعى تولىق ەمەس توپتاماسى) مەن حاتتاردا (سوڭعى داتاسى 1923 جىل­دىڭ 3 اقپانى) 1918 جىلعى الاپات اش­تىقتى ەسكە تۇسىرەتىن اشتىقتىڭ ۇرەيلى كورىنىسى بايقالادى. ءتىپتى كەڭەستىك ءماس­كەۋ ءوزىنىڭ ۇنسىزدىگىن بۇزىپ, فەرعانا­دا­عى اشتىق تۋرالى بىرنەشە ايعاقتاردى «ەكونوميچەسكايا جيزن» بەتتەرىندە اي­تۋ­عا ءماجبۇر بولدى.

تۇركىستان بولشەۆيكتەرىنىڭ «قىزىل بايراق» («كراسنوە زناميا») مەملەكەتتىك ورگانى 1922 جىلعى 29 ماۋسىمداعى ءنو­مىرىندە قوقان ۋەزىنىڭ بىرنەشە بولىسى­نىڭ اشارشىلىققا ۇشىراعان تۇرعىن­دا­رى باسقا ۋەزدەرگە كوشكەنى تۋرالى حا­بار­لاعان, ال 1922 جىلعى 6 شىلدەدەگى نومىرىندە قوقان ۋەزىنەن باسقا فەرعانا وبلىسىنىڭ انديجان, نامانعان جانە وش ۋەزدەرىن «الاپات اشتىق» جايلاعانى تۋرالى ايتىلادى. گازەتتە «اشارشى­لىق­قا ۇشىراعاندار اراسىندا ەپيدە­ميو­لوگيالىق اۋرۋلار كۇشەيۋدە, ال ءدا­رىگەرلىك كومەك جوق» دەگەن جولدار بار.

سونىمەن قاتار, حاتتار فەرعانادا 1921 جىلى دا اشتىق بولعان, بىراق ول جونىندە «رەسەيدىڭ اشتىق جايلاعان گۋبەرنيالارىنان ورىس شارۋالارىن ءتۇر­كى­س­تانعا قونىس اۋدارۋعا كەدەرگى جاساماۋ ءۇشىن جازۋعا تىيىم سالىنعان» دەپ تولىقتىرادى.

تاشكەنتتىڭ «تۇركىستان» گازەتىنىڭ (1922 جىلدىڭ 13 قىركۇيەگىنەن باستاپ «قىزىل بايراقتىڭ» ورنىنا شىعادى) 1922 جىلعى 16 جەلتوقسانداعى ءنومىرىن­دە كەلتىرىلگەن قىسقاشا تسيفرلار دەرەگى 1921 جىلعى فەرعاناداعى بولشەۆيكتەر جاسىرعان الاپات اشتىقتىڭ سۇمدىق كورىنىسى. «تۇركىستان» دەرەگى – وبلىستىڭ «باسقا اۋداندارىمەن سالىستىرعاندا از-كەم زيان شەككەن» ءبىر عانا نامانعان ۋەزىنە قاتىستى. بۇل تسيفرلار مىناداي: ۋەزدىڭ حالقى 1920 جىلى 230 880 ادام (1914 جىلى – 303 790 ادام) بولادى, ال 1922 جىلى بارلىعى 190 675 عانا ادام ەسەپتەلدى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى 1921 جىلى حالىق 40 205 ادامعا ازاي­عا­­­­­نى ايقىندالادى.

استىقسىز اشىققان حالىق مالداردى جاپپاي سويۋدىڭ سالدارىنان 1920 جىلى نامانعان ۋەزىندە 31 574 باس جىلقى مەن وگىز (1914 جىلى – 86 866 باس), ال 1922 جىلى 26 177 باس قالعان. 1921 جىلعى شىعىن 5397 باستى قۇرايدى.

1922 جىلعى اشتىقتىڭ ناتيجەسى جونىندە دەرەك ءالى جوق. بىراق تۇركىستان كەڭەسىنىڭ ءحى سەزىنىڭ (1922 جىلعى جەل­توقسان) ەسەبى جانە تۇركىستان كومپار­تيا­سىنىڭ ءVىى كونفەرەنتسياسىنداعى ءتۇر­كى­­­­ستان واك مۇشەسى رۋدزۋتاكتىڭ بايانداماسى بويىنشا (رەسەيمەن سالىستىر­­عان­دا تۇركىستانداعى جالپى جاعداي 10 ەسەگە ناشار) فەرعانا وبلىسىندا ۇزاققا سو­زىلعان قازىرگى اشتىقتىڭ اقىرىنىڭ سۇمدىق بولاتىنىن بايقاۋعا بولادى.

اشارشىلىققا ۇشىراعان مۇسىلمان حالقىنا ەشقانداي كومەك جوق.

«اشىققاندارعا بىرنەشە ينتەرناتتار مەن اسحانالار اشىلدى. بىراق ولار اشىققاندار تاماقتانۋدان قاشاتىنداي ەتىپ ۇيىمداستىرىلعان. قاشپاعاندار ء(سىرا, كەڭەستىك اسحانالارعا باراتىندار بولار! – م.ش.) ولۋدە» دەپ حابارلايدى «تۇركىستان» سول نومىرىندە».

«مەديتسينالىق كومەك جوق دەپ اي­تۋ­عا بولادى. قىشلاقتاردا (اۋىلداردا) ەم­حا­­­­­نالار جوق. سوندىقتان اۋرۋلار ءۇشىن ءبىر عانا جول – بۇل ءولىم» دەپ جازادى گازەت.

قىرىلىپ بىتۋگە اينالعان فەرعانا­دان نورمادان تىس 105% كولەمىندە زاتتاي سالىق (1922 جىلدىڭ جەلتوقسا­نىن­­­­­دا) جيناعان. «فەرعانادا سالىق جيناۋ 120%-عا جەتەدى دەگەن ءۇمىت بار» (تۇركى­­­­­­­ستان حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ ءتور­­اعاسى جولداس پاسكۋتسكيدىڭ تۇركىستان كەڭەسىنىڭ ءحى سەزىندەگى بايانداماسىنان).

اشىققاندارعا كومەك كورسەتۋ ءجونىن­­­دەگى جاڭا عانا كەلىپ تۇسكەن «تۇركىس­تان­نىڭ» رەسمي حابارلاماسى وسىنشاما كولەمدە جينالعان سالىقتىڭ قىرىلىپ جاتقان مۇسىلمان حالقىنىڭ ءومىرىن ساق­تاۋعا جۇمسالادى دەپ ايتۋعا نەگىز بولمايدى. بۇل سالىقتىڭ «ەكونوميكالىق پايداسىن» ۇعۋ ءۇشىن, «قىزىل بايراق­تىڭ» (1922 جىلعى 6 شىلدەدەگى ءنومى­رىندە) حابارلاعانىنداي «فەرعانا وبلىسىندا ەگىس ناۋقانى 1922 جىلى 50%-عا عانا ورىندالعانىن» ەسكەرۋ قاجەت.

«بىزدە كەڭەس وكىمەتىنىڭ سالىق تالاپتارىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن استىق جەتپەي قالدى, سوندىقتان جاستىق, كورپە, ارتىق ىدىستاردى جانە مالدىڭ قالعا­نىن ساتۋعا تۋرا كەلدى», – دەپ جازادى ماعان انديجاننان (1923 جىلدىڭ قاڭ­تارىندا).

اشارشىلىققا ۇشىراعان مۇسىلمان تۇرعىندارىنا قاتىستى كەڭەس وكىمەتىنىڭ سۇمدىق سالىق سالۋ تالاپتارى (ەگىس باع­دارلاماسى 50%-عا عانا ورىندالعاندا 120% سالىق جيناۋى) تۇركىستانداعى بول­­شەۆيكتەردىڭ «اشتىق ساياساتى­ندا­عى» سول ءبىر سالىق ەپيزودىن ەرىكسىز ەسكە سالادى.

تاشكەنتتە 1919 جىلى 12 اقپاندا ءتۇر­كىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى رەۆوليۋتسيالىق كەڭەسى مەن ورتالىق ات­قارۋ كوميتەتىنىڭ بىرلەسكەن ءماجىلىسى بولدى. وندا ايرىقشا «اشتىقپەن كۇرەس جونىندەگى كوميسسيانىڭ» توراعاسى ت. رىس­قۇلوۆ (قىرعىز-بولشەۆيك, قازىر ءتۇر­كى­ستان حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ ءتور­اعاسى) «اشتىققا ۇشىراعان مۇسىل­مان تۇرعىندارىنىڭ جاعدايى تۋرالى» بايانداما جاسادى. رىسقۇلوۆ (تۇركىستان بولشەۆيكتەرىنىڭ ورگانى «ناشا گازە­تا­نىڭ» № 31 سانىندا جاريالانعان ەسەپ­­تەن الىپ وتىرمىن. –م.ش.): «اشار­شى­لىققا ۇشىراعانداردىڭ تىركەۋگە الىن­عانى ءبىر ميلليون, ال تىركەلمەگەنى بۇدان دا كوپ. سونىمەن ولكەنىڭ بۇكىل حال­قىنىڭ جارتىسى اشارشىلىققا ۇشى­راعان دەپ ويلاۋعا بولادى» دەيدى. رىس­قۇلوۆ جولداس اشتىقپەن كۇرەس ىسىنە جانە كوميسسيالاردىڭ ءىس-شارالارىنا تاش­كەنتتى قوسا العانداعى كەڭەس دەپۋ­تاتتارىنىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى كومي­تەتتەرى تاراپىنان نەمقۇرايلىلىقتى اتاپ كورسەتتى, ولكەدە ۇلتىنا قاراماستان داۋلەتتى تاپتارعا بەلگىلەنگەن تارتىپتە وتباسىنىڭ جىلدىق قاجەتتىلىگىنەن ار­تىق مولشەرىنە جاپپاي سالىق سالۋ تۋرالى دەكرەت شىعارۋدى, اشىققاندار قو­رى­نا: ازىق-ت ۇلىكپەن, كيىممەن, تاۋارلارمەن جانە باسقا دا زاتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ­دى ۇسىندى. توراعالىق ەتۋشى جولداس كازاكوۆ سالىمعا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلى­عىن, بۇنى قۋعىن دەپ قارايتىنىن, ارتىق جاۋ تاپپاس ءۇشىن قازىر ونى ەنگىزۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ايتتى.

جوعارعى رەۆوليۋتسيالىق كەڭەس پەن ورتالىق اتقارۋ كوميتەتتى كازاكوۆ جول­­داسپەن كەلىستى: سالىق جوباسى قا­بىل­دان­­­بادى, اشىققانداردىڭ ءىسى كەڭەستەر­دىڭ ات­قا­رۋشى كوميتەتتەرىنە (ياعني, وسى ىسكە نەم­قۇرايلىلىقپەن قاراعاندارعا) بەرىلدى.

بۇل «اشتىق ساياساتىنىڭ» ناتيجەسى 1.114.000 ولگەندەردىڭ (مۇسىلمان) جان­تۇر­شىگەرلىك تسيفرىندا كورسەتىلدى.

سول داۋىردەگى تۇركىستاندىق كەڭەس بيلىگىنە ماسكەۋ دە نارازى بولدى. ونى داۋلەتتى تاپتىڭ مۇددەلەرىن قورعايتىن «ولەرمەن وتارشىلدار» بيلىگى دەپ اتادى. سودان بەرى تۇركىستاندى ناعىز پرو­لە­تارلىق كەڭەس وكىمەتى باسقارىپ كەلەدى, ول كەدەيلەردى دە ايامايدى, شەتەل ءمۇد­دەسى ءۇشىن (استىق تۇرىندە جينالعان سا­لىق شەتەلگە جىبەرىلەدى) كوپشىك-كورپە­لە­رىن, ىدىس­تارىن ساتۋعا ماجبۇرلەپ وتىر.

بۇگىنگى بيلىككە ونىڭ ءوز اتاۋىن – بول­شەۆيكتىك كەڭەس بيلىگى دەگەندى قۋا­نا-قۋانا قالدىرامىز. بىراق بۇدان ءتۇر­كىستاندىق مۇسىلماندارعا جەڭىلدىك جوق: داۋلەتتىلەر مۇددەلەرىن قورعاۋشى «ولەر­مەن وتارشىلدار» رەجيمىندە دە, كەدەي­لەردىڭ كوپشىك-كورپەلەرىن جانە ىدىستارىن تارتىپ الاتىن پاتەنتتەلگەن بولشەۆيكتەر رەجيمىندە دە ولار بىردەي ولۋدە…

بەرلين. 22 ناۋرىز 1923 جىل

«دني» گازەتى, № 120

تۇركىستاننىڭ اششى شىندىعى

تاستار سويلەي باستادى… تۇركىستان­داعى اۋىر جاعداي تۋرالى بىزدەر الدە­قاشان جازعانبىز, ەندى تۇركىستان ور­تالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى حيدىر-اليەۆ سياقتى رەسمي تۇلعا مۇنى راستايدى. ونىڭ 1 قاراشادا ۆتسيك-ءتىڭ ءۇشىنشى سەسسياسىنداعى بايانداماسى قور­قىنىش ۇيالاتادى. تۇركىستاندا قۇلدى­راعان شارۋاشىلىق جانە اشتىق. اشتىق فەرعانادا ەرەكشە قاتتى سەزىلەدى, 1915 جىلى 886 مىڭ گەكتار ەگىلگەن بولسا, بيىلعى جىلى 270 مىڭ عانا ەگىلدى. فەرعانادا 280 000 ادام ەگىنسىز قالدى. كەڭەس قىزمەتشىلەرىن 95 000-نان 16 000 ادامعا دەيىن قىسقارتتى. جەرگىلىكتى قار­جىعا بەرىلگەن 3000 ەمدىك ورىننىڭ ءبى­رەۋى دە جۇمىس ىستەمەيدى. مەكتەپ جاسىن­داعى 700 000 جەرگىلىكتى بالالاردىڭ ءتۇر­­­كىستان بويىنشا مەكتەپتەردە 31 000, ياعني جيىرمادان ءبىر بولىگى عانا وقيدى.

حيدىر-اليەۆ كومەك كورسەتۋدى سۇرادى.

1923 جىل 9 قاراشا

«دني» گازەتى, № 312

اشتىق

اقمولادان ۇرەيلى حابارلار كەلۋدە: بۇكىل ۋەزدى اشتىق جايلاعان, – دەپ جازادى تۇركىستاننان. اشتىققا ۇشىرا­عان­دار­دىڭ سانى, ونىڭ كوپشىلىگى قازاقتار, 30-40 مىڭعا جەتىپ جىعىلادى. تاماق ءىز­دەگەن مىڭداعان ادامدار تۋعان جەرلەرىن تاستاپ, جان-جاققا بوسىپ كەتتى. بالاسىز اتا-انالار, اتا-اناسىز بالالار… بۇدان ءارى: «وزدەرىنىڭ قىلمىستىق ارەكەتتە­رى­مەن اشارشىلىق وكتەمدىگىنە جول بەرگەن مەملەكەتتىك بيلىكتەن نە كۇتۋگە بولادى؟»

شىندىعىندا, قازاق جەرىندەگى جانە سونىڭ ىشىندە اقمولا وبلىسىنداعى جاع­دايدى بىلەتىندەر ءۇشىن, 1921 جىلدان بەرى, بۇل اشتىق كەزدەيسوق ەمەس. 1921 جىلى وبلىس ىشكى رەسەيدەن اعىلعان اش بوسقىندارمەن تولدى. وعان قوسا ەگىن شىقپاي قالدى. اشتىقتىڭ شەگىندە تۇر­عان قازاق حالقىنا كەڭەس وكىمەتىنىڭ قا­لاي قاراعانىن ازىق-ت ۇلىك حالىق كوميس­سارياتىنىڭ (قازاقتاردان) سالىق رەتىن­دە شوشقا تالاپ ەتكەنىنەن كورۋگە بولادى. بيلىكتىڭ جاندايشاپتارى شوشقا­نىڭ ورنىنا قوي, ەشكىلەردى الا باستادى… سالىقتى جيناپ الدى. ىلە-شالا 1922 جىلى اشتىق باستالدى. «بوستان­دىق تۋى» مەن «قازاق ءتىلى» گازەتتەرى سول كەزدە اشتىققا ۇشىراعانداردىڭ سانى 445-450 مىڭ ەكەندىگىن انىقتادى. وسى گازەتتەر دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, مەملە­كەت­­­تىك كومەك جوعارىدا كەلتىرىلگەن سان­نىڭ نەبارى 6 مىڭ ادامدى عانا قامتىعان.

1922 جىلدىڭ ناۋرىزىندا قازاقتىڭ بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى ورتالىق كە­ڭەس وكىمەتىنە «كومەك كوميتەتىن» قۇرۋعا رۇقسات سۇرايدى. ءوتىنىش قابىلدانبادى, سوندىقتان ولار اشىققاندارعا كومەكتى ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى كەڭەستىك كوميسسيالارمەن ىنتىماقتاستى. سولاردىڭ ار­قاسىندا عانا كومەك كورسەتۋ ۇيىم­دارى ورنىقتى. ال «قازاق» كەڭەس وكىمەتىنىڭ قىزمەتى اشتىق جايلاعان اۋداندارعا «قازاق حالقىنىڭ ءومىرىن, سالت-ءداستۇرىن جانە ءتىلىن زەردەلەۋ… ءۇشىن قىزىل كە­رۋەن» جىبەرۋمەن شەكتەلدى («ەڭبەكشىل قازاق» گازەتى, 1922 جىل № 23).

1923 جىلى اقمولا وبلىسىندا تاعى دا قۋاڭشىلىق. ءالسىز جانە ونسىز دا وتكەن جىلدان ەگىنسىز, اشتىقتان ابدەن تيتىقتاعان شارۋاشىلىققا اۋىر سالىق­تار ارالاستى.

1924 جىلى ەگىن ناۋقانىن قامتاما­سىز ەتىپ, تۇقىممەن, ازىق-ت ۇلىكپەن جانە قۇرال-سايماندارمەن قولداۋ كورسەتۋدىڭ ورنىنا… بۇل جىلى دا (1924) ەگىن جارىم-جارتىلاي سەبىلدى جانە اشتىق…

قازىرگى قازاق كەڭەس وكىمەتى كومەك ۇيىمداستىرۋعا قاجەتتى ۋاقىتتى بەرليندە كەڭەستىك سىرتقى ساۋداداعى ءتىمىس­كىنىڭ اقىرىن تالقىلاۋمەن كەتىردى… سونان سوڭ «لەنيندىك سايلاۋ» كەلىپ جەتتى… سونان سوڭ سىرداريالىق جانە جەتىسۋلىق قازاقتاردى قازاق رەسپۋبليكاسىنا بىرىك­تىرۋ تۋرالى جوبا جانە وسى الەمدىك ما­ڭىزدى ماسەلەگە قاتىستى كوميسسارلىق ورىنداردى ءبولۋ… ودان ءارى اعىلشىن جۇمىسشى ۇكىمەتىنىڭ ساياساتىن تالقى­لاۋ­مەن اينالىسۋ كەرەك بولدى: ورىس حالقىنىڭ جاعدايىن جەڭىلدەتۋگە قارا­جات ىزدەستىرۋ… جانە قازاق كەڭەس وكىمە­تىنەن جەدەل جاۋاپ كۇتەتىن الەمدىك سايا­ساتتىڭ اعىمداعى باسقا دا ونداعان ماسەلەلەرى. اشتىق تۋرالى ويلانۋعا مۇرشاسى بولمادى.

اشتىققا ۇشىراعاندار دالادا جەم­تىك­پەن, مىسىقپەن, يتپەن كورەكتەنىپ كە­زىپ ءجۇر. كەڭەس وكىمەتى اشىققاندارعا قا­جەتتى مولشەردە كومەك كورسەتەتىن جاع­داي­دا بولماسا دا, رەسەيگە استىق جىبەرۋ­مەن اينالىسۋدا…

1924 جىل 5 شىلدە

«دني» گازەتى, № 503

تۇركىستانعا اشتىق قاۋپى ءتونىپ تۇر

تۇركىستاننان ۇرەيلى مالىمەتتەر كەلۋدە: «ەلگە اشتىق قاۋپى ءتونىپ تۇر. كەڭەس گازەتتەرى يتالياندىق انارحيستەر ساككو مەن ۆانتسەتتي ىستەرىمەن, قىتاي وقيعا­لارى جانە ۇندىدەگى اش بالالاردى سا­ناۋ­مەن اينالىسۋدا, اراكىدىك تۇركىستان مۇسىلماندارىنا ءتونىپ كەلە جاتقان قاۋىپ تۋرالى حابارلايدى. بولشەۆيك ەكونوميستەرى مۇقيات تۇردە الداعى ۋا­قىت­تاعى الەمدەگى استىق ءتۇسىمىن, مال ازىعىن ەسەپتەيدى; كەڭەستەر وداعىندا بەسجىلدىقتاعى ماقتا مەن استىق ءونىمى­نىڭ ەڭ ناقتى تسيفرلارىن بەرەدى; بەس جىلعا الدىن الا قاعاز سمەتالار عانا جاسالمايدى, اۋقىمدى شتاتى بار مەكەمەلەر قۇرىلۋدا; بەس جىلعا شارۋا­شى­لىقتىڭ بارلىق ءتۇرى بويىنشا رەسەيدەن ماماندار شاقىرادى… وزبەك, قازاق, تۇركىمەن كوممۋنيستەرى «كەڭەس شارۋا­شى­لىعىنىڭ بەسجىلدىق سوڭىنداعى جەتىستىكتەرى» دەپ قول قويادى.

جانە بۇل ەل اشتىقتىڭ شەگىندە تۇرعان ۋاقىت…

تۇركىستاندىق گازەتتەردى مۇقيات قاراپ وتىرامىن. وندا ءبارى جاقسى. سۋ جەتكىلىكتى, استىق تا جەتكىلىكتى سەبىلگەن; ەگىن دە جاقسى شىعۋعا ءتيىس; رەسەيدەن استىق تا جەتكىزىلۋدە.

بولشەۆيكتەر بيىل تۇركىستاندا بەرەكەلى جىل بولادى دەپ جازدى. كەنەت, اسپاننان جاي تۇسكەندەي, تۇركىستاننىڭ ءاربىر تۇكپىرىنەن قۇرعاقشىلىق, سۋدىڭ جەتىسپەۋى, رەسەيدەن استىق جەتكىزۋ جاعدايىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, ءتىپتى اشتىق تۋرالى مالىمەتتەر قارداي بورادى.

مىنە, تۇركىستان گازەتتەرىنەن بىرنە­شە ماقالالار.

تاشكەنتتىڭ «پراۆدا ۆوستوكا» گازەتى 14 تامىزدا «وزبەكستاندا استىقتىڭ» شىق­پاي قالعانى تۋرالى حابارلايدى. وسى گازەتتىڭ مالىمەتى بويىنشا وزبەك­ستاندا قۋاڭشىلىقتان جانە سۋ تاپشى­لىعىنان 109,935 دەسياتينا ەگىستىك زارداپ شەككەن…

اعىمداعى جىلدىڭ جالپى ءتۇسىمى بۇرىنعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا 30-40%-عا تومەن, – دەپ جازادى گازەت. اعىم­داعى جىلى استىقتىڭ شىقپاي قا­لۋى ەگىن جيناي الماي قالعان 1925 جىلدان دا اسىپ تۇر.

1925 جىلى وزبەكستان مەن قازاق­ستان­نىڭ ءبىر بولىگى اشتىققا ۇشىراعان.

تاشكەنت گازەتى, استىقتىڭ شىقپاي قالۋى سالدارىنان سامارقاند وكرۋگىندە – 7,708 شارۋاشىلىققا, زەرافشان وكرۋ­گىندە – 9,925 شارۋاشىلىققا, حودجەنت وكرۋگى بويىنشا – 152 شارۋاشىلىققا جەدەل كومەك قاجەت, – دەپ ءوز انىق­تاماسىن جالعاستىرادى.

سۋحانداريا جانە قاشقانداريا وك­رۋگ­­تەرى بويىنشا كومەكتى قاجەت ەتەتىن شارۋا­شىلىقتاردىڭ سانى كورسەتىل­مە­گەن…

بۇل – وزبەكستانعا قاتىستى مالىمەت­تەر.

تۇركىستاندا شىن مانىندە اشتىق باس­­­تالدى.

سول تاشكەنت گازەتىندە (باسقا ءنومى­رىندە) تاشكەنت اۋدانىنداعى اشتىق جانە اشتىققا ۇشىراعان تۇركىمەن تۇر­عىندارىنا استىق بەرىلە باستاعانى تۋرالى حابارلايدى…

«ەڭبەكشىل قازاق» گازەتى سىرداريا گۋبەرنياسىنا جەدەل تۇردە بەس ميللي­ون­عا جۋىق پۇت استىق قاجەت, – دەپ جازادى…

تۋركمەنيادان «مۋرگابە وزەنىندەگى جاعداي ءالى دە قاناعاتتانارلىقسىز كۇيدە قالۋدا. سۋدىڭ ازدىعى سونشالىق, ماقتا­نى ەكى-اق رەت سۋارۋعا عانا جەتۋى مۇمكىن».

وسى قىسقا عانا حابارلامادان مۋرگاب اۋدانىندا ەگىستىكتى سۋارۋعا سۋدىڭ مۇلدەم بولمايتىنىن ۇعۋعا بولادى.

ال مىنا «پراۆدا ۆوستوكا» گازەتىنىڭ (11 تامىزداعى) مالىمەتى استىق دايىن­داۋ­عا قاتىستى.

«استىق دايىنداۋ ناشار جۇرۋدە. ماۋ­سىم بويى 844 مىڭ پۇت بيداي, ارپا – 638 مىڭ پۇت دايىندالعان, بۇل جوسپارعا شاققاندا 17, 97 جانە 74, 12… بولادى».

وسى ۇزدىك-سوزدىق دەرەكتەردەن ءتۇر­كىس­تانعا تونگەن اشتىقتىڭ قاۋپى انىق…

تۇركىستانداعى اشتىق كەڭەس وكىمە­تى­نىڭ كولەڭكەسى سياقتى. بيلىك باسىنا بولشەۆيكتەر كەلگەن ساتتەن تۇركىس­تان­نىڭ باسىنان اشتىق كەتپەي قويدى.

«يەني تۇركىستاننىڭ» وتكەن سانىندا مەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ «اشتىق ساياساتى» تۋرالى جازدىم. قازىر مەن بولشەۆيك­تەردىڭ ءبىزدىڭ ەلدى كۇنى بۇرىن اشتىقتا ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر ەتەتىن, تۇركىستاندى ماسكەۋلىك وكىمەت پەن ونىڭ تىڭشى­لا­رىنىڭ قايىر-ساداقاسىنا تاۋەلدى ەتەتىن ساياساتى, تۇركىستانداعى ەكونوميكالىق ساياساتى تۋرالى بىرەر ءسوز ايتقىم كەلەدى.

تۇركىستانداعى كەڭەستىك ەكونوميكا­لىق ساياسات ماقتا شارۋاشىلىعىن كەڭى­نەن دامىتۋعا نەگىزدەلگەن بولۋى مۇمكىن. مىنە وسى جىلعى بىرنەشە تسيفر. «قىزىل وزبەكستاننىڭ» (1927 جىل 28 ماۋسىم) دەرەگى بويىنشا بيىلعى جىلدىڭ 10 ماۋ­سىمىندا وزبەكستاندا 544, 043 دەسياتينا, تۇركىمەنستاندا – 89,091 دەسياتينا تىركەلگەن. وسىلايشا, تۇركىستاننىڭ ەكى ماقتا شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن اۋدانىندا نەبارى 633,134 دەسياتينا ماقتا سەبىلگەن. وسىعان قىرعىزستان مەن قازاقستاننىڭ ماقتا ەگەتىن اۋداندارىن قوسىڭىز, سوندا ءسىز كەڭەس بيلىگى كەزىندە ماقتا سەبۋ قانشالىقتى تىم ۇلكەن مولشەرگە جەتكىزىلگەنىن كورەسىز. تۇركى­­ستانداعى حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ باس­قا سالاسىن, مىسالى, بۇكىل تۇركىستان شارۋاشىلىعىنىڭ ەڭ باستى ءتۇرىنىڭ ءبىرىن قۇرايتىن مال شارۋاشىلىعى اسكە­ري نورماعا دەيىنگى 70%-عا عانا جەتكەنىن ەسكەرسەك, وندا ماقتا شارۋاشىلىعىن وسىلايشا دامىتۋداعى ولقىلىق بىردەن كوزگە تۇسەدى. تۇركىستاندى تىرىلتەتىن جەر سۋارۋ جۇيەسى, كەڭەس دەرەكتەرى بويىنشا, اسكەري نورمانىڭ شامامەن 80%-ىن جۋىقتاعان.

وسىنداي جاعدايداعى ورتا ازياداعى ماقتا شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى – ناعىز اشتىقتىڭ قاۋپىن بىلدىرەدى.

كەڭەس وكىمەتىنىڭ رەسەيدەن استىق جەتكىزۋ جونىندەگى وزدەرىنىڭ مىندەتتەرىن تالاپقا ساي ورىنداماۋى جاعدايدى ودان ءارى ۋشىقتىرىپ وتىر.

كەڭەس بيلىگى وتكەن جىلى جاي عانا گازەتتىڭ (4 مىڭ رۋبلگە جۋىق) اقشاسىن جەپ قويعانى ءۇشىن ءبىر تاتاردى اتىپ تاس­تادى. كەڭەس وكىمەتى كەڭەستىك تارتىپتەن ءسال اۋىتقىعان ادامداردى وتە قاتاڭ تۇردە جازالايدى. بىراق تۇركىستانداعى اشتىقتى ۇيىمداستىرعان ايىپتىلار­دىڭ جاۋاپقا تارتىلعانى جونىندە بىردە-ءبىر وقيعا بولعان جوق. كەرىسىنشە اش­تىقتىڭ ودان ءارى ورشۋىنە ىقپال جاساعان ادامدار (توبولين, كازاكوۆ) نەمەسە تىپتەن اشتىقتى ادەيى ۇيىمداستىرۋعا قاتىسقاندار (پاسكۋتسكي) ەل الدىنداعى قىلمىسى ءۇشىن جازالانۋدىڭ ورنىنا قىزمەتى بويىنشا كوتەرىلدى.

قىلمىستىڭ جازاسىزدىعى جاڭا قىل­مىسقا اپارىپ سوعادى.

كەڭەس وكىمەتىنىڭ ماقتا ساياساتىنا كە­لەتىن بولساق, ەلدى اسىرايتىن استىق جەت­كىلىكتى نەمەسە ونى ۋاقىتىندا جەت­كى­زۋ ءمۇم­كىندىگىنە سەنىمدى بولعان جاعدايدا عانا ماقتا تۇركىستان ءۇشىن پايدالى بولادى.

استىق تۇركىستاننىڭ وزىندە جەتكى­لىكتى مولشەردە جوق جانە استىق ەگىلەتىن جەردى ماقتا ەگۋگە ماجبۇرلەپ جاتقاندا, ونىڭ بولۋى مۇمكىن دە ەمەس.

ماجبۇرلەپ ماقتا ەككىزۋدىڭ ايعاعى جەتكىلىكتى.

فەرعانا ديقاندارى بيدايلارىنىڭ سۋسىز قالعاندارىنا شاعىمدانادى, سە­بەبى سۋ ماقتا سۋارۋعا كۇشپەن اكەتىلەدى.

بولشەۆيكتەردىڭ ماقتا ورگاندارى دي­قاندارمەن جاساسقان كەلىسىم-شارتتا­رىن­دا ماقتا ەگىلگەن دالا ءداندى داقىل­دار­دان (ارىق اعىسى بويىنشا) تومەن ورنا­لاس­قان بولسا دا سۋ ءبىرىنشى كەزەكتە ماقتا ەگىلگەن دالاعا بەرىلەدى دەپ ايتىلعان.

«ەڭبەكشى قازاق» گازەتى, ەگەر دە جەر و باستا ماقتا ەگۋگە ارنالعان بولسا, سول ماقتا ەگىلمەگەن ءاربىر دەسياتينا جەر ءۇشىن ماقتا كوميتەتى 3 رۋبلدەن ايىپ­پۇل سالاتىنىن حابارلايدى…

وسى جىلدىڭ جازىندا ماسكەۋدە بول­عان ماقتاشىلار كەڭەسى استىق داقىل­دا­رى ەسەبىنەن ماقتا سەبەتىن اۋماقتى ۇلعاي­تۋ قاجەت دەپ ۇيعاردى.

كەڭەس وكىمەتىنىڭ وسى ساياساتىن ءدۇ­نيە­جۇزىلىك سوتسياليستىك ءتارتىپ جولىن­داعى كۇرەسىنە وزبەكستاننىڭ قاتىسۋ نىشانى دەپ تۇسىندىرگەن وزبەك كوممۋنيسى كاميلد­جان («يەني تۋركەستان» گازەتى­نىڭ ال­دىڭعى ءنومىرىن قاراڭىز) سياقتى ماسكەۋ­لىك بولشەۆيكتەردىڭ ق ۇلى بولۋ كەرەك.

كاميلدجاننىڭ فاكتىلەر تىلىندەگى رەۆوليۋتسيالىق سوزدەرىنە قاراساڭ, ءماس­كەۋلىك جوسپارلار ءۇشىن وزبەكتەر جانە باسقا تۇركىستاندىق تۇرىكتەر اشتىق ولىممەن قىرىلۋى كەرەك سياقتى.

ءبىز ماقتا وندىرىسىنە قارسى ەمەسپىز. بىراق ءبىز ونىڭ ءتيىمدى دامۋىن قالايمىز. ماقتا تۇركىستاندى ورىستاردان اكەلىنە­تىن استىعىنا تاۋەلدى قىلماۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزدا تۇركىستان شارۋا­شى­لىعىنىڭ باستى مىندەتى ءوزىن ءوزى اس­تىعىمەن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. ءبىز تۇركىستاندى ماسكەۋلىك جوسپارلار ءۇشىن قۇربان ەتكىمىز كەلمەيدى. ءبىز تۇركىستاندى باسىنان باستاپ ساياسي, ەكو­نوميكالىق تاۋەلسىز ەتىپ قۇرۋدى قالاي­مىز. تۇركىستاندى باسقا الەمنەن ءبولىپ-جارۋدان اۋلاقپىز. جوق. ول بارىنەن بۇرىن ءوزىنىڭ بايلىعىنا تويىنعان يەسى سياقتى توق, سونىمەن قاتار, باسقا ەلدەرمەن ءار سالا بويىنشا تەڭ ەكونوميكالىق قاتىناستا بولۋى كەرەك.

سوندىقتان دا ءبىز قازىرگى ويعا سىيمايتىن شامادان تىس ماقتا ەگۋدى دا­مىتۋدىڭ ورنىنا استىق ەگىسىن ۇلعايتۋدى قالايمىز.

ماسكەۋدىڭ قازىرگى باسشىلارى دا تۇركىستانداعى ماقتا ءوندىرىسى قالىپسىز جولمەن ءجۇرىپ جاتقانىن, ونىڭ تۇركى­­ستان­دىق تۇرعىنداردى ورىس استىعىنا تاۋەلدى ەتۋى ومىرلىك مۇددەلەرىنە سونشا­لىقتى زيان ەكەنىن وزدەرى ايتىپ وتىر. بولشەۆيك ەكونوميست مىرزالار مەملە­كەتتىك بيلىكتىڭ ءرولى قولدارىنا تيگەن سوڭ تۇركىستاندىق ديقانداردى سول باياعى قاناۋ ساياساتىنا الىپ كەلدى. ولار تۇركىستاندى, وزبەك كوممۋنيسى كاميلد­جان راستاعانىنداي, قىزىل ماسكەۋدىڭ وتارىنا اينالدىردى («يەني تۋركە­ستان» گازەتىنىڭ №2-3 قاراڭىز). ەڭ سوراقىسى سول ماسكەۋلىك وكىمەت وزدەرىنىڭ ماجبۇرلەيتىن ماقتا ساياساتىمەن تۇركى­ستان­دىقتاردىڭ تاعدىرىن ءوز قولدا­رىندا ۇستاپ وتىر.

وتكەن جىلدار بۇنى ناقتى دالەل­دەيدى.

قازىرگى تۇركىستاننىڭ باسىنا تونگەن اشتىق – سونىڭ دالەلى.

تۇركىستاندىقتار ماسكەۋلىك بيلىكتەن ازات بولىپ, ءوز ەلىنىڭ تولىق يەسى بولعان سوڭ عانا توق بولادى.

تۇركىستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەس – ول ءوز نانىڭ ءۇشىن كۇرەسۋ, ول وسى باي ەلدىڭ شارۋاشىلىعىنىڭ ءتيىمدى دامۋى ءۇشىن كۇرەسۋ دەگەن ءسوز.

ەڭ ءبىرىنشى نان. سوسىن بارىپ ماقتا.

بۇعان ءبىز ەلدى, تۇركىستاندىقتار, ءوز­دە­رىمىز باسقارعان كەزدە عانا قولىمىز جەتەدى.

ولاي بولماعان جاعدايدا, ءبىز «ءماس­كەۋلىك اشتىقتان» ەشقاشاندا شىعا المايمىز.

 [1927 جىل]

مۇستافا شوقايدىڭ شەتەل باسىلىمدارىندا

ءار كەزەڭدەردە جارىق كورگەن ماقا­لالار

توپتاماسىن قازاق­شاعا اۋدارىپ,

ۇسىنعان مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى

اقپارات جانە مۇراعات كوميتەتىنىڭ مۇراعات­­تار

مەن قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باس­تىعى

عازيزا يساحان.