سايىن دالانىڭ ساردارى
سەيسەنبى, 11 قىركۇيەك 2012 7:28
(بۇقارباي باتىردىڭ تۋعانىنا – 200 جىل)
تاريحشىلارىمىزدىڭ پايىمداۋىنشا, تەك سوڭعى بىرەر عاسىر كولەمىندە عانا قازاق حالقى 360-تان استام قاندى شايقاستاردى باستان وتكەرگەن ەكەن. ايتسە دە كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ ماڭىزى دا, سالماعى دا, ءتول تاريحىمىزدان ويىپ الار ورنى دا ەرەكشە. نەگە دەسەڭىز, اتالمىش الاپات ايقاس الدىنا قويعان ارمان-ماقساتىنىڭ ايقىندىلىعىمەن دە, اۋقىمدىلىعىمەن دە كۇللى الاشتى ورتاق مۇددەگە جۇمىلدىرا بىلگەن جالپىحالىقتىق سيپاتىمەن دە دارالانىپ تۇرادى. بۇگىن ءبىز قالىڭ قازاقتى اتقا قوندىرعان وسىناۋ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ باس ساردارلارىنىڭ ءبىرى, اقتىق دەمى بىتكەنشە كەنە حاننىڭ ەڭ سەنىمدى سەرىگى بولا بىلگەن مىڭباسى – بۇقارباي ەستەكباي ۇلى ءباھادۇر جايلى سىر شەرتكەلى وتىرمىز.
سەيسەنبى, 11 قىركۇيەك 2012 7:28
(بۇقارباي باتىردىڭ تۋعانىنا – 200 جىل)
تاريحشىلارىمىزدىڭ پايىمداۋىنشا, تەك سوڭعى بىرەر عاسىر كولەمىندە عانا قازاق حالقى 360-تان استام قاندى شايقاستاردى باستان وتكەرگەن ەكەن. ايتسە دە كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ ماڭىزى دا, سالماعى دا, ءتول تاريحىمىزدان ويىپ الار ورنى دا ەرەكشە. نەگە دەسەڭىز, اتالمىش الاپات ايقاس الدىنا قويعان ارمان-ماقساتىنىڭ ايقىندىلىعىمەن دە, اۋقىمدىلىعىمەن دە كۇللى الاشتى ورتاق مۇددەگە جۇمىلدىرا بىلگەن جالپىحالىقتىق سيپاتىمەن دە دارالانىپ تۇرادى. بۇگىن ءبىز قالىڭ قازاقتى اتقا قوندىرعان وسىناۋ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ باس ساردارلارىنىڭ ءبىرى, اقتىق دەمى بىتكەنشە كەنە حاننىڭ ەڭ سەنىمدى سەرىگى بولا بىلگەن مىڭباسى – بۇقارباي ەستەكباي ۇلى ءباھادۇر جايلى سىر شەرتكەلى وتىرمىز.
بۇقارباي باتىر 1812 جىلى, ياعني ورىس-فرانتسۋز سوعىسى تۇسىندا جالاعاش اۋدانىنداعى وسى كۇنگى ءوزىنىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن اۋىلدا ومىرگە كەلگەن. اكەسى ەستەكباي ەلگە وتە سىيلى, ءتىلگە شەشەن, قوعامشىل, قايىرىمدى, ساياتشى, سەرى كىسى بولعان دەسەدى. قازاقتا: «جاقسىنى ءبىر جاپىراق ەتتەن قىسادى», دەگەن ەجەلدەن كەلە جاتقان ءسوز بار عوي. سول ايتقانداي, ەستەكباي بابامىزدىڭ دا پەرزەنتتەرى تۇرماي, قىرقىنان شىعار-شىقپاستان شەتىنەي بەرسە كەرەك. ايتسە دە ابىز اقساقال تابيعاتىنا ءبىتكەن سابىرلىلىعىمەن اقجارىلقاپ كۇن تۋار ساتتەن ۇكىلى ءۇمىتىن استە ۇزبەيدى.
بىردە داستارقان باسىندا باس قوسقان ەل اعالارىنىڭ ءبىرى: «ءىزدەنگەن جەتەر مۇراتقا», دەگەن ءسوز بار عوي حالقىمىزدا. وتكەنگە سالاۋات, قالعانعا بەرەكەت, شىراعىم. كەزىندە سوپىلىق اعىمنىڭ ءىرى عۇلاماسى اتانعان باقۋادين اۋليەنىڭ باسىنا بارىپ, زيارات ەتىپ قايتساڭ قايتەدى. وزىڭمەن بىرگە كەلىندى دە الا كەتكەيسىڭ. قانشا پەرزەنت بەرەمىن دەسە دە, بۇل جاراتۋشى يەمىزگە قيىن شارۋا ەمەس قوي. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, ول جاقتان ەشكىم دە قۇرالاقان قايتىپ جاتپاعانعا ۇقسايدى. اللا جار بولىپ, نيەتتەرىڭدى قابىل ەتسىن», دەپ اعىنان جارىلىپ, اق باتاسىن بەرگەن كورىنەدى. سونىمەن, ەستەكباي بابامىز قۇداي قوسقان قوساعى زاعيپا انامىز ەكەۋى ساۋدا كەرۋەنىنە ىلەسىپ, اراعا بىرەر اپتا سالىپ, باقۋادين ءاۋليەنىڭ باسىنا كەلىپ تۇنەيدى. مال شالىپ, قۇدايى ساداقا تاراتادى, ءولى ارۋاقتارعا دۇعا باعىشتايدى. سول كۇنى تۇسىندە اسا تاياقتى, اق سالدەلى اقساقال ايان بەرەدى:
– شىراعىم, پەيىلىڭ پاك, جۇرەگىڭ تازا, تاۋبەشىل جان ەكەنسىڭ, وسىنىڭ ءۇشىن دە ءتاڭىرىم ساعان بەك ريزا. اللادان ون پەرزەنت سۇرايسىڭ با, الدە سولارعا تاتىرلىق بىرەۋىن قاناعات تۇتاسىڭ با؟
قۋانعانى سونشالىق, جالعىز شارانانىڭ تىرناعىنا زار بولىپ جۇرگەن ەستەكباي اتامىز:
– بىزگە سول ءبىر ءتۇيىر ۇلىڭىز دا جەتىپ جاتىر عوي, تاقسىر, – دەپتى.
– وندا بۇل ۇلىڭ بىرەۋ بولسا دا بىرەگەي بولىپ ەرجەتەر. اۋازاسى التى الاشقا جايىلار حاس باتىر بولار. ينشاللا, ۇزاق جاسار, ءاۋمين, – دەسە كەرەك.
اراعا جىل سالىپ جارىق ءدۇنيەگە كەلگەن نارەستەگە اكەسى بۇقارباي دەگەن ەسىم بەرەدى. ەرتەرەك ەسەيسىن دەپ ونى كىشكەنتايىنان-اق شاباندوزدىق ونەرگە باۋليدى. ال ساياتشىلىعى ەكى باستان عوي. بۋىنى بەكىپ, بۇعاناسى قاتپاي جاتىپ, ءومىرى جاۋىرىنى جەر ءيىسكەپ كورمەگەن تۇيە بالۋاندى جىعىپ, باس بايگەگە ءبىر ءۇيىر جىلقىنى ايداپ قايتادى. وسىدان كەيىن-اق ونىڭ الاپات كۇش يەسى عانا ەمەس, قاس قاعىم ساتتە-اق قارسىلاسىن قاپى قالدىرىپ كەتەرلىك ايلاكەرلىگى, كوز ىلەسپەس شالتتىعى اۋىل-ايماققا تۇگەل جايىلىپ كەتەدى.
اتاق-داڭقى ءۇش جۇزگە ءماشھۇر ساركەنىڭ نەمەرەسى بايقادام باتىر:
– مىناۋ ءتىرى بولسا, بولايىن دەپ تۇرعان بالا ەكەن, ەندى مۇنى اسكەري ونەرگە باۋليىق, – دەپ ونى ءوزىنىڭ جاساعىنا قوسىپ الادى. ءىنىسىنىڭ ات قۇلاعىندا ويناي ءبىلەرلىك شاباندوزدىعى, نايزاگەرلىگى, قىسىلشاڭ ساتتەردەن وپ-وڭاي جول تاۋىپ كەتەرلىك تاپقىرلىعى, جۇرەكتىلىگى قاتتى ۇنايدى. ساركە اتاڭنىڭ جولىن بەرسىن دەپ اعىنان جارىلىپ, اق باتاسىن بەرەدى. اعاسىنىڭ لەبىزى قابىل بولىپ, بابامىز بەرتىن كەلە كۇللى قازاقتىڭ جوعىن جوقتاپ, جانىنا جالاۋ بولار حاس باتىرى بولىپ قالىپتاسادى.
ءسويتىپ جۇرگەندە 1836 جىل دا كەلىپ جەتەدى. بۇل كەزدە بابامىز نەبارى 24 جاستا ەكەن. سول جىلدىڭ جادىراعان جازىندا جالاعاش جەرىنە كەنەسارى باستاعان ءمارتەبەلى مەيماندار ات باسىن تىرەپ, ءداۋىمباي وزەگىنىڭ جاعاسىنا كەلىپ جايعاسادى. قۇشاق جايا قارسى العان ەل اعالارىنا باس قولباسشى الداعى جىلدارى باستاۋ العالى تۇرعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە كىشى ءجۇز حالقى اراسىنان ەل نامىسىن قورعاي بىلەر ساربازدار ىرىكتەگەلى كەلگەنىن جەتكىزەدى جانە وسىعان جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋلەرىن وتىنەدى. قاشاننان قوناقجاي حالىق ەمەسپىز بە. مۇنىڭ ۇستىنە اتاق-داڭقى جەر جارعان ابىلاي حاننىڭ نەمەرەسى ادەيىلەي ساۋىن ايتا كەلگەن سوڭ, ەل قورعاۋ ىسىنەن كىم قالىس قالار دەيسىز, العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ بۇقارباي باستاعان ەل ازاماتتارى قابىلداندى. بۇلاردىڭ شاباندوزدىعى دا, نايزاگەرلىگى دە, ەڭ باستىسى جۇمىلعان جۇدىرىقتاي ءاۋىزبىرشىلىگى كەنەسارىنىڭ ويىنان شىعادى. ولار ءبىر اي بويى باس قولباسشىنىڭ سۇزگىسىنەن ءوتىپ, جوعارى باعاسىن الادى.
كەنەسارى باستاعان مەيماندار قاس قارايىپ, ىمىرت ۇيىرىلگەنشە سىر بويى جىگىتتەرىنىڭ اسكەري جاتتىعۋلارىن قىزىقتاسا, قالعان ۋاقىتتارىن ءان-جىر تىڭداۋعا, ايتىسكەر اقىنداردىڭ ايشىقتى ونەرلەرىن تاماشالاۋعا ارنايدى. جىر دوداسىندا وزا شاۋىپ, باس بايگەنى قانجىعاسىنا بايلاعان قارشاداي بالانىڭ وتكىرلىگى مەن قيىننان قيىستىرار ءسوز ساپتاۋى كەنەسارىعا قاتتى ۇنادى. ماقامى قانداي دەسەڭىزشى. توكپە جىراۋدىڭ ناعىز ءوزى دەرسىڭ! كۇنى ەرتەڭ-اق جورىق جىرشىسى بولۋعا سۇرانىپ-اق تۇرعان بۇل بوزبالا جالاعاشتىق اشامايلى كەرەيت نىسانباي جىراۋ بولاتىن-دى. وسى ساپارىندا ايتۋلى اقىنى اتانىپ, حاننىڭ اقتىق دەمى تاۋسىلعانشا نەبىر تار جول, تايعاق كەشۋلەردى بىرگە وتكەرىسەدى. نىسەكەڭ تاۋەلسىزدىگىمىز جولىنداعى تاباندى كۇرەسكەر عانا ەمەس, سونداي-اق «كەنەسارى – ناۋرىزباي» اتتى كولەمدى تاريحي داستانىندا جازعان اسىلى زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ نىسانبايدى ابىلاي زامانىنداعى بۇقار جىراۋدان كەيىنگى «جالىندى جورىق جىرشىسى», دەپ جوعارى باعالاۋى دا تەگىن بولماسا كەرەك.
قايسىبىر ساردار, قايسىبىر مىڭباسى بولماسىن, جاۋعا جالعىز شاپپاعان. ونىڭ ولىسپەي بەرىسپەس جاراقتى جاساعى, قيىن-قىستاۋ ساتتەردىڭ وزىنەن جول تاۋىپ شىعا الاتىنداي سەنىمدى سەرىكتەرى, كيەلى بايراعىن ارىنداي, جانىنداي اسپەتتەپ, ۇلىقتاي ءبىلگەن تۋبەگىلەرى بولعان. ءوزىمىز ءاڭگىمەلەگەلى وتىرعان ەلقوندى باتىر دا اتالاس اعاسى, باۋىرى بۇقارباي باتىردىڭ وڭ قولى بولعانعا ۇقسايدى.
باتىر بابامىز جورىققا شىعاردا ەڭ الدىمەن الگىندەي مىقتى جىگىتتەردەن جاسالعان جاساعىنا جانە جەكپە-جەككە شىققاندا قارسىلاسىن ات ۇستىنەن اۋدارىپ تاستار الاپات كۇش يەسى تۋبەگىسى ەلقوندى ىنىسىنە سەنەدى ەكەن. باتىر بابامىزدىڭ: «ەلقوندىم بار, نە قامىم بار», – دەۋىنىڭ سىرى دا وسىندا جاتسا كەرەك. تۋبەگىنىڭ تاعى بار ەرەكشە قاسيەتى – قۇرالايدى كوزدەن اتىپ تۇسىرەرلىك حاس مەرگەندىگى دەگەندى ايتادى كونەكوز قاريالار. ەلقوندى باتىر قاراقۇرىم بولىپ قاپتاپ كەلە جاتقان قالىڭ جاۋدىڭ شاشاقتى تۋىن ءدال كوزدەپ, ۇڭعىسىنان اتىپ تۇسىرەدى ەكەن. تۋى قۇلاعان سوڭ, اللا ءبىزدىڭ جولىمىزدى وڭعارمادى دەپ جاۋ دا ات باسىن كەرى بۇراتىن بولعان. مىنە, وسىلايشا اۋەلى قۇداي, سونان سوڭ تۋبەگىنىڭ مەرگەندىگى ارقاسىندا كوپتەگەن شايقاستاردى باتىر بابامىز قانتوگىسسىز اياقتاپ جۇرگەن.
بىزگە جەتكەن دەرەككوزدەرگە قاراعاندا, بابامىزدىڭ جۇرەكتىلىگى سونشالىق, تىپتەن قىلىشىنان قانى سورعالاپ تۇرعان حانداردىڭ دا قاھارىنان قايمىقپاعان. قارا قىلدى قاق جارارلىق ءتۋابىتتى سول تۋراشىلدىق قاسيەتىنەن استە اينىماعان. مۇنى وزىمەن قارۋلاس بولعان قاندى كويلەك جولداستارى ارعىن اعىباي دا, ءالىم جانقوجا دا, قىپشاق جانازار دا, سونداي-اق ساراي اقىنى, جەرلەسىمىز اشامايلى كەرەيت نىسانباي جىراۋ دا جوققا شىعارماعان. كەنە حاننىڭ تۋعان قارىنداسى, الىم-سالىقپەن اينالىساتىن ارنايى جاساقتىڭ قولباسشىسى بوپاي حانىمعا كەزىندە بابامىزدىڭ دا كوڭىلى اۋعان سىڭايلى. مۇنىڭ ءوزى اقىرىندا قىزۋقاندى ناۋرىزبايدىڭ نامىسىنا ءتيىپ, قاپىسىن تاپسا, قالايدا بۇقاربايدىڭ كوزىن جويۋعا ۇمتىلادى. بىراق قانشا وقتالسا دا جۇرەگى داۋالاماي-اق قويعان. ويتكەنى «اققا قۇداي جاق» دەمەكشى, بىرىنشىدەن, بابامىزدى بۇقارداعى باقۋادين اۋليەنىڭ ارۋاعى, ەكىنشىدەن, ەكى يىعىنداعى قوس جولبارىسى قىزعىشتاي قورعاپ, قارسىلاستارىنىڭ ءسىلتەگەن قىلىشىن دا, نايزاسىن دا قاعىپ تاستاپ وتىرعان. مۇنى كەيىن ناۋرىزبايدىڭ ءوزى دە مويىنداپ, قارۋلاس اعاسىنان كەشىرىم سۇراعان كورىنەدى. بۇل جەردە كەنە حاننىڭ دا: «ەر شەكىسپەي بەكىسپەس دەگەن ءسوز بار, ناۋانجان, باسقا-باسقا, بۇقاربايدىڭ ورنى ءبىز ءۇشىن بولەك قوي, ارۋاعى دا باسىم, ودان ايىرىلساق, بىلايعى كۇنىمىز نە بولماق؟» – دەگەن ەسكەرتپەسىن دە جوققا شىعارا المايمىز.
الاشتىڭ نەبىر جۇرەك جۇتقان حاس باتىرلارىن ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىكتىرە بىلگەن كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ (1837-1847) اياقتالعانىنا بيىل 164 جىل تولعالى وتىر. ارادا ءبىر جارىم عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە ونىڭ ءمان-ماعىناسى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا جاڭا ءبىر قىرىنان جارقىراي تۇسۋدە. كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە ورىس تاريحشىلارى كەنەسارىنى «ۇلتشىل, ب ۇلىكشىل, باسكەسەر» دەپ جەردەن الىپ, جەرگە سالىپ, ورىنسىز جەرگە پىشاق ۇرىپ جاتتى. وسى تاقىرىپقا تۇڭعىش رەت عىلىمي ديسسەرتاتسيا قورعاعان ە.بەكماحانوۆ اعامىز يتجەككەنگە ايدالىپ كەتتى. كەنە حان تۇقىمى دا قۋعىن-سۇرگىننەن كوز اشقان جوق. بۇقارباي بابامىزدى دا اۋىزعا الۋعا باتىلىمىز بارمادى. «اققا قۇداي جاق» دەمەكشى, قازىرگى كۇنى سول ءبىر ارىستارىمىزدى جالعان جالادان اراشالاپ الىپ, تاريح ساحناسىنا قايتا شىعارىپ جاتقان جايىمىز بار. بۇعان دا شۇكىرشىلىك دەيىك, اعايىن!
سان عاسىرلار بويى ءوز قۇزىرىنداعى بۇراتانا حالىقتاردى اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاپ, شەكسىز بيلىگىن جۇرگىزىپ كەلگەن ورىس وتارشىلارىنىڭ ازاتتىقتى اڭساعان كەنەسارى سىندى ارىستانداردى دا, البەتتە, ۋىسىندا ۇستاۋعا جانتالاسىپ-اق باعادى. بىراق ەلجاندى, ۇلتجاندى ازاماتتار مۇنداي وزبىرلىققا كونگىسى كەلمەي, كەنەسارى تۋىنىڭ استىنا توپتاسادى. وسىلايشا قازاق دالاسىندا ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى كەڭ قانات جايا باستايدى. ءاۋ باستان مىڭ قارالى ساربازدان قۇرالعان شاعىن اسكەر بەرتىن كەلە قۇرامى 20 مىڭدىق جاساققا جەتەدى. رەسەي سياقتى الپاۋىت ەلمەن ايقاسۋدىڭ وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنىن ىشتەي سەزسە دە, وسىنداي تاۋەكەلگە بارۋىنا تۋرا كەلەدى. سوندا ول قاۋقارسىز قارۋىنا ەمەس, قالىڭ ەلى –قازاعىنا, قيامەت كۇنىندە دە قاسىنان تابىلا بىلەتىن اعىباي, بۇقارباي جانە ناۋرىزباي سىندى حاس باتىرلارىنا سەنگەن ەدى. وزىق اقىل-ويى, پاراساتى, ايلاكەرلىگى, سوعىس تاكتيكاسىن جەتىك مەڭگەرگەندىگى ارقاسىندا جورىق جولىن ۇنەمى وزگەرتىپ, سوڭىنا شىراق الىپ تۇسكەن رەسەيدىڭ جازالاۋشى وتريادتارىن سان مارتە سازعا وتىرعىزىپ, كوپ شىعىنعا ۇشىراتادى. كەنەسارىنىڭ مۇنداي وپشەس ەرلىگىن, تىپتەن, قارسىلاستارى دا مويىنداۋعا ءماجبۇر بولعان.
بۇل جونىندە ورىس تاريحشىسى ن.ن. سەرەدان: «كەنەسارى ءوز جاقتاستارىنىڭ ىقىلاسىنا لايىقتى بيلەۋشىسى بولا ءبىلدى. ول باسقارعان جاساقتار رۋحىنىڭ جوعارىلىلىعىنا ەۋروپالىق اسكەردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ بولماسىن قولباسشىلارى قىزعانا قارايتىن ەدى… كەنەسارى ءوزىنىڭ جويقىن شابۋىلدارى كەزىندە جولىنداعىسىنىڭ ءبارىن تىپ-تيپىل ەتەتىن دۇلەي داۋىل سياقتى قۇيعىتا جونەلەتىن. الدىنان قانداي كەدەرگى كەزدەسسە دە بوگەلمەيتىن. قايتا, كەرىسىنشە, بارلىق توسقاۋىلدار مۇنىڭ توپان سۋداي ارىنداعان قۋاتىنىڭ الدىندا تۇگەل كۇيرەپ بىتپەيىنشە وعان ەش توقتاۋ بولمايتىن. كەنەسارىنىڭ بويىنداعى وسى قاسيەتتەرىن ءبىزدىڭ كوشپەندىلەر جوعارى باعالايتىن جانە ونىڭ ساردارلارى ءوز قولباسشىسىنا شەكسىز بەرىلىپ, شىن جۇرەكتەرىمەن ونى قاتتى قۇرمەتتەۋشى ەدى», – دەيدى.
ال ورىس زەرتتەۋشىسى ۆ.ا.پوتتو «قىرداعى جورىقتار حاقىندا» (1872) اتتى كىتابىندا: «كەنەسارى كوتەرىلىسى كەڭ اۋقىمدى جانە بىراۋىزدىلىق سيپاتقا يە بولدى. سوندىقتان دا ونى اۋىزدىقتاۋ وڭايعا تۇسپەدى. مۇنىڭ ۇستىنە ب ۇلىكتى وتە وجەت, اسا دارىندى ءجانە اسقان جىگەرلى ادام باسقاردى», – دەپ جازعان ەدى. مۇنىڭ ءبارىن ءبىز كەزىندە «قازاقتاردىڭ ءشاميلى» اتانعان كەنە حانعا دا, ونىڭ بۇقارباي سىندى سايىپقىران ساردارلارىنا بەرىلگەن ءادىل باعا دەپ ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. قازاقتىڭ اقيىق اقىنى ماعجان جۇماباەۆتىڭ: «الاشتا تالاي-تالاي ەرلەر وتكەن, ەرلەردە كەنەكەمە كىم بار جەتكەن», – دەگەن جىر جولدارى دا دۋلىعالى دالا پەرزەنتىنىڭ ابىروي-بەدەلىن ودان ءارى اسقاقتاتىپ تۇرعانداي.
رەسەي پاتشالىعى 1730-1740 جىلدارى جاسالعان كەلىسىم-شارتتاردىڭ ەكەۋىن دە ورىنداماي, العاشىندا ورىنبور, ترويتسك, ادىرلى, ورسك, پەتروپاۆل, پاۆلودار, سەمەي, وسكەمەن بەكىنىستەرىن تۇرعىزسا, ابىلاي حان ءدۇنيەدەن وتكەن بويدا ىشكە تەرەڭدەي ەنىپ, ىرعىز, تورعاي, اقمولا, كوكشەتاۋ, ورتاۋ, قارقارالى قامالدارىمەن قازاق جەرىن قۇرساۋلاي باستاعان. مىنە, وسى ءبىر باسقىنشىلىق ساياسات كەنەسارى مەن ونىڭ ساردارلارىن اتقا سۋىت قوندىرعان. كەنەسارى اق پاتشاعا جولداعان جەدەلحاتتارىنىڭ ءبىرىندە: «ەسىل, نۇرا, اقتاۋ, ورتاۋ, قارقارالى, توبىل, قوسمۇرىن اتام زاماننان بەرى ءوز جەرىمىز ەدى. ءبارىن تارتىپ الىپ, مىقتى بەكىنىستەرمەن قورشاپ الدىڭىزدار. ەندى قارۋ الىپ, اتقا قونباسقا بىزدە وزگە جول قالمادى», – دەپ ءوز ويىن اشىق بىلدىرگەن.
بەلگىلى عالىم ە. بەكماحانوۆ: «قىرمەن اراداعى ۋاقىتشا ءبىتىم, سول 1842 جىلى گورچاكوۆ تاراپىنان زاڭسىز بۇزىلدى. ەساۋل سوتنيكوۆ باسقارعان ءسىبىر وتريادى كەنەسارىنىڭ اۋىلدارىن شاۋىپ, كوپ مالدى ايداپ اكەتتى جانە كەنەسارىنىڭ ايەلى كۇنىمجاندى تۇتقىنداپ اكەتتى. كوپ ۇزاماي ءسىبىر وتريادى كەنەسارىنىڭ «اقساقال توبەدەگى» كوشىپ-قونىپ جۇرگەن اۋىلدارىن ويراندايدى. ابايسىز وتىرعان ەلدى قانعا بوياپ, 100-گە جۋىق ادامدى دارعا استىرىپ, 1000 تۇيە, 3000 جىلقى, 10000 قوي مەن 25 ادامىن تۇتقىنداپ, وزدەرىمەن بىرگە الا كەتەدى», – دەپ جازادى. («قازاقستان XIX عاسىردىڭ 20-40-جىلدارىندا». الماتى, 1994 جىل. 261-بەت).
باتىر بابامىز 10 جىل بويى قاشان كەنەسارى حاننىڭ اقتىق دەمى بىتكەنشە ازاتتىق تۋىنىڭ استىندا ارىستانشا ايقاسادى. بۇقارباي باتىردىڭ ۇلقاياق, بۇلانتى, جىلانشىق وزەندەرىنىڭ بويىنداعى وشپەس ەرلىكتەرى مەن سوزاق, اقمولا بەكىنىستەرىن باعىندىرۋداعى ابدەن ىسىلعان, شار بولاتتاي شيرىققان ءور تۇلعاسى مەن كانىگى اسكەري قولباسشىلارعا عانا ءتان ويلى ءىس-قيمىلدارىن كەنە حان ارقاشان ريزاشىلىقپەن ەسكە الىپ, وزگە ساردارلارعا ۇلگى-ونەگە ەتىپ وتىرعان. مىسالى, ورىس وفيتسەرى كاربىشەۆ باسقارعان اقمولا بەكىنىسىن تىزە بۇكتىرۋ وتە قيىنعا تۇسكەنگە ۇقسايدى. تەرەڭ ورمەن, بيىك تە قالىڭ دۋالدارمەن تۇمشالانعان بەكىنىستى اۋزىنان وت بۇرىككەن اۋىر زەڭبىرەكتەر بولماسا, وزگە قارۋمەن باسىپ الۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس-ءتىن. بۇقارباي, باسىقارا باتىرلار باستاعان جاساقتار بۇعان دا ايلا-امال تابادى. ولار ءوز ساربازدارىنا ۇشىنا مايلى ءشۇبەرەكتەر ورالىپ, وت تۇتاتىلعان جەبەلەرمەن اتقىلاۋعا بۇيرىق بەرەدى. وسىلايشا بەكىنىس ىشىندە جان تۇرشىگەرلىك ءورت پايدا بولىپ, ورىس اسكەرلەرى امالسىزدان تىزە بۇگەدى. وكىنىشكە قاراي, وسى كەسكىلەسكەن شايقاستا باسىقارا باتىر مەرت بولادى.
البەتتە, باتىر بابامىزدىڭ 10 جىلعا سوزىلعان جورىق جىلدارى مەن وشپەس ەرلىكتەرىن ءبىر ماقالاعا سىيعىزۋ استە مۇمكىن ەمەس. بيىلعى بۇقارباي باتىردىڭ 200 جىلدىق تويىنا وراي ءالى دە تالاي-تالاي زەرتتەۋلەر مەن كولەمدى دۇنيەلەردىڭ جارىق كورەرى ءسوزسىز. ءبىز بۇل ماقالامىزدا باتىر بابامىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى تاباندى كۇرەسىنىڭ كەيبىر ساتتەرى جايلى عانا سىر شەرتتىك. ال ول كىسىنىڭ ەكى تاڭبالى تابىندى وتىرىقشىلىققا بەيىمدەپ, ۇلكەن نۇرانىڭ بويىنان 25 شاقىرىمدىق جارما قازدىرتىپ, ەگىنشىلىككە بەت بۇرعىزۋى, اقتىق دەمى ءبىتكەنشە بيلىك قۇرىپ, ەل-حالقىنىڭ ىنتىماق-بىرلىگىن ساقتاۋداعى ءولشەۋسىز ەڭبەگى قانشاما دەسەڭىزشى؟! بۇل وزىنشە ءبىر پارا دۇنيە.
اڭگىمەمىزدى قورىتىندىلاي كەلە, قاراسوزگە قايماق تۇرعىزعان حالىق جازۋشىسى, سۇيىكتى جەرلەسىمىز, باتىر بابامىزعا جيەن بولىپ كەلەتىن ءابدىلدا تاجىباەۆ اعامىزدىڭ «بۇقارباي باتىر – ناعاشىم» اتتى تولعاۋىمەن اياقتاساق:
كەنەسارى حانمەن ءبىر بولعان,
نىسانبايعا جىر بولعان.
قيىن-قىستاۋ ساتتەردە,
ەلىنە قالقان, تۋ بولعان.
ەلى ءۇشىن عانا ەڭىرەگەن,
ولەتىن جەردە دە ولمەگەن.
جاسقانىپ جاۋدان كورمەگەن.
نامىستى قولدان بەرمەگەن,
كوز ىلەسپەس شالتتىقپەن
جاۋىنا نايزا سەرمەگەن.
بۇقارباي باتىر – ناعاشىم.
سەكىلدى ەدى دارا شىڭ.
شيىرشىق اتىپ تۇراتىن,
كورسە جاۋدىڭ قاراسىن.
وردا بۇزار شاعىندا-اق,
حالقىنان العان باعاسىن.
جاراتپايتىن دۇشپاننىڭ
وزبىرلىعى مەن نالاسىن.
باتىرلىق پەن تەكتىلىك
تۇراتىن تاۋىپ جاراسىم.
بۇقارباي باتىر – ناعاشىم.
قىرانداي قاعىپ قاناتىن
جاۋىنان تويات تاباتىن.
ابىلايلاپ ات قويسا,
وت بولىپ لاۋلاي جاناتىن.
جاۋىن جەڭسە جانىشتاپ,
ايىزى ءبىر قاناتىن.
تىلەگىن تىلەر حالقىنان
كەرەمەت قۋات الاتىن.
قازاعىم دەسە قان جۇتقان
جىرتقىزباعان جاعاسىن.
بۇقارباي باتىر – ناعاشىم.
كورمەگەن تاققا تالاسىپ,
كورمەگەن ەشبىر اداسىپ.
قورعاپ وتكەن قىزعىشتاي
قوينى قۇتتى دالاسىن,
شىداپ باققان ەلەمەي
قان جوسا بولعان جاراسىن.
ارىستانداي ايباتتى,
جولبارىستاي قايراتتى
بۇقارباي باتىر – ناعاشىم.
جەتىدە تاعام ءبىر تاتقان,
جورىقتى عانا ۇناتقان.
تاس قامالدىڭ ءوزىن دە
قام كەسەكتەي ۋاتقان.
جاپا شەككەن جانداردى
جاقسى سوزىمەن جۇباتقان.
سۇرىنبەي وتكەن سىناقتان
جاقىنداتۋدى عانا ويلاعان
اعايىنداردىڭ اراسىن.
قاسيەتىمەن دە شەشەندىك
ءتانتى ەتكەن الاشىن.
بۇقارباي باتىر – ناعاشىم.
جوقتان باردى قۇراعان,
ەگىن ەكتىرگەن نۇرادان.
قىرمانى تولىپ قىزىلعا
ءدان كەتپەگەن ۇرادان.
ەلدىڭ قارنىن توعايتقان,
نەسىبەسىن دە مولايتقان.
ەكى تاڭبالى تابىننىڭ
ابىروي-دانقىن زورايتقان.
بۇقارباي باتىر – ناعاشىم.
قازاق دالاسىندا وتكەن وسىنداي باتىردىڭ ارۋاعىن قاستەرلەۋ ءۇشىن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمدىگى بۇقارباي ءباھادۇردىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويىن كەڭىنەن اتاپ وتپەكشى. وسىعان وراي ايماقتا قىركۇيەكتىڭ 28-29-ى كۇندەرى كەڭ كولەمدە ەكىكۇندىك ءىس-شارا وتەدى. مەرەيلى مەرەيتويعا الىس-جاقىنداعى اعايىننىڭ ءبارىن شاقىرامىز.
احات جاناەۆ,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى.
قىزىلوردا.
