تاريحي مۇرا – باعا جەتپەس قازىنا

سەيسەنبى, 13 قاراشا 2012 7:51

2004 جىلعى 13 قاڭتاردا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ №1227 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قازاقستاننىڭ عىلىمىن جانە قوعامىن ەلىمىزدىڭ تاريحي-مادەني قۇندىلىقتارىن قورعاۋ مەن ۇقىپتى پايدالانۋعا باعدارلانعان. وسى ماڭىزدى قۇجاتتا زەرتتەۋلەردىڭ ارحەولوگيالىق باعىتىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. سونىڭ ىشىندە بارلىق تاريحي ورىنداردى زەرتتەۋگە, ۇلتتىق تاريحي مۇرالاردى حالىقارالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋعا, تاريحي-مادەني مۇرالاردى كەشەندى تۇردە زەردەلەۋگە باسىمدىق بەرىلگەن.

سەيسەنبى, 13 قاراشا 2012 7:51

2004 جىلعى 13 قاڭتاردا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ №1227 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قازاقستاننىڭ عىلىمىن جانە قوعامىن ەلىمىزدىڭ تاريحي-مادەني قۇندىلىقتارىن قورعاۋ مەن ۇقىپتى پايدالانۋعا باعدارلانعان. وسى ماڭىزدى قۇجاتتا زەرتتەۋلەردىڭ ارحەولوگيالىق باعىتىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. سونىڭ ىشىندە بارلىق تاريحي ورىنداردى زەرتتەۋگە, ۇلتتىق تاريحي مۇرالاردى حالىقارالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋعا, تاريحي-مادەني مۇرالاردى كەشەندى تۇردە زەردەلەۋگە باسىمدىق بەرىلگەن.

وسى باعدارلامانىڭ ءساتتى اياق­تالۋىنا وراي وتكەن شارادا مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ مادەنيەت – ۇلتتىڭ بەت-بەينەسى, رۋحاني بولمىسى, جانى, اقىل-ويى, پاراساتى ەكەنىن ايتا كەلىپ, «ءما­دەني مۇرا» باعدارلاماسى – مادە­نيەتكە دەگەن مەملەكەتتىك كوزقاراس­تىڭ سونى ستراتەگيالىق ۇستانىمىن ايقىنداعان ماڭىزدى جوبا بولدى. ول جاڭادان قالىپ­تاسىپ جاتقان قازاقستاندىق قا­ۋىمداستىقتىڭ الەۋەتى مەن گۋما­نيستىك باعىت-باعدارىن تانىت­تى»,  دەدى.

ەلباسى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا تاريح پەن ءما­دە­نيەتتىڭ 35 ەسكەرتكىشىندە قايتا جاڭ­عىرتۋ جۇمىستارى اياقتالىپ, قازاقستان اۋماعىنداعى 30 قالا­شىقتا, قونىستا, تۇراقتا, وبالار مەن قورعانداردا ماۋسىمدىق ار­حەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىل­گەنىن ءمالىم ەتتى.

ايتا كەتۋ كەرەك, تاريحي-ءما­دەني قۇندىلىقتاردى قورعاۋ جانە ۇقىپتى پايدالانۋعا قاتىستى مەم­لەكەتتىك رەتتەۋ ماسەلەلەرى قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنداعى با­­سىم­دىق بەرىلگەن مىندەتتەردىڭ ءبىرى ەكە­نى انىق. ماتەريالدىق مۇرا وبەك­تىلەرىنىڭ ساقتالۋىن, عىلىمي جانە مادەني پايدالانىلۋىن قامتاما­سىز ەتۋ مەملەكەتتىڭ وزىندىك مادە­ني-ۇلتتىق ەرەكشەلى­گىن دامىتۋعا جاعداي جاسايدى, قازىرگى زامانعى جاھاندىق جانە ينتەگراتسيالىق ۇدەرىس جاعدايىن­دا قوعامنىڭ تۇ­راقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇگىنگى تاڭدا تاريحي, ارحەولو­گيا­لىق, ساۋلەتتىك جانە مادەني ەسكەرت­كىشتەردىڭ قيراۋى مەن مۇلدەم جويىلىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعاندىق­تان, بۇل پروبلەما ودان سايىن وزەكتى بولا تۇسۋدە. ورىن الىپ وتىر­عان كۇر­دەلى ەكولوگيالىق, ان­تروپوگەندىك فاكتورلار قورشاعان تابيعي جانە مادەني ورتانىڭ جاع­دايىنا, ونىڭ ماڭىزدى قۇرامى بولىپ تابىلاتىن تاريحي جانە مادە­ني ەسكەرتكىشتەردىڭ ۇگىتىلىپ قيراي تۇسۋىنە ىقپال ەتۋدە. سونداي جاع­دايدا تۇرعان ەسكەرتكىشتەردى انىق­­­تاۋ جانە زەرتتەۋ ارنايى ار­حەولو­گيالىق زەرتتەۋ ادىستەرىن قول­دا­نۋدى, ءارتۇرلى عىلىم مەن ءبىلىم ءجۇ­يەلەرىن ءبىر ارناعا تو­عىستىراتىن جاڭا باعدارلامالار مەن جوبالار كەشەنىن ازىرلەۋدى تالاپ ەتەدى. بار­لاۋ-ىزدەستىرۋ جۇ­مىستارىنا نانو­تەح­نولوگيالىق جانە يننوۆاتسيا­لىق ادىستەر قول­دانۋ كوپ جاعدايدا العا قويىلعان مىندەتتىڭ ناقتى ماڭىزدىلىعىنا جانە, ارينە, ما­مانداردىڭ كا­سى­بي­لىگىنە تىكەلەي بايلانىستى بولماق.

اتاپ وتىلگەن باسىم باعىتتار وتاندىق ارحەولوگيا سالاسىندا ءىز­دەستىرۋ جۇمىستارىن ودان ءارى جە­تىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. ءبىزدىڭ ماقسا­تىمىز – ارحەولوگيالىق ءبى­لىم سالا­سىنداعى ۇيىمداستىرۋ-قوعامدىق پروبلەمالاردى كورسەتۋ جانە عى­لىمي-زەرتتەۋ جانە گەنە­زيستى, ەۆوليۋتسيانى, سونداي-اق ەجەل­گى جانە ورتاعاسىرلىق كە­زەڭدەگى ەسكەرتكىش­تەردىڭ فۋنكتسيو­نالدىق ماڭىزىن زەرتتەۋدەگى باس­قارۋ ورگاندارىنىڭ الەۋمەتتىك ما­ڭىزدى قىزمەتتەرىنىڭ ناقتى جولدارىن ۇسىنۋ.

مەنىڭ ويىمشا, وسى ورايدا, مۇنداي ماسەلەلەردى قويۋ مەن شەشۋدە باسقارۋشىلىق قۇرىلىم­دار­دىڭ ءرولى مەن ورنىن انىقتاۋ وزەكتى ءارى ايقىن بولىپ وتىر. ويتكەنى, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ىنتالى ور­گاندارىنىڭ (تاريحي-مادەني مۇرا ەسكەرتكىشتەرىن قور­عاۋدىڭ رەسپۋب­لي­كالىق, وبلىس­تىق, ايماقتىق ورگاندارى, وبلىس­تىق ولكەتانۋ مۇ­راجايلارى جانە باسقا ۇيىمدار­دىڭ) قاتىسۋىنسىز بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ مۇمكىن ەمەس. بارلىق وسى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر جانە بي­لىكتىڭ جەرگى­لىكتى ورگاندارى (وب­لىس­تىق, اۋدان­­­­­دىق, اۋىلدىق اكىم­دىكتەر) كاسىبي ارحەولوگتارمەن تى­عىز بايلانىستا قىزمەت جاساۋعا, ۇيىم­داستىرۋ جۇمىستارى بارىسىندا ولارعا كومەكتەسۋگە, ارحەو­لوگيا­لىق ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى.

ءدال وسى جەرگىلىكتى جەردە تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋدا جانە سول ولكەنىڭ تا­ريحي-مادەني مۇرا ەسكەرتكىشتەرىن ايگى­لەۋدە جەرگىلىكتى بيلىك ورگان­دارى­نىڭ جانە تاريحي-مادەني مەكەمە­لەردىڭ ءرولى ايرىقشا.

وكىنىشكە وراي, قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ «تاريحي-مادەني مۇ­را وبەكتiلەرiن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» قولدانىستاعى زاڭىنا قاراماستان, باسىم بولىگى ءالى اشىلا قويماعان, تەرەڭ زەرتتەلمەگەن تاريحتىڭ ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق ەسكەرتكىشتەرى جەر­دى شارۋاشىلىق جانە ونەركا­سىپتىك ماقساتتا يگەرۋ بارىسىندا, سونداي-اق, قورشاعان ورتانىڭ ىقپالىنا بايلانىستى جانە قا­زىنا ءىز­دەۋ­شىلەردىڭ زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرىنەن ۇنەمى قيراتىلۋعا جانە جويىلۋعا ۇشىرايدى. تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ – مادەني جانە تاريحي قۇن­دىلىققا يە وبەك­تىلەردى ساقتاۋعا جانە قورعاۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالار كەشەنى. ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋ, ولاردىڭ تاريحي جانە فۋنكتسيونالدىق ما­ڭىزىن باعالاۋ, رەسمي مارتەبە بەرۋ, قالپىنا كەل­تىرۋ جانە ساقتاۋ وسى ءىس-شارا­لاردىڭ قۇرامىنا ەنگەن.

تاريحي مۇرامىزدى ساقتاۋعا جاۋاپسىز قاراۋىمىزدىڭ مىسالى رەتىندە «ەسىمحان ورداسى» اۋما­عىن ايتۋعا بولادى. ول ءوزى قورعا­لاتىن اۋماق, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, تولە بي اۋدانىنداعى كەڭەسارىق اۋىلىنا تاياۋ ورنا­لاس­­قان تاريحي ورىن. وكىنىشكە وراي, بۇگىنگى تاڭدا وسى تاريحي جەردە مۇراجاي ەمەس, ءارتۇرلى قۇ­رىلىس­تار مەن اۋىل­شارۋا­شىلىق جۇ­مىستارى جۇرگى­زىلۋدە.

ادامداردىڭ تاريحي قۇندى­لىق­تارعا جاۋاپسىز قارايتىن­دى­عىنىڭ بەلگىسى الماتى وبلىسىن­داعى ەجەلگى جەتىسۋ قورعاندارى اۋداندارىندا بايقالا باستادى. قىرىق جىل بۇرىن ءدال وسى جەردەن ەڭ باعالى ارحەولوگيالىق ولجا – «التىن ادام» تابىلعانى بەلگىلى. ارينە, جاعىمسىز ارەكەت­تەر وتە بەلەڭ الىپ كەتە قويعان جوق, بىراق جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى قور­عالاتىن اۋماقتىڭ جەرىن زاڭسىز پايدالانعىسى كەلەتىن­دەرگە ءجىتى كوز سالۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ەگەر كەڭەستىك كە­زەڭ­دەگى «تاريح جانە مادەنيەت ەس­كەرتكىش­تەرىن قور­عاۋ قوعامىنىڭ» سانسىز وكىلدەرى بولسا, جوعارىدا كەلتى­رىلگەن دەرەكتەر بويىنشا باياعى­دا-اق دابىل قاعار ەدى! ال بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ مادەني قۇن­دىلىق­تارىمىزدى قور­عاۋ ءىسى كاسى­بي ارحەولوگتاردان باسقا ەشكىمگە قاجەت ەمەس سياقتى كو­رىنەدى.

«جەرگىلىكتى جەردە», ياعني وبلىستاردا تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ ورتالىقتارى بار, بىرقاتار وڭىرلەردە مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا جۇمىس ىستەيدى. بىراق ولاردىڭ جۇمىسى قالاي جولعا قويىلعان؟ ولاردىڭ قۇرامىندا ماماندار بار ما؟ ال جالپى, سونداي «ور­تا­لىقتار» مەن «مەملەكەتتىك ينس­پەكتسيالاردا» ەسكەرتكىشتەردى قور­­عاۋ قىزمەتىنىڭ ءوزى قالاي ءجۇر­گىزىلەدى؟ ويلاندىراتىن دەرەكتەر بار, ول, اسىرەسە, ارحەولوگ مامانداردى قاتتى تولعاندىرىپ وتىر. اتاپ ايتساق, جوعارىدا اتال­­عان كوپتەگەن وڭىرلەردەگى ەس­كەرتكىش­تەردى قورعاۋ «ورتالىق­تارى» قور­عانداردى, قورىمداردى, ەسكى مە­كەندەردى, قالاشىقتاردى قورعاۋعا ءتيىستى وزدەرىنىڭ نەگىزگى كاسىبي جۇمىستارىمەن ەمەس, نەشە ءتۇرلى قىزمەتتەرمەن اينالىساتىنى تۋرالى دەرەكتەر بار. ونىڭ قاراپايىم ەكى-اق سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, كوپ جاعدايدا ونداي «ورتالىقتاردىڭ» قىزمەتكەر­لە­رىندە ەجەلگى قورعان دەگەن نە جانە ونى قالاي تانىپ-بىلۋگە بولاتىنى تۋرالى ازداپ بولسا دا تۇسىنىك جوق. ەكىنشى سەبەبىن اشىپ ايتساق, ونداي «ورتالىق­تاردا» «ەسكەرت­كىشتەردى قورعاۋ» دەگەن نە, ول جۇمىستى قالاي جۇرگىزۋ كەرەك, ول قانداي تەتىكتەردەن تۇ­راتىنى ءجو­نىندە ۇعىم قالىپ­تاسپاعان.

تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرت­كىشتەرىنە ارحەولوگيالىق قىز­مەتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ليتسەنزيا الۋ جانە رۇقسات بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسىندە ۇنەمى وزگە­رىستەر مەن تولىقتىرۋلار بولىپ جاتاتىنى قازاقستاندىق مامان­داردىڭ الاڭ­داۋ­شىلىعىن تۋدىرىپ وتىر. 2003 جىلعا دەيىن ار­حەولوگيالىق جۇ­مىستارعا رۇقسات «اشىق بەتپەن» بەرىلدى, ال ودان كەيىن ونى ليتسەنزيامەن اۋىستىردى. ەندى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى ەكو­نوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مي­نيسترلىگىمەن ءبىر­لەسىپ, ارحەولوگيا­لىق جۇمىستار جۇرگىزۋ ءۇشىن جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا ليتسەنزيا بەرۋدىڭ ورنىنا ەسكەرتۋ حاتتى بەرۋ نورماسىن ەنگىزۋ تۋرالى قۇجاتتار توپتاماسىن قاراستىرۋدا.

ەسكەرتكىشتەردى انىقتاپ جانە ولاردى زەرتتەپ, ساراپتامادان وتكىزۋ ىسىمەن تەك كاسىبي ارحەولوگتار, بىلىكتىلىگى جوعارى جانە مول تاجىريبە جيناقتاعان, كاسىبي تا­عىلىمى زور ەڭبەك ءوتىلى بار ماماندار عانا اينالىسۋى ءتيىس ەكەن­دىگىنە سەنىمدىمىن. ولاردىڭ جۇ­مىسى ارتەفاكتاردىڭ مادەني تە­رەڭ قابات­تارىن تابۋمەن شەكتەل­مەيدى, ەڭ باستىسى, مادەني مۇرا وبەك­تىلەرى رەتىندە ەسكەرتكىش­تەر­دى ساق­تاۋ مەن دۇرىس پايدالانۋ بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى تاڭدا زەرت­تەۋشى-ارحەولوگتار وتىرار, قوي­لىق, تالعار, اقىرتاس قالا­شىق­­تارىندا, بەعازى, ەسىك, بەرەل قو­رىم­دارىندا ىزدەستىرۋ جانە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋدە. ولار ەسكەرت­كىشتەردىڭ ساقتالۋى مەن «ءومىر ءسۇرۋىن» ۇزارتۋ, مۇرا­جايلاندىرۋ, ياعني مۇراجايلىق جانە كۇزە­تىلەتىن نى­سانعا اينالدىرۋ ء(ازى­رەت سۇلتان, ەسىك, بەرەل, مەركە-جايساڭ, تام­عالى پەترو­گليفتەرى تاريحي-مادە­ني قورىقتا­رى) ماسە­لەلەرىمەن اينالىسۋدا; تاريح ءجا­نە مادەنيەت­تىڭ عاجايىپ ەسكەرت­كىشتەرىن (بەسشاتىر, ەسىك, بەرەل, بورالداي مەن شىلىكتى قور­عان­دارىن جانە ەلىمىز­دىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ورنالاسقان كوپتەگەن تاۋ-تاسقا سالىنعان سۋ­رەتتەردى) قي­راپ جويىلۋدان قۇت­قارادى, ماي­بۇلاق تۇراعى مەن سارايشىق قالاشىعىنىڭ ساقتا­لۋى جولىندا ەڭبەك ەتۋدە. وسى تۇستا اتاپ ايتار بولساق, ورتا­عاسىرلىق كەزەڭدە ۇلكەن اكىم­شىلىك وكرۋگتىڭ ورتا­لىعى بولعان, اۋماعى شاشتان قاشعارعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان يسپيد­جابتىڭ ارحەولوگيالىق ەس­كەرت­كىشتەرىن زەرتتەۋدە ارحەولوگ­تار­دىڭ قوسقان ۇلەسى زور.

ءبىر الاڭداتارلىق ءجايت, ءبۇ­گىندە كوپتەگەن ادامدار ارحەولوگيامەن اينالىسۋعا اۋەستەنىپ ءجۇر. ءما­سەلەن, قاجەتتى بىلىكتىلىگى جوق ءتۇرلى ماماندىقتىڭ وكىلدەرى, مۇراجاي قىزمەتكەرلەرى, ۋنيۆەرسيتەت ۇستاز­دارى جانە كاسىبي ارحەولوگيالىق قىزمەتكە تىكەلەي قاتىسى جوق ادامدار ارحەولوگيا­لىق ىزدەۋ جۇمىس­تارىمەن اينالىسادى. ولاردىڭ كوپشىلىگى ارحەو­لوگيالىق زەرت­تەۋدىڭ ادىستەمە­سىنەن بەيحابار, سونىڭ ناتيجە­سىندە ارحەولوگيالىق وبەكتىنى دالالىق زەرتتەۋ پرو­تسەسىندە ەس­كەرتكىشتىڭ مادەني قاباتتارىنىڭ قيراۋى, ونىڭ قۇ­رىلىمدىق ءبىر­تۇتاستىعىنىڭ بۇ­زىلۋى ءجيى ورىن الىپ جاتادى, سونداي-اق جانە باسقا دا ماڭىزدى بولىكتەرى جويىلىپ كەتەدى. بۇل جەردە قۇرى­لىستار جۇرگىزۋ, جولدار سالۋ جۇ­مىستارى بارىسىندا ەسكەرتكىش­تەردىڭ بۋلدوزەرلەرمەن قيراتى­لۋى, بۇتىندەي تاريحي ارحەولو­گيالىق قۇندىلىقتاردىڭ قابات­تارى جويىلىپ كەتىپ جاتقانى تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟! ونداي ەلەنبەي جاتقان ەسكەرتكىشتەردىڭ ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق تاريحتى زەرتتەۋدە ماڭىزدىلىعى وتە زور ەكەنىنە ەشكىم دە تەرەڭ ءمان بەرىپ جاتپايتىنى قىنجىلتادى.

سونىمەن قاتار, رەسپۋبليكا­مىز­دىڭ كەيبىر ايماقتارىندا تۇر­عىندار ارحيتەكتۋرالىق ەس­كەرت­كىشتى اتا-بابالارى وزدەرىنىڭ ارعى تەگىندەگى ەسىمى بەلگىلى تۇل­عانىڭ قۇرمەتىنە سالعان كەسەنە دەپ ەسەپتەپ, وزدىگىنەن «رەستاۆراتسيا» جا­ساۋعا تىرىساتىنى تۋرالى كوپ­تەگەن دەرەكتەر بار. بۇل «جاڭا باستاما» ساۋلەتشىلەردىڭ ءبىرتۋما­لارىنان دا قىمباتقا ءتۇ­سەدى, ويتكەنى, تاريحي دۇنيەنىڭ سىرىن بىلمەيتىن ولاق «رەستاۆرا­تورلار­دىڭ» جۇمىسىنان كەيىن ەس­كەرت­كىشتەر تەز بۇزىلىپ جاتادى.

سوڭعى ءبىر-ەكى عاسىردىڭ وزىندە قانشا دۇنيەمىزدەن ايىرىلىپ قالدىق؟! كەڭ دالامىزدا تىپ-تىنىش جاتقان وبالار مەن قور­عاندارعا اياۋسىز «شابۋىل» جاسالدى. اسىرەسە, زەرگەرلىك بۇ­يىمدار, مانەتتەر, قىش ىدىس­تار كەڭەس وكىمەتى كەزىندە رەسپۋبليكامىزدان تىسقارى جاققا شى­عا­رىلدى. ول كەزدە ەگەمەن ەمەس­پىز, توسقا­ۋىل قوياتىن مۇمكىن­ىگىمىز بولعان جوق. ءبىزدىڭ جەرىمىزدەن تابىلعان قۇندى دۇنيەلەر كەيىن الەمنىڭ جەر-جەرىنە تاراپ كەتتى. ايتالىق, شەتەلدە بولعاندا, قا­زاقستاننىڭ ارحەولو­گيا­لىق ارتەفاكتارىن, ءتىپ­تى, امەريكادان دا كەزدەستى­رە­سىڭ. دامىعان ەلدەردىڭ قالالا­رىن­داعى تاريحي كونە ءدۇ­نيەلەردى ساتاتىن دۇكەن­دەرىنەن كورەسىڭ. سول سياقتى, اشە­ەي بۇيىمداردى بىرەۋلەر قولدا­رىنا تاعىپ جۇرەدى.

عالامتوردا تاريح پەن ءما­دە­نيەت ەسكەرتكىشتەرى قورعالعان اۋماق­تاردا ادامنىڭ قولىمەن جاسالعان ورەسكەل ىستەر تۋرالى دە­رەكتەر كوپ­تەپ كەزدەسەدى. كەز­دەيسوق بىرەۋلەر ءارتۇرلى قۇندى­لىقتاردى تابۋ ءۇشىن كونە قالا­شىقتاردى قوپارىپ جاتادى. ەگەر التىن نەمەسە كۇمىس مانەتتەر «قاراقازۋشىلار» ءۇشىن تەز اقشا تابۋدىڭ كوزى بولسا, ال كاسىبي ارحەولوگتار ءۇشىن ول – وتە ماڭىزدى اقپارات. اتاپ ايتقاندا, ول اقشا­لار قاي مونەت سارايىندا جاسالدى, سول ءبىر تاريحي كەزەڭدە كىم بيلىك جۇرگىزدى, سول نە وزگە مانەت­تەردە قانداي نىشاندار كورىنىس تاپقان؟ وسى سۇراقتاردىڭ جاۋابىن, شىنىمەن دە, باعا جەتپەس قۇندى مەتالداردىڭ دوڭگەلەك بەتى­نەن تابۋعا بولادى. ال ورتا­عاسىرلىق اشەكەي بۇيىمدارىنان ءبىزدىڭ زەرگەر اتا-بابالارىمىز­دىڭ شەبەرلىگىن بايقاۋعا بولار ەدى. ساقتالعان قىش ىدىستارىنا قاراپ, ەجەلگى شىعىس نەمەسە با­تىستىڭ ءتۇرلى وڭىرلەرىمەن كوپتە­گەن ساۋدا بايلانىستارى بولعانىن سەزىنەر ەدىك. بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا كەزىپ جۇرگەن, قازىرگى زامانعى مەتالل ىزدەگىشپەن قارۋ­لانعان قازىنا ىزدەۋشىلەر وتان­دىق تاريح عىلى­مىنا وراسان زور زاردابىن تيگىزۋدە. سوندىقتان بۇل كوكەيكەستى ماسە­لەنى زاڭناما­لىق دەڭگەيدە وتە جەدەل شەشۋ قاجەت.

مىسال كەلتىرۋ ءۇشىن الىسقا بارۋدىڭ قاجەتى جوق. ايتالىق, كورشى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا مۇنداي قىلمىستار ءۇشىن قاتاڭ جازا قاراستىرىلعان, ءتىپتى ءولىم جازاسىنا كەسۋگە دەيىن بارادى. مىسىر مەن يزرايل ەلدە­رىندە تاريح پەن مادەنيەت ەسكەرت­كىش­تەرىنىڭ ساقتالۋىن ارنايى پو­ليتسەيلىك بولىمشەلەر باقىلاي­دى. بۇل ماسەلەنىڭ زاڭمەن بەكى­تىلۋى جاعىنا كەلسەك, ۋكرايندىق ءارىپ­تەستەردە جاقسى ۇلگى بار. ۋكراينادا («نەزالەجنىيدا») «ار­­حەولوگيا تۋرالى» زاڭنىڭ قابىل­دانعانىنا دا ءبىراز ۋاقىت بولىپ قالدى. وندا ەجەلگى قازىنالاردى توناۋشىلارعا قارسى ارەكەت ەتۋ شارالارى وتە قاتاڭ قاراستىرىل­عان. ۋكراينادا «قارا قازۋشىلار­عا» ۇزاق مەرزىم قاماۋدا وتىرۋدى قاراستىراتىن قىلمىستىق جازالاۋ بەكىتىلگەن. ال بىزدە بۇل جاعى قالاي؟

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەر كودەكسiنىڭ 127-بابىندا: «تا­ريحي-مادەني مۇرا وبەكتiلەرi, ونىڭ iشiندە تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكiشتەرi ورنالاسقان جەر ۋچاسكەلەرi تاريحي-مادەني ماق­ساتتاعى جەرلەر دەپ تانىلادى. اۋماقتاردى يگەرۋ كەزiندە جەر ۋچاسكەلەرi ءبولiپ بەرiلگەنگە دەيiن تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتiلەرiن انىقتاۋ جونiندە زەرتتەۋ جۇمىس­تارى جۇرگiزiلۋگە تيiس. تاريحي, عىلىمي, كوركەمدiك جانە وزگە دە مادەني قۇندىلىعى بار وبەك­تiلەر تابىلعان جاعدايدا, جەر پايدالانۋشىلار ودان ءارi جۇمىس جۇرگiزۋدi توقتاتا تۇرىپ, بۇل تۋرالى تاريحي-مادەني مۇرا وبەك­تiلەرiن قورعاۋ جانە پايدالانۋ جونiندەگi ۋاكi­لەتتi ورگانعا حا­بار­لاۋعا مiندەتتi» دەپ جازىلعان. سونىمەن قاتار, وسى كودەكستە تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتiلە­رiنiڭ ساقتالىپ تۇرۋىنا قاتەر ءتوندiرۋi مۇمكiن جۇمىستار­دىڭ بارلىق تۇرلەرiن جۇرگiزۋگە تىيىم سالىناتىنى اتاپ كورسە­تىلگەن. بۇل جاۋاپتى جۇمىستى كىمگە سەنىپ تاپسىرۋعا بولاتىنىن كاسى­بي ارحەولوگتاردان ارتىق كىم بىلەدى؟! قايتالاپ ايتامىن, ار­حەولوگيالىق جۇمىستارمەن اينا­لىسۋعا تەك بىلىكتى جانە ارحەولو­گيالىق سالادا تاعىلىمدامادان وتكەن ادامداردىڭ عانا قۇقىعى بار! جانە بۇل جەردە جاۋاپ­كەر­شىلىك وتە جوعارى بولۋى ءتيىس.

بۇل مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تا­ريحي-مادەني مۇرالارىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ جونىندەگى نورما­تيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرى مەن ەرە­جەلەرىنە ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ قاجەت ەكەنى ءسوزسىز.

قازاقستاننىڭ جەر كودەكسىنە دە جەكە باپتاردى قاراستىرۋ كەرەك. سونداي-اق, «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتiلەرiن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ زاڭىنا دا تو­لىق­تىرۋلار ەنگىزۋ ورىندى بولار ەدى. 2012 جىلعى 2-شىلدەدە بۇل قۇجاتقا 20 جىل تولدى. زاڭنىڭ كوپتەگەن باپتارى ەسكىرگەنى انىق بايقالادى. ويتكەنى, ءومىر ءبىر ورىندا تۇرىپ قالمايدى, كوپتە­گەن نارسەلەر تەز وزگەرۋدە. ءارتۇر­لى مۇقتاجدىقتار ءۇشىن شارۋاشى­لىقتارعا جەر ءبولۋ جونىندەگى ماسەلەلەردى ارحەولوگ ماماندارمەن كەلىسپەستەن ءاتۇستى شەشە سالۋ ولاردىڭ الاڭداۋشى­لىعىن تۋدىرۋدا.

بىرقاتار, مىسالى, قۇرىلىس جۇمىستارىنا, جانۋارلاردى اتىپ الۋ, بالىق اۋلاۋ جانە ت.­ب. سا­لالارعا ليتسەنزيالار بەرۋدى نەمەسە حابارلاما جۇيەسىنە ءوتۋدى جە­ڭىلدەتۋگە بولادى دەپ ويلايمىن. الايدا, ارحەولوگيالىق سالالاردى شارۋاشىلىق نەمەسە كوممەر­تسيا­لىق قىزمەت سالالارىمەن تەڭەس­تىرۋگە مۇلدەم بولمايدى.

ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ – قۇ­زى­رەتتىلىك پەن بىلىكتىلىكتىڭ جو­عارى دەڭگەيلىگىن تالاپ ەتەتىن عىلىمي سالا.

 وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ەكى ماسەلەگە ەرەكشە كوڭىل اۋدارۋ قاجەت دەپ سانايمىن. ءبىرىنشى – ەسكەرتكىش­تەردى قورعاۋ جونىندەگى جەرگىلىكتى «ورتالىقتار» جۇمىس­تا­­رىنىڭ دەڭ­گەيى مەن ساپاسى. ەگەردە وبەكتيۆتى تۇردە قاراساق, وبلىس­تار بويىنشا ولاردىڭ كوپشىلىگى جۇ­مىس ىستەمەيدى نەمەسە ءمىن­دەتتەرىن ءوز دەڭگەيىندە ات­قارماي­دى. بۇل مەكەمەلەر ءوز قىزمەتى بارىسىندا ارحەولوگ ماماندارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس جاساي وتىرىپ, ءبىزدىڭ باعا جەتپەس قازى­نالارىمىزدى قور­­عاۋدى قامتا­ماسىز ەتۋى ءتيىس. ەكىن­شى ماسەلە – تاريحي-مادەني مۇرا­لاردى زەردەلەۋ جانە ساقتاۋ ىستە­رىنىڭ زاڭ­نامالىق جاعى. ونىڭ ىشىندە ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ­لەردى ليتسەنزيالاۋ ماسەلەسى وتە قىسقا مەرزىمدە رەتتەلۋى قاجەت. وسى ورايدا, «ارحەولوگيا تۋرالى» جاڭا زاڭدى ۋاقتىلى ازىرلەۋ اسا ما­ڭىزدى جانە ءتيىمدى بولار ەدى.

شىعىس دانىشپاندارى ەڭ تەرەڭ قۇدىق تا كەۋىپ قالاتىنىن, ەڭ قاتتى تاس تا ۇگىتىلىپ قۇم مەن شاڭعا اينالاتىنىن ايتىپ كەتكەن. جەر بەتىندە ماڭگىلىك ەشتەڭە جوق. تەك تاريح ماڭگىلىك بولۋى كەرەك!

كەرىسىنشە «تاريحي ەستەلىگى جوق ادامدار عانا ەشتەڭە جوعالت­پاي­دى», دەيدى قازىرگى كلاسسيكتەر. ال ءبىز وزىمىزدەگى باردى جو­عالتقىمىز كەلمەيدى. سوندىقتان دا ماقالا­نىڭ تاقىرىبى ماز­مۇنسىز ەمەس. ءبىز وعان قالاي جاۋاپ بەرۋ كەرەك­تىگىن بىلەمىز. ءويت­كەنى, تاريحي مۇرا – باعا جەتپەس قازىنا!

ءۋاليحان بيشىمباەۆ,

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,

«نۇر وتان» حدپ فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى,

اكادەميك.