ماعجاننىڭ اناسى
جۇما, 22 ماۋسىم 2012 7:53
قازاقتا ەرتەدەن كەلە جاتقان: «الىپ – انادان», دەگەن ءسوز بار. بۇل اناسى اسىلدىڭ بالاسى دا جاقسى بولادى دەگەندى عانا بىلدىرمەيدى, ونىڭ ۇرپاق تاربيەسىندەگى ورنىنىڭ بولەك, ەل ءۇمىتىن اقتايتىن ارلى ازامات, كوكىرەگىنە ساۋلە ۇيالاعان سانالى ۇل-قىز وسىرۋدەگى ەڭبەگىنىڭ ولشەۋسىز, مەحناتىنىڭ شەكسىز ەكەنىن ايعاقتايتىن, ءومىردىڭ ءوزى ۇسىنعان اياسى اسا كەڭ, ماعىناسى تۇڭعيىق تەرەڭ ۇلاعات.
جۇما, 22 ماۋسىم 2012 7:53
قازاقتا ەرتەدەن كەلە جاتقان: «الىپ – انادان», دەگەن ءسوز بار. بۇل اناسى اسىلدىڭ بالاسى دا جاقسى بولادى دەگەندى عانا بىلدىرمەيدى, ونىڭ ۇرپاق تاربيەسىندەگى ورنىنىڭ بولەك, ەل ءۇمىتىن اقتايتىن ارلى ازامات, كوكىرەگىنە ساۋلە ۇيالاعان سانالى ۇل-قىز وسىرۋدەگى ەڭبەگىنىڭ ولشەۋسىز, مەحناتىنىڭ شەكسىز ەكەنىن ايعاقتايتىن, ءومىردىڭ ءوزى ۇسىنعان اياسى اسا كەڭ, ماعىناسى تۇڭعيىق تەرەڭ ۇلاعات.
تۇندە تۇرىپ ءتۇن ۇيقىڭدى ءتورت ءبولدىڭ,
تىنىش ۇيىقتاسىن دەپ از سويلەپ, از كۇلدىڭ.
ىڭىرانسام, ءيا قارنىم اش, ءيا توڭعان
ەكەنىمدى ويلاماستان تەز ءبىلدىڭ.
«جانىم – دەدىڭ, – قاراشىعىم, ق ۇلىنىم», –
ءسۇيدىڭ, قىستىڭ, دەدىڭ:
«ءتاتتى قىلىعىڭ!» –
قاز-قاز تۇرسام, ەزۋ تارتسام, قۇلاسام,
يا جىلاسام – ءبارى جاقتى قىلىعىم.
ۇلى اقىنىمىز ماعجان جۇماباەۆ اناسى جايلى وسىلاي تەبىرەنەدى. قاناتى ەرتە قاتايىپ, كىندىك قانى تامعان تۋعان ۇياسىنان, وسكەن ورتاسىنان ەرتە ۇشقان ول ماڭگى سونبەيتىن ماحاببات, سارعايعان ساعىنىش وتىنا سۋارىلعان «اناما» دەپ اتالاتىن بۇل ولەڭىن اقىل توقتاتىپ جىگىت بولىپ قالعان شاعىندا, «اتا-اناڭنان بەز دەدىڭ, بەزبەدىم بە؟ قاڭعىرىپ تالاي جالعىز كەزبەدىم بە؟ باسىما تالاي قارا كۇندەر تۋدى, اتا-انا, تۋىسقان ىزدەدىم بە؟» دەپ ەل-جۇرتىنان جىراقتا جالعىزدىقتىڭ ازابىن تارتىپ جۇرگەندە جازعان. اقىننىڭ «جان ءسوزى» دە بىزگە انا مەن بالا – ءبىر ءبۇتىن, اجىراماس ۇعىمدار دەگەندى ۇقتىرادى. كەشە اناسى ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ, بوبەگىن الديلەسە, ءار قىلىعىنا, قيمىلىنا ءماز بولىپ «جانىم», «قاراشىعىم», «ق ۇلىنىم» دەپ استى-ۇستىنە ءتۇسىپ ەمىرەنسە, ءسابي سىيلاعان اللاعا مىڭ دا ءبىر شۇكىرشىلىك ايتىپ, باقىتتىڭ بەسىگىندە تەربەلسە, بۇگىن بالاسى «جانىم انام – جىبەك ءتىلدى, اق كوڭىل» دەپ اناسىن اينالىپ-تولعانادى, وعان جان تەڭگەرمەيدى, ەلجىرەيدى. ول ءۇشىن بۇل ومىردە انادان قىمبات, انادان جاقىن, انادان اسقان ەشكىم جوق. «شەت جەرلەردە تەرىس جولدان ساقتارعا, جان بالاڭا اق باتاڭدى بەرە كور», دەپ ءبىر وزىنە عانا سەنەتىنىن, ءار كەز ءومىر داۋىلىنان ساقتايتىن انا قۇشاعىنان پانا ىزدەيتىنىن جەتكىزەدى.
ءوزىنىڭ قۋاتتى سوزىمەن, شۋاقتى جىرىمەن قازاق ادەبيەتىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتكەن, شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماعان جۇيرىك, سۇلۋ ءسوز, كەستەلى ويدىڭ حاس شەبەرى, قازاقتىڭ اسىل پەرزەنتى, التى الاشتىڭ ارداقتىسى, حالقى ءۇشىن, ەلىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن جارقىراپ جانعان, كۇنگە عانا تابىنعان, وزىنە عانا باعىنعان, جۇرەگى مەن جانى – وت, يمانى مەن ارى – وت, پوەزيا الەمىندەگى ساۋلەسى ماڭگى ءوشپەس جۇلدىز, قايتالانباس قۇبىلىس, «ولەڭدى مۋزىكاعا اينالدىرعان, دىبىستان سۋرەت تۇرعىزعان, سوزگە جان ءبىتىرگەن, جاڭا ولشەۋلەر شىعارعان» (م.اۋەزوۆ) ماعجان جۇماباەۆتاي ۇلىنى ومىرگە اكەلگەن انا قانداي بولدى ەكەن دەگەن ساۋال كوپتەن كوكەيىمنەن كەتپەي مازالاپ ءجۇرۋشى ەدى. ماعجاننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا زەر سالا ءجۇرىپ ءبىراز ادامنان سىر تارتتىم, ەداۋىر دەرەك جينالىپ قالعان سەكىلدى. سونىڭ وزىندە قالامدى قولعا الۋعا اسىقپادىم. بىردە ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ جانىنان شىعىپ تۇراتىن «كىتاپ پاتشالىعى» جۋرنالى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەپ جۇرگەن جاس اقىن باۋىرجان قاراعىز ۇلىنىڭ: «اعا, ءسىز ماعجاندى زەرتتەپ ءجۇرسىز عوي, اناسى تۋرالى جازىپ بەرىڭىزشى», دەپ قولقا سالعانى بار. «ءيا» دەپ كەلىسىمىمدى بەرسەم دە, سول جولى اقىن ءىنىمنىڭ ءوتىنىشىن قاناعاتتاندىرا المادىم. 1988 جىلدان بەرى ماعجان الەمىن ءبىراز شارلادىم, ءبىراز جايعا قانىقتىم دەسەم دە, ءالى دە ءبىر جايلاردىڭ قولىمدى دا, ويىمدى دا تەجەپ تۇرعانى وزىمە ءمالىم.
ول كىسىنى كوزى كورگەندەردىڭ ءبارى دەرلىك ومىردەن ءوتىپ كەتتى. «تەمەكەڭ بولماسا؟..» تەمەكەڭ دەپ وتىرعانىم – ماعجان جۇماباەۆتىڭ ءىنىسى ءسالتايدىڭ (شىن اتى ءسالىمجان) ۇلى تەمىربولات اعاي. ول كىسىنىڭ جاسى قازىر جەتپىستەن اسىپ بارادى. ءبىر كەزدەسكەندە گۇلسىم شەشەي مەنىڭ ەكى جاسىمدا قايتىس بولىپتى دەپ ەدى. «ەكى جاسار بالانىڭ ەسىندە نە ساقتالۋشى ەدى؟» دەگەن وي دا قايتا-قايتا قىلاڭ بەرىپ, ءۇمىتىم سۋ سەپكەندەي بولدى. دەگەنمەن, ماعجاننىڭ اناسىنىڭ جايىن ءبيبىزايىپ اجەيدەن (تەمىربولات ءسالىمجان ۇلىنىڭ اناسى) جاقسى بىلگەن ەشكىم بولعان جوق قوي دەگەن ويمەن وعان تاعى ءبىر جولىعىپ, ءسوز تارتۋعا ۇيعاردىم.
وسى ارادا تەمىربولات ءسالىمجان ۇلىنان ەستىگەندەرىمە ويىسپاس بۇرىن, ءبيبىزايىپ اجەي تۋرالى از-مۇز اڭگىمەلەي كەتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. ويتكەنى, ول كىسى ماعجاننىڭ اكەسى بەكەن قاجىنىڭ باسىنان باعى تايىپ, شاڭىراعى شايقالعان, كۇيزەلگەن, كۇيرەگەن قيىن كەزەڭدە وسى وتباسىنىڭ بار اۋىرتپالىعىن كوتەرگەن, اقىننىڭ اكە-شەشەسىنە تىرەۋ, پانا بولعان, اسىراپ-ساقتاعان بىردەن-ءبىر ادام. بەرتىن, توقساندى جاعالاتىپ بارىپ قايتتى. كوزى تىرىسىندە ماعجان تۋرالى بىلەتىندەرىن جازىپ الايىن دەپ ۆوزۆىشەن (قازىر ماعجان جۇماباەۆ) اۋدانىنداعى باستومار اۋىلىنا بىرنەشە رەت بارعانمىن. جاسى كەلىپ قالعان كىسى عوي, قويعان سۇراعىڭدى ەستىمەگەندەي ويلانىپ كوپ وتىراتىن. وتكەن كۇندەر جايلى اڭگىمەلەگەندە قاباعى اشىلمايدى, اققۇبا ءجۇزى مىڭ قۇبىلىپ, قايتا-قايتا ۋھىلەي بەرەدى. ول كىسىنى دە تۇسىنۋگە بولادى, جۇرەك تۇكپىرىنە شەر بولىپ قاتقان مۇز جارتى عاسىر ۋاقىت وتسە دە وڭايلىقپەن ەري قويا ما؟!. ءوزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كورمەگەنى جوق. «ءبىز ءوزى جۇماباي اۋلەتىنە جيەن بولىپ كەلەمىز. مەنىڭ شەشەم ءرازيا جۇمابايدىڭ قىزى مارجىكەيدەن تۋعان. ايتەۋىر, ءدام جازىپ سول شاڭىراقتىڭ تابالدىرىعىن اتتادىم. ءسالىمجاننىڭ تاڭداۋى ماعان تۇسكەندە, قارسىلىق بىلدىرگەن جوقپىن. بىراق قۋانىشىمىز باياندى بولمادى. ماعجان ۇستالعاننان كەيىن شولاق بەلسەندىلەر ءبىزدىڭ ۇيگە قۇزعىنداي ۇيمەلەدى. الدىمەن ەكى قايناعام – ءاباممۇسىلىم مەن قاھارمان ۇستالىپ كەتتى. 1937 جىلدىڭ ورتاسىندا مۇحامەدجان قاينىم تۇتقىنعا الىندى. ءبارى دە – «حالىق جاۋى». «قارا شاڭىراققا» ءسالتاي ەكەۋمىز يە بولىپ قالدىق. كوپ ۇزاماي ونىڭ باسىنا دا قارا بۇلت ءۇيىرىلدى. ماسكەۋدەگى «بۋتىركا» اباقتىسىندا وتىرعان اعاسىن ەكى-ءۇش رەت ىزدەپ بارعان ءسالتايدى دا «حالىق جاۋىسىڭ» دەپ تۇرمەگە تىقتى. مال-مۇلكىمىز تۇگەلدەي تاركىلەندى, جيعان-تەرگەننىڭ ءبارى ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتتى. ۇيدە كىتاپ كوپ ەدى, ءبارى قولدى بولدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جۇماباي ۇرپاقتارىنىڭ اتامەكەنى – ساسىقكولدىڭ ويرانى شىقتى…»
ماعجاننىڭ ءىنىسى ءسالتاي مەن بيبىزايىپتان قالعان جالعىز تۇياق – تەمىربولات ءسالىمجان ۇلى اتاعى جەر جارعان تۋىسى, اكەسى دەسەك تە ارتىق ەمەس, ماعجاننىڭ ءبىراز ولەڭدەرىن جاتقا ايتادى. «كىتاپتارى شىعىپ جاتىر عوي, ونى وقيتىن مەندە كوز جوق, بۇرىنعىلاردان ەستىگەنىمدى ايتامىن», دەيدى ءوزى. كەي ولەڭدەرىن ايتقاندا سوزدەن جاڭىلىپ, تۇتاس شۋماقتارىن تاستاپ كەتەتىنى دە بار. ال ساسىقكولگە كەلگەندە, قوس جانارى نۇرلانىپ, شاپقان اتتاي كوسىلىپ كەتەدى ەكەن.
الىستان مۇنارلانىپ شالقىعان كول,
بەتىندە كۇننىڭ نۇرى بالقىعان كول.
جارىسىپ ساف كۇمىستەي اق كوبىگىڭ,
ماپ-مايدا مولدىرىڭدە قالقىعان كول.
جانىندا جاس بالالار ويناعان كول,
جان-جانۋار سۋىڭدى ءىشىپ, تويماعان كول.
كوز سالىپ جالتىرىڭا, مۇڭعا باتىپ,
عاشىقتار جارىن ىزدەپ ويلاعان كول.
شەشىنىپ قىز-كەلىنشەك سۋ العان كول,
ءار جاندى مولدىرىڭنەن سۋارعان كول.
ماسايراپ, سۋعا تويىپ ءتورت ت ۇلىك مال,
دوڭىڭە ويناق سالىپ, قۋانعان كول.
سىرتىڭدا اق بوز ۇيلەر جاراسقان كول,
بايلارىڭ كەدەيلەرگە قاراسقان كول.
اعايىن تاتۋ-ءتاتتى قونىس بىرگە,
ساۋلىقتى ساعات سايىن سۇراسقان كول.
ءتۇرلى قۇس اۋەز قوسىپ, شۋلاعان كول,
شۋاقتا بالىقتارىڭ تۋلاعان كول.
ساپىرىپ سارى قىمىز ەرتەڭدى-كەش,
باسىڭدا كەڭەس قۇرىپ, دۋلاعان كول.
وسىلاي بابا جىرىنىڭ ويعا ورالعان شۋماقتارىن وزىندىك ناقىشىمەن ايتا وتىرىپ, ماعجان مۇرالارىنان, اسىرەسە, «ساسىقكولدى» سۇيەتىنىن داتتەگەن تەمەكەڭ:
– مىنە, ماعجان ءوزى وسىلاي جىرلاعان ساسىقكولدىڭ جاعاسىندا تۋعان, – دەدى. – ساسىقكول – ماعجاننىڭ قۋانىشى مەن قايعىسى. ۇلكەندەردەن ەستىگەنىم – كەزىندە ساسىقكول تەرەڭ ءارى ايدىنى كەڭ كول بولىپتى. جاز تۋا ءىشى قاز, ۇيرەك, قاسقالداق پەن شۇرەگەي سياقتى نەشە ءتۇرلى قۇستارعا تولىپ كەتەدى ەكەن. اتامىز جۇماباي وسى كولدىڭ باتىس جاق جاعاسىن كومكەرىپ تۇرعان قالىڭ ورماننىڭ باۋىرىنا ۇلكەن اعاش ءۇي سالىپتى. ماعجان دا, بەكەن اتامىزدىڭ باسقا بالالارى دا وسى ۇيدە ءدۇنيە ەسىگىن اشقان. وسى شاڭىراققا گۇلسىم شەشەمىز كەلىن بولىپ تۇسكەن. گۇلسىم تۋرالى جازامىن دەگەنىڭ دۇرىس ەكەن. شەشەم بەرتىندە ءجيى ەسكە الىپ, جارىقتىق كەرەمەت ادام ەدى دەپ وتىراتىن. ماعجانداي ۇلدى دۇنيەگە اكەلگەن انانىڭ ەسىمى حالىق اۋزىندا جۇرگەنى ءجون عوي.
ماعجاننىڭ بالالىق شاعى ءبىر قۇرساقتى جارىپ شىققان التى ۇل, ەكى قىزبەن بىرگە, اكەسىنىڭ كىندىك قانى تامعان وسى ۇيدە, ساسىقكولدىڭ جاعاسىندا ءوتتى. وسى ۇيدە ونى اناسى گۇلسىم بەسىك جىرىمەن الديلەپ, ەشكىمنەن كەم قىلماي ءوسىردى. دەمەك, ماعجاننىڭ بويىنداعى كوپ جاقسى قاسيەتتەر وعان الدىمەن اناسىنان دارىعان دەسەك, قاتەلەسپەسىمىز انىق. ولاي بولسا, ماعجاننىڭ اناسى گۇلسىمدى تانۋ, تابيعاتىنا ءۇڭىلۋ ماعجان ءومىرىنىڭ قۇپيالارىنا دا جول سالاتىنى ءسوزسىز.
سونىمەن, گۇلسىم كىم؟ الدىمەن شىققان تەگىنە توقتالساق, بۇل جايىندا ەل اراسىنداعى اڭگىمە, زەرتتەۋشىلەردىڭ وي-پىكىرلەرى ءالى كۇنگە ءبىر ارنادا توعىسا قويعان جوق. بىرەۋلەر «گۇلسىمنىڭ ارعى اتالارى وزبەك جەرىنەن كەلىپ, قازاق قىزىنا ۇيلەنگەن ادام ەكەن» («ماعجان جۇماباەۆ شىعارمالارى» الماتى, 1989 ج.) دەسە, تەمىربولات ءسالىمجان ۇلى جاقىندا كەزدەسىپ اڭگىمەلەسكەنىمىزدە: «گۇلسىمنىڭ اكەسى مەككە-مەدينەگە بارار جولدا ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسىپ ءجۇرگەن تۇركىمەن ەكەن, ماعجاننىڭ اتاسى جۇماباي قاجىلىققا بارعان ءبىر ساپارىندا كەزدەستىرىپ: «سەن بۇل جاقتا جۇرمە, بىزگە ەر», دەپ شاقىرىپ الىپتى», دەپ تاعى ءبىر توسىن اڭگىمەنىڭ شەتىن شىعاردى. ۇلكەن اداممەن ءسوز جارىستىرماسام دا, بۇل اڭگىمەنىڭ قيسىنعا كەلمەيتىنىن سەزدىردىم. جۇماباي سياقتى بەلگىلى ادامنىڭ ايدالادا ساۋدامەن كۇنىن كورىپ جۇرگەن تۇركىمەندى, بىزگە بەلگىسىز ءبىر سەبەپتەرمەن, ءوز ەلىنە شاقىرۋى, ەرتىپ كەلۋى مۇمكىن, بىراق اتىن دا, زاتىن دا بىلمەيتىن ادامنىڭ قىزىن بالاسىنا قوستى دەگەنگە سەنە الماي وتىرمىن دەدىم. تەمەكەڭ بۇعان الىپ-قوسارىم جوق دەگەندەي ءۇنسىز قالدى. سول سيياقتى گۇلسىمدى وزبەككە اپارىپ قوساتىنداي دا ەشقانداي دايەك, دەرەك جوق. ماعجاننىڭ ءىنىسى ءسالتايدىڭ ء(سالىمجاننىڭ) قوساعى بيبىزايىپقا ءىنى بولىپ كەلەتىن مارقۇم اقىن حامزا ابدۋللين «سۇم ءومىر اباقتى عوي سانالىعا» دەگەن ماقالاسىندا («ماعجان الەمى» الماتى, 2009 ج. ) ماعجاننىڭ اناسى گۇلسىمنىڭ اشىربەك اتتى ءىرى وقىمىستى ءارى ىسكەر قازاقتىڭ ۇيىندە دۇنيەگە كەلگەنىن جازادى.
«گۇلسىم ۋاقتىڭ قىزى». بۇل – اكادەميك عاريفوللا ەسىمنىڭ ءسوزى.
– بىرەۋلەر كەرەيدەن تاراتىپ ءجۇر عوي.
– جوق, ۋاق.
– ناقتى دەرەك بار ما؟
– …
ەندى كەرەيدەن تارايدى دەگەنگە ويىسساق, بۇل سوزدەردى مەن جاي ايتا سالعان جوق ەدىم. بەكەننىڭ ەكىنشى ۇلى قاھارماننىڭ بالاسى عادىلشا قاھارمان ۇلى ءوزىنىڭ 2005 جىلى «قازىعۇرت» باسپاسىنان شىعارعان «جاجەكە» دەپ اتالاتىن ەڭبەگىندە: «بەكەن كەرەي رۋىنان اشىربەكتىڭ قىزى گۇلسىمگە ءۇيلەنەدى», دەپ جازادى. مەنىڭشە, وسى سوزدەردە ءبىر شىندىق جاتقان سياقتى. كوزى تىرىسىندە عادىلشا قاھارمان ۇلىمەن بىرنەشە رەت كەزدەسىپ, ماعجان, جالپى, جۇماباي اۋلەتى تۋرالى ءبىراز اڭگىمەنىڭ باسىن شالعانىمىز بار. ول كىسى سوعىسقا قاتىسقان, ۇستازدىقپەن اينالىسقان كوزى اشىق ادام بولاتىن. ماعجان اقتالعاننان كەيىن قايتا-قايتا قىزىلجارعا كەلىپ, مۇراعات, مۇراجايلاردى ارالاپ, ماعجان تۋرالى دەرەكتەردى جيناستىرۋمەن اينالىستى. كەيىن كىتاپ شىعاردى.
قولدا بار دەرەكتەرگە قاراعاندا, اشىربەك كىسى ەسىگىندە جۇرگەن ادام ەمەس. عادىلشا قاھارمان ۇلى گۇلسىمنىڭ تۋعان ءىنىسى حاكىمنىڭ قىزىلجاردا تۇرعانىن جازادى. ۋفا قالاسىنداعى عاليا مەدرەسەسىندە وقىپ جۇرگەن ماعجان ۇستازى, تاتاردىڭ اتاقتى جازۋشىسى عالىمجان يبراگيموۆتىڭ: «مۇندا سەن وقيتىن وقۋ جوق, سەن ءبىلىمنىڭ جولىن باسقا جەردەن ىزدە», دەگەن اقىلىنا قۇلاق اسىپ, ەلگە ورالعاندا, العاشقى كەزدە قىزىلجارداعى حاكىم ناعاشىسىنىڭ ۇيىندە تۇرادى. ول كۇن سايىن دەرلىك قالالىق كىتاپحاناعا بارىپ, ورىسشا كىتاپتاردى وقي باستايدى. وسىندا مىرجاقىپ دۋلاتوۆپەن كەزدەسەدى, ودان ورىس تىلىنەن ساباق الادى. مىرجاقىپ دۋلاتوۆ ونىڭ تالابىن قولداپ, ورىستىڭ ءىرى اقىندارى ا.پۋشكين مەن يۋ. لەرمونتوۆتىڭ ولەڭدەرىن اۋدارتادى. ءسويتىپ, ماعجان ومبىعا كەتكەنشە ورىس تىلىنە ءبىرشاما توسەلىپ قالادى.
ماعجاننىڭ ادەبيەتكە قۇشتارلىعى ەرتە ويانادى. ون ەكى جاسىندا قىزىلجار قالاسىنداعى بەگىشەۆ مەدرەسەسىنە ءتۇسكەنگە دەيىن-اق ول ادەبيەتكە دەن قويىپ, «ءتىپتى قازاق, تاتار ادەبيەتىن بىلاي قويعاندا, اراب, پارسى اقىندارىنىڭ, اتاپ ايتقاندا, فيردوۋسي, ساعدي, حافيز, ومار حايام, نيزامي, ناۋاي سياقتى دانالاردىڭ ۇلى داستاندارىن ءتۇپنۇسقالاردان وقىپ ۇيرەنۋدى ءوزىنىڭ ماشىعىنا اينالدىرادى» (حامزا ابدۋللين). سول سيياقتى ءدىني كىتاپتاردى دا قولىنان ءتۇسىرمەي, كۇللى پايعامبارلاردىڭ قىزىقتى ومىرلەرىن جاتتاپ الادى. ناق وسى كەزدە ول ولەڭ جازا باستايدى. ماعجانعا ءارىپتەردى ۇيرەتكەن, كىتاپ وقۋعا باۋلىعان كىم؟ ارينە اناسى. مىنە, وسىلاردىڭ بارىنەن ءبىز ونىڭ اناسىنىڭ كوزى اشىق, ساۋاتتى ادام بولعانىن اڭعارامىز.
– ماعجان سول كەزدە اقىنداردان كىمدى ءپىر تۇتتى ەكەن؟
– اپام ابايدىڭ شىعارمالارىن قولىنان تاستامايتىن دەپ وتىرۋشى ەدى.
بۇل سوزدەردىڭ جانى بار. وعان ماعجان جىرلارىن وقىپ وتىرىپ-اق كوز جەتكىزۋگە بولادى. جاس ماعجان ابايعا ەلىكتەپ, ونىڭ ىزىمەن كوپتەگەن ولەڭدەر جازادى. (“جازعىتۇرى”, “كۇز”, “قىسقى جولدا”, ت. ب.). وسىلاي اباي ونىڭ سىرلاسىنا, ومىرلىك ۇستازىنا اينالادى. ابايدىڭ ۇلىلىعىن جۇرتتان بۇرىن تانىعان دا ماعجان ەدى.
شىن حاكىم, ءسوزىڭ اسىل – باعا جەتپەس,
ءبىر ءسوزىڭ مىڭ جىل جۇرسە, ءدامى كەتپەس.
قارادان حاكىم بولعان سەندەي جاندى
دۇنيە قولىن جايىپ ەندى كۇتپەس, – دەپ ابايدىڭ ۇلىلىعىنا باس يەدى.
ماعجاننىڭ اكەسى بەكەن – ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسقان, كەيىن بولىس سايلانعان, وزىنە قاراعانداردىڭ ءبارىن ءسوزىمەن جۋساتىپ, جۇمسا جۇدىرىعىندا, اشسا الاقانىندا ۇستاعان بەدەلدى ادام بولعان. زامان ءۇردىسىن, وقىعان ادامداردىڭ وزاتىنىن ول دا ەرتە تۇسىنگەن. سوندىقتان دا ول ءوز بالالارىنا زامان تالابىنا ساي ءبىلىم, تاربيە بەرۋ ماقساتىمەن ۇيىنە كىتاپ جيناۋدى ادەتكە اينالدىرادى. سول كەزدە قولىنىڭ ۇزىندىعىن پايدالانىپ, قازاندا, ورىنبوردا, تاشكەنتتە شىعاتىن كىتاپتار مەن جۋرنالداردىڭ ءبىرىن دە قالدىرماي الدىرىپ وتىرادى. گۇلسىم بولسا, بالالارىنىڭ ۇيدەگى كىتاپتاردى وقۋىن قاداعالاپ, ال ءالى ء“الىپتى تاياق دەپ ءبىلمەيتىن” كىشكەنتايلارىنا كىتاپتاردى ءوزى وقىپ, مازمۇنىن ءتۇسىندىرىپ وتىرعان. وسىلاي ءبىر قولىمەن بەسىك, ءبىر قولىمەن الەمدى تەربەتكەن انانىڭ قاسيەتى بالا ماعجاننىڭ ءومىردى تەز تانۋىنا, دۇرىس تاڭداۋ جاساۋىنا جول اشقانى ءسوزسىز. بۇل جونىندە ءبيبىزايىپ شەشەي كەزىندە ءبىراز سىر شەرتكەن.
ىزدەگەنگە سۇراعان دەگەن ەمەس پە, 1897 جىلى بىرەۋلەردىڭ سىلتەۋىمەن ءبىر باشقۇرت جىگىتى ساسىقكولگە ات باسىن تىرەيدى. ول بۇل جاققا قالاي كەلىپ قالعانىن اشىپ ايتپاسا دا, ءوزىنىڭ مۇعالىم ەكەنىن سەزدىرەدى. وسى سوزدەردى ەستىگەن ماعجاننىڭ اكەسى كوپ ويلانباستان وعان اۋىلدا قالىپ بالا وقىتۋدى ۇسىنادى. كەشىكپەي بەكەن اۋىلىندا باشقۇرت ءجىگىتى احيەتدەن اقانوۆتىڭ مەكتەبى جۇمىس ىستەي باستايدى. وزىنەن ۇلكەن بالالارمەن بىرگە ۇستاز الدىنا ماعجان دا كەلىپ جۇرەدى. العاشىندا وعان ونشا ءمان بەرە قويماعان مۇعالىم ءبىر كۇنى ونى سىناپ كورمەك بولىپ بىرنەشە سۇراق قويادى. ماعجان جاۋاپتان مۇدىرمەيدى. اسىرەسە, جاس مۇعالىمدى ماعجاننىڭ ۇزاق قيسسالاردى جاتقا ايتقانى تاڭعالدىرادى.
بارلىق دەرەك كوزدەرىندە ماعجاننىڭ اناسى گۇلسىم اشىربەكقىزىنىڭ وتە سۇلۋ ادام بولعانى جازىلادى. تاكەڭ دە (تەمىربولات ءسالىمجان ۇلى): «اپام ايتىپ وتىرۋشى ەدى, گۇلسىم قاراتورىنىڭ سۇلۋى ەدى» دەپ, بالالاردىڭ ىشىنەن ماعجان مەن مەنىڭ اكەم ءسالتاي شەشەسىنە تارتىپتى. اپام: «ماعجانعا قارا دا, گۇلسىمگە قارا», دەيتىن. ماعجاننىڭ اناسىنىڭ كوركىنە اقىلى ساي بولعانىن كوپتەگەن دەرەكتەردەن كەزدەستىرەمىز. بۇل سوزىمىزگە وقىرماندى سەندىرۋ ءۇشىن ولارعا سىلتەمە جاساماي-اق, ءبيبىزايىپ اجەيدەن ەستىگەندەرىمىزدى ايتساق تا جەتىپ جاتىر دەپ ويلايمىن.
بەكەن جۇماباي ۇلىنىڭ جەتى ۇل, ەكى قىزى بولعان. تۇڭعىشتىڭ قىزىعىنا 1882 جىلى بولەنەدى. اباممۇسىلىمنەن كەيىن اراعا ءۇش جىل سالىپ قىزى كۇلاندام, ودان ءۇش جىل وتكەندە قاھارمان دۇنيەگە كەلەدى. وسىدان كەيىن گۇلسىم بەس جىلداي بالا كوتەرمەيدى. 1893 جىلى ماعجان (ازان شاقىرىپ قويعان اتى – ابىلماعجان) تۋادى. وسىلاي ۇلىم – تۇراق, قىزىم – شىراق بولادى دەپ ۇكىلى ءۇمىتىن ايالاپ جۇرگەن جانداردىڭ وي-ارمانى, شەت جاعاسىن جوعارىدا ايتتىق, ءبىر-اق كۇندە تاس-تالقان بولادى. كەڭەس دەگەن الىپ ەلدى جايلاعان زورلىق-زومبىلىق داۋىلى ساسىقكولدى, بەكەن قاجىنىڭ وتباسىن دا وراپ وتكەن جوق. ناق سول جىلدارى بەكەننىڭ شاڭىراعى دا قاتتى شايقالادى. ءسويتىپ ءبىر كەزدەرى دۋمانى تارقاماعان ساسىقكولدىڭ باسى قاڭىراپ بوس قالادى. جەتى ۇلى مەن ەكى قىزىنان تىرىدەي ايىرىلۋ وڭاي ما, بەكەن مەن گۇلسىم بارار جەرى, باسار تاۋى قالماي قاتتى قينالادى. ماعجان بولسا وسىنىڭ ءبارىن جۇرەگىمەن سەزىپ: «قاراشىعىم, ق ۇلىنىم!» – دەپ زارلاعان», الىستاعى سورلى انامدى ساعىندىم» دەپ اھ ۇرادى. جاتسا-تۇرسا ويىنان بوتاسىنان ايىرىلعان بوزىنگەندەي ەڭىرەپ ءجۇرگەن اناسى شىقپايدى. بىردە «جۇمساق بەسىك, جىلى توسەك, جاتا عوي, قوزىم» دەپ ءۇن قاتسا, سالدەن سوڭ «الماس قىلىش, نايزا قۇرىش بەلگە بۋارسىڭ. سەن, سىرتتانىم, ارىستانىم, جاۋدى قۋارسىڭ», «تۋعان جەردەن, وسكەن ەلدەن ەرگە نە قىمبات؟ جاس جولبارىس, جاۋمەن الىس, شاڭعا, قانعا بات», دەپ قاتۋلانادى. وسى جولداردا دا انانىڭ جان دۇنيەسىن اشىپ كورسەتەرلىك قاتپار-قاتپار سىرلاردىڭ جاتقانى انىق.
سول كەزەڭ گۇلسىم شەشەيدىڭ ءومىرىندەگى ەڭ ءبىر قارالى كۇندەر بولعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. تۇرمەگە قامالعان بەس ۇلدان حابار-وشار جوق, ءولى-ءتىرىسى بەلگىسىز. ەرىندەرىندەگى انا ءسۇتى كەپپەي جاتىپ قاليجان مەن سابىرجان دا تۋعان جەرىنەن – ساسىقكولىنەن بەزۋگە ءماجبۇر بولدى, قىرعىز اسىپ كەتكەن ولاردان دا حابار جوق. ومىردەن ابدەن كۇدەرلەرى ۇزىلگەن شال مەن كەمپىردىڭ ءتىرى دەگەن اتى عانا, قۇر سۇلدەرلەرى سۇيرەتىلىپ جۇرگەن كەز ەدى ول. ولاردىڭ ەسىگىن اشىپ جاتقان ەشكىم جوق. جاقىن دا, جات تا سىرت اينالعان. ايتەۋىر, ءبيبىزايىپ بار. وسى ءۇيدىڭ وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىعادى, ەرتەلى-كەش اتا-ەنەسىنىڭ قاس-قاباعىن باعىپ, تىنىم المايدى. بار اۋىرتپالىق سونىڭ موينىندا. «جىعىلعانعا جۇدىرىق» دەگەندەي, ناق وسى كەزدە ەلدى اشتىق جايلاماسى بار ما, قاتتى قىسىلعان ءبيبىزايىپ ودان ءارى اۋىلدا وتىرا بەرسە, اشتان ولەتىندەرىن سەزەدى. «اۋىلدان كۇدەرىمىز ءۇزىلدى. 1931 جىلدىڭ كۇزىندە نە دە بولسا قىزىلجارعا بارىپ جان ساقتاۋعا ۇيعاردىم. بىراق اتام مەن ەنەمە وسى ويىمدى قالاي ايتارىمدى بىلمەي كوپ قينالدىم. اتام ۇندەمەي وتىرىپ قالدى. قايتسىن, كوزى تىرىسىندە قاراشاڭىراقتى قالاي عانا قيىپ تاستاپ كەتەدى. جايشىلىقتا ەرىنىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ الدىنا شىعا بەرمەيتىن ەنەم: «بارايىق, ءبيبىزايىپتان باسقا كىمىمىز قالدى», دەدى. ءسىرا, كەلىسكەنى بولار, اتام ۇندەگەن جوق. سونىمەن, قالاعا جينالا باستادىق. جينالعاندا تۇگىمىز جوق, كيىم-كەشەگىمىزدى بۋىپ-ءتۇيىپ جولعا شىقتىق. نەشە كۇن ءجۇرگەنىمىز ەسىمدە جوق, قالاعا جاياۋ-جالپىلاپ, ءولىپ-تالىپ ازەر جەتتىك. ءۇي جوق, جۇمىس جوق. اركىمنىڭ ءوز باسىنىڭ قايعىسى وزىنە جەتىپ جاتىر, بالالارى – «حالىق جاۋى», بالەسى جۇعادى دەپ قورقادى بىلەم, اتامىزدىڭ ەسكى تانىستارى ەسىكتەرىنەن دە قاراتقان جوق. ءتىپتى بولماعان سوڭ, ەت كومبيناتىنا ايەل تۇگىلى ەرلەردىڭ ءوزى جۋي قويمايتىن قارا جۇمىسقا كىردىم…»
ءبيبىزايىپ اجەي سول كۇندەردى ەسكە العاندا, جاۋلىعىنىڭ شەتىن كوزىنە قايتا-قايتا اپارىپ, اۋىق-اۋىق تەرەڭ كۇرسىنەتىن. ءتىرى قالىپ, وسى كۇنگە جەتكەنىمە سول كىسىلەرگە قارىزدارمىن, اتا-ەنەمنىڭ قولداۋى مەن بەرگەن باتالارى عوي مەنى سۇيەمەلدەپ جۇرگەن دەيتىن. قانشا قايعى جۇتىپ, قاجىپ جۇرسە دە, گۇلسىم شەشەي سىر بەرمەپتى. ءومىردىڭ قىزىعى مەن قيىندىعى قاتار جۇرەتىنىن ايتىپ, ۇدايى ءۇمىتىن ۇكىلەۋمەن بولىپتى. ءومىردىڭ اۋىر سوققىسى, ەلدى جايلاعان اشتىق 1934 جىلى الپىس التىعا اياق باسقان بەكەن قاريانى الىپ تىنعاندا دا, اللا سالدى, ءبىز كوندىك دەگەندەي, بوتاداي بوزداعان كەلىنىنە باسۋ ايتىپ, جۇرەك تۇكپىرىنە شەر بولىپ قاتقان قايعىسىن سىرتقا شىعارماپتى.
تەمەكەڭنىڭ ايتۋىنشا, ازعانتاي توپ تۇندە جاسىرىنىپ ءجۇرىپ بەكەن اقساقالدى قىزىلجارداعى قازاق-تاتار زيراتىنا جەرلەيدى. سول ۋاقىتتا اقىننىڭ تۋىستارى بەكەن قارتتىڭ زيراتىنىڭ باسىنا بەلگى قويۋعا دا قورقادى, بىراق سىرتتاي باقىلاپ جۇرەدى. وسىدان ءتورت جىل بۇرىن اقىننىڭ تۋعانىنا 115 جىل تولۋى قارساڭىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ۇزاق جىل وبلىستىق سوتتى باسقارعان كەزىندە حالىقتىڭ جادىنان وشە باستاعان وسى وڭىردەن شىققان ايتۋلى تۇلعالاردى تۇگەندەپ, ءبىرازىنا ەسكەرتكىش ورناتقان, ەسىمدەرىنىڭ ەلدى مەكەندەرگە, كوشەلەرگە بەرىلۋىنە, كىتاپتارىن شىعارۋعا ۇيىتقى بولعان, ايماقتا قازاق ءتىلىن دامىتۋعا بەلسەنە اتسالىسقان رۋحانياتىمىزدىڭ ناعىز جاناشىرى, قوجابەرگەن جىراۋ قورىنىڭ توراعاسى بەكەت تۇرعاراەۆ باس بولىپ, اقىننىڭ اكەسىنىڭ باسىنا بەلگى قويامىز دەگەندە, تۋىستارى جەتپىس جىلدان استام ۋاقىت بويى جۇرەك تۇكپىرلەرىندە ساقتاپ كەلگەن قۇپيا سىرلارىن اشىپ, زەرتتەۋشىلەردى بەكەن اقساقال جەرلەنگەن جەرگە باستاپ كەلدى. ءسويتىپ, ءومىرى وكسىكپەن وتكەن اقىننىڭ اكەسىنە ءبىر بەلگى تەك تاۋەلسىزدىك جىلدارى عانا بۇيىردى.
اقىننىڭ اناسى گۇلسىم اشىربەكقىزى سوعىس جىلدارى, ناقتى ايتساق, 1943 جىلى اۋىلدا قايتىس بولادى. ول كوزى جۇمىلعانعا دەيىن بالالارىم امان, ءالى-اق ورالادى دەپ ءۇمىت ءجىبىن ۇزبەپتى. بىراق, سول كۇنگە جەتە الماي ارماندا كەتتى. تاعدىرعا نە شارا! انا جۇرەگى الداماعانىنا, بالالارىنىڭ ءبارى دە حالقىمەن قاۋىشقانىنا ەل كۋا. ماعجان… ءبارى دە اياۋلى ەسىمدەرگە اينالدى. ءسويتىپ, “بۇيىرسا, شىراق سونبەس, ۇزاق جانار”, دەگەن اقىننىڭ جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا ايتقان ءسوزى ءجۇزجىلدىقتىڭ سوڭىندا شىندىققا اينالدى. سول كۇن تۋدى, ماڭگىلىككە ورنىقتى.
ولاردىڭ ەسىمدەرى ماڭگى ۇمىتىلماق ەمەس. ال ماعجان باردا ونىڭ اناسى گۇلسىم دە ۇمىتىلمايدى.
جاراسباي سۇلەيمەنوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
