قىزىر قونعان شاڭىراق
سەنبى, 19 مامىر 2012 7:45
شىلىك – قالىڭ قىرتىستى تاعدىرى بار قازاقتىڭ كيەلى اۋىلدارىنىڭ ءبىرى. شىمكەنتتەن بابتاردىڭ بابى ارىستانبابقا وتەتىن جۇرت جولدىڭ ەكى شەتىندە مايدا شىلىكتەردەن شەگەندەلگەن قورشاۋى بار اۋىل تۇسىنان ءوتىپ بارا جاتىپ, شىعا بەرىستەگى ەڭسەلى مەكتەپ پەن كۇمبەزى كۇن كوزىمەن ويناعان مەشىتكە ءبىر قارايلاماي وتە المايدى. جەرى سورتاڭ تارتىپ جاتقان ءوڭىردىڭ زامانىندا قازاقتىڭ ءوركەندەگەن اۋىلدارىنىڭ ءبىرى بولعاندىعىن باجايلاي بەرمەس. يراننىڭ باعىنداي باۋ-باقشاسى, ەگىنشىلىگى, مالدى, قورلى اۋىل بولعانىن كونەكوز قاريالار ايتقاندا عانا “وي, ءپالى” دەپ قاسىن كەرەر. سورتاڭ دالاعا قاراپ كوڭىلى قولاڭتاقسىپ قۇلازىر.
سەنبى, 19 مامىر 2012 7:45
شىلىك – قالىڭ قىرتىستى تاعدىرى بار قازاقتىڭ كيەلى اۋىلدارىنىڭ ءبىرى. شىمكەنتتەن بابتاردىڭ بابى ارىستانبابقا وتەتىن جۇرت جولدىڭ ەكى شەتىندە مايدا شىلىكتەردەن شەگەندەلگەن قورشاۋى بار اۋىل تۇسىنان ءوتىپ بارا جاتىپ, شىعا بەرىستەگى ەڭسەلى مەكتەپ پەن كۇمبەزى كۇن كوزىمەن ويناعان مەشىتكە ءبىر قارايلاماي وتە المايدى. جەرى سورتاڭ تارتىپ جاتقان ءوڭىردىڭ زامانىندا قازاقتىڭ ءوركەندەگەن اۋىلدارىنىڭ ءبىرى بولعاندىعىن باجايلاي بەرمەس. يراننىڭ باعىنداي باۋ-باقشاسى, ەگىنشىلىگى, مالدى, قورلى اۋىل بولعانىن كونەكوز قاريالار ايتقاندا عانا “وي, ءپالى” دەپ قاسىن كەرەر. سورتاڭ دالاعا قاراپ كوڭىلى قولاڭتاقسىپ قۇلازىر.
قالاي دەسە دە, شىلىك قازاقتىڭ تاريحىندا ءوزىندىك ورنى بار تاريحي اۋىل ەكەندىگى بەلگىلى. ارىگە بارماعاندا, تۇرعانبايداي داتقانىڭ وزىنە قاراعان اعايىنىن ەشكىمگە كوز تۇرتكى ەتپەيمىن دەپ وتىرىقشىلىققا باۋلىعان اتا مەكەنى. بوگەن وزەنىن بايلاپ, ارىق قازدىرىپ, جازىققا سۋ شىعارعان, ەگىن ەككەن, مال باققان, بازار ۇستاعان قۇت مەكەنى.
اتادان جاقسى ۇل تۋسا,
ەلدىڭ قامىن جەيدى.
اتادان جامان ۇل تۋسا,
ەلدىڭ مالىن جەيدى.
ەلدىڭ قامىن جەگەن تۇرعانباي داتقا جۇرتىم يماندى بولسىن, جاراتقانىن تانىسىن, ادال ءومىر ءسۇرسىن دەپ مەشىت تە سالدىرعان.
تۇرعانباي داتقانىڭ نەمەرەسى, التى الاشقا داڭقى كەتكەن سەرى, بالۋان, ءانشى ءيمانجۇسىپتىڭ ەل جۇتقا ۇرىنعان اشارشىلىقتا شىلىكتەن كەرۋەن شىعارىپ, ارقادان استىق الدىرىپ, كىرە تارتقاندىعى دا ۇلكەن كىسىلىك, جاس ۇرپاققا عيبرات.
قازاقتىڭ تالاي زاڭعار ازاماتتارىنا قۇت مەكەن بولعان شىلىك اۋىلى, ونىڭ ءومىربايانى ورىلگەن تاريحىنىڭ شەتىن تارقاتا باستاساڭ ساف التىنداي قازىناعا كەزىگەرىڭ حاق.
شىلىكتە اتا-بابا وسيەتىن جالعاعان تاعى ءبىر جايساڭ ازامات – سەيىتجان قۇرتاەۆ ەكەندىگىن كوزى كورگەندەر اڭىزداي ەتىپ ايتادى.
اتاقتى مەڭلىباي قاجىنىڭ ۇرپاعى سەكەڭ, سەيىتجان اعا 1939 جىلى تاشكەنتتەگى ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن ءتامامداعاننان كەيىن ءبىلىمدى جاستىڭ الدىندا الماتىداي شاھاردىڭ جولى اشىلىپ تۇرعان. ءبىلىمدى قازاق جاستارىنا مەملەكەتتىڭ سۋساپ تۇرعان شاعى. جاس تۇلەك الدىندا ۇلكەن داڭعىل جول جاتقان. اكە كەسىمى توقتاتتى.
“اينالايىن-اي, باسقا ۇلدارىم بولسا الدىڭنان جارىلقاسىن دەر ەدىم, سەن جالعىزىمسىڭ عوي” دەگەن. مۇنىسى كارى اكە-شەشەنى اۋىلعا تاستاپ ۇشپاققا جەتپەي-اق قوي دەگەنى عوي.
ەستى ازامات تۇسىنگەن. اۋىلداعى مەكتەپكە مۇعالىم بولىپ ورنالاستى. تال شىبىقتاي مايىسىپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس وسكىننىڭ داراق بولىپ تامىر تارتۋىنا بويىنداعى بار ءبىلىمىن جۇمسادى. ەل باسىنا كۇن تۋعاندا قان مايدانعا اتتاندى. سوعىستان جارالى بولىپ ەلگە ورالىپ, ۇستازدىق قىزمەتىن جالعاستىردى. اكە-شەشەسىن الپەشتەپ كۇتىپ, باتاسىن الدى. حاديشا انا ەكەۋىنىڭ وتباسىنان بەس ۇل, التى قىز ءوستى. اتا-انا باقىتى دەگەن وسى شىعار.
1960 جىلدارى قىس قاتتى بولىپ, بوگەن وزەنىن مۇز بۋعاندا كوكتەمدە قارعىن سۋ ءجۇرىپ شىلىكتى سۋ الادى. سوندا جاڭا مەكتەپ قۇرىلىسى قولعا الىنعاندا مايدانگەر-ۇستاز سەيىتجان قاتتى قايرات كورسەتىپتى.
قازاق “اكە كورگەن وق جونار” دەيدى. جاۋىنگەرشىلىك ىڭعايىندا ايتىلعانىمەن, كورگەندى اتا-انا تاربيەسىن كورىپ وسكەن ۇل مەن قىز ارمان-ماقساتىڭا جەتكىزەدى دەگەن پايىمداۋدان تۋعان وي عوي.
سەيىتجان اعا مەن حاديشا انا تاربيەلەگەن بالالار ەل-جۇرت قىزىعىپ قارايتىنداي ونەگەلى بولىپ ءوستى.
سەيىتجان اعا قازاقتىڭ ايتۋلى اقىندارىنىڭ ءبىرى ايتباي مولدا بەلگىباەۆپەن تۋعان باجا. وتىرارعا كەلگەندە سول كەزدەگى ستۋدەنت, بۇگىنگى اكادەميك ومىرزاق ايتباەۆتى ۇيىرسەكتەپ, وقۋى, توقۋى جايىندا سۇراستىرادى ەكەن. “كەيىن اڭعارىپ بايقاسام, اكە كوكىرەگىندە “مەنىڭ دە بالالارىم ستۋدەنت اتاناتىن كۇن قاشان تۋار ەكەن” دەگەن ارمان جاتادى ەكەن عوي” دەپ ەسكە الادى ومەكەڭ.
سول كەرىمجان, سول سەرىكجان, سول ءالىمجان ستۋدەنت اتانىپ, ءبىر-ءبىر جوعارى وقۋ ورنىن ءتامامداپ قانا قويماي, ءبىلىمنىڭ بيىك بەلەستەرىن باعىندىردى. ۇشەۋى دە تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. الىپ سەرىكتەستىك, كومپانيا, وردالى وقۋ ورنى, اۋدان مەن قالا باسقارىپ, ابىروي بيىگىن تومەندەتپەي جۇرگەن دە وسىلار. ولار تۋرالى, باسقا بالالارى جايلى اڭگىمە بولەك.
ال, كاسىپكەرلىككە بوي ۇرعان سەرىكجان سەيىتجانوۆتىڭ ەلدى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلامالارىنا ەلباسىمىزدىڭ ءوزى قولداۋ كورسەتىپ, اق تىلەۋ ايتىپ جۇرەتىندىگى ەلدىڭ كوز الدىندا.
سول سەرىكجان اعا شىلىكتە ءوز قارجىسىنا تۋعان ەلىنە كومەگىم بولسىن دەپ اتتى كىسى ءتۇسىپ قارايتىنداي مەكتەپ سالدى. مەكتەپ سالعان جالعىز سەيىتجانوۆ ەمەس قوي دەرسىز, كەلىسەرمىز. بىراق… سەيىتجان قۇرتاەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ ىشكى اۋلاسىنا كىرگەن جاننىڭ جۇرەگىن باۋرايتىنداي ەسكەرتكىش اسقاقتاپ تۇرادى.
سول كەزدەگى زامان ۇلگىسىمەن يىنىندە كيتەل, ساپتاما ەتىك كيگەن قويۋ قاستى, بۇركىت قاباق, سۇستى ءجۇزدى مايدانگەر مۇعالىمگە ورناتىلعان ەسكەرتكىش جانىنداي جاقسى كورەتىن اكەگە عانا ەمەس, بارلىق ۇستازدار قاۋىمىنا, ونىڭ ىشىندە العاشقى مۇعالىمدەرگە ورناتىلعان ەسكەرتكىشتەردىڭ جيىنتىق وبرازىنداي كوڭىل باۋرايدى.
بيىل كوكتەمدە قازاقتىڭ تاريحقا باي, كونە اۋىلدارىنىڭ ءبىرى شىلىكتە جۇرت ايتا جۇرەرلىكتەي توي ءوتتى. اسقار تاۋ اكە مەن ايالى الاقان انا قۇرمەتى ءۇشىن. سەيىتجان اكە بۇگىندە ءتىرى بولعاندا 100 جاسقا تولار ەكەن. ال, وڭتۇستىكتىڭ ەل ارداقتايتىن انالارىنىڭ قاتارىنا جەتكەن حاديشا شەشەي 90 جاسقا تولعان.
ادام قۇدايدان بالا تىلەگەندە سانالى, اعايىنعا عانا ەمەس, ەلگە پايداسى تيەتىن ۇرپاق بەر دەيدى. سونداي ۇرپاعىمەن مىڭ جاسايدى.
بۇگىندە جۇرت سەيىتجانوۆتار اۋلەتىن اتا-انا ارمانىن ورىنداعان, قازاقشا قايىرىپ ايتقاندا, ۇشپاققا جەتكىزگەن اۋلەت دەپ اتايدى.
ۇلى توي 100-گە تولعان اكەگە, 90-دى ەڭسەرگەن اناعا ارنالدى. ۇلاعاتتى ۇستاز, 11 ۇل-قىزعا اكە, تامىرىن تەرەڭگە جىبەرگەن الىپ بايتەرەك سەيىتجان اتا قابىرىندە ءبىر اۋناپ تۇسكەن شىعار, ال قوساعىنىڭ كورە الماي كەتكەن قىزىعىن كورىپ, ءشوبەرەلەرىنىڭ قولىنان ماي جالاپ جۇرگەن حاديشا شەشە باتاسىن بەرىپ, جۇرتتىڭ القاۋىندا ءجۇردى.
ەسكى شىلىكتەگى سەيىتجان قۇرتاەۆ اتىنداعى مەكتەپتىڭ اكت زالىندا قازاقتىڭ تاڭداۋلى اقىندارى جيىلعان ايتۋلى ايتىس ءوتتى.
ال, ەسكى شىلىكتىڭ قىر جاعىنداعى تەپسەڭدە مىڭ قارالى كوكپارشى قاتىسقان كوكپار ءوتتى.
سالىم سالعاندار ونشاقتى جەڭىل كولىكتى بولدى. اقشالاي بايگەلەر تىگىلدى.
قازاقتىڭ مۇحتار شاحانوۆتاي جاقسى-جايساڭدارى باس قوسقان توي داڭعازانىڭ, اكە اتىن بۇلداپ اتاق شىعارۋدىڭ ەمەس, ونەگەنىڭ تويى بولدى. ءبىز بۇل تويدان تاربيەلى ۇل-قىزدىڭ وزدەرىن ومىرگە اكەلگەن, بيىككە كوتەرگەن اتا-اناسىنا دەگەن قۇرمەتىن كوردىك, ىستىق ماحابباتىن جۇرەكپەن سەزىندىك.
سەيىتجان اتانىڭ ۇرپاقتارى اتا-بابانى قاستەرلەۋدىڭ ۇلگىسىن وسىلاي كورسەتىپ جاتىر.
باقتيار تايجان,
“ەگەمەن قازاقستان”.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
