كونەدەن جەتكەن تابارىك
سارسەنبى, 15 اقپان 2012 7:14
اقتوبە وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ۇجىمى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, دەربەس ەگەمەندى ەل بولعالى مەزگىل ىشىندە بۇعان دەيىن بۇرمالانىپ كەلگەن وتانىمىزدىڭ تاريحىن, سونىڭ ىشىندە ءوزىمىز تۇرعان ولكە تاريحىنا قاتىستى جايتتەردى جاڭا تۇرعىدان زەرتتەپ, ءتيىستى باعاسىن بەرۋ جولىندا ەڭبەكتەنىپ كەلەدى.
سارسەنبى, 15 اقپان 2012 7:14
اقتوبە وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ۇجىمى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, دەربەس ەگەمەندى ەل بولعالى مەزگىل ىشىندە بۇعان دەيىن بۇرمالانىپ كەلگەن وتانىمىزدىڭ تاريحىن, سونىڭ ىشىندە ءوزىمىز تۇرعان ولكە تاريحىنا قاتىستى جايتتەردى جاڭا تۇرعىدان زەرتتەپ, ءتيىستى باعاسىن بەرۋ جولىندا ەڭبەكتەنىپ كەلەدى.
سونىڭ ارقاسىندا اقتوبە وبلىستىق مۋزەيى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, مۋزەي ەكسپوزيتسياسىن, مۋزەي ءىسىن انا تىلىمىزدە سويلەتتى. ءسويتىپ, تاۋەلسىزدىك تاريحىنا سايكەس جاڭا ەكسپوزيتسيالىق قۇرىلىم جاسالدى, تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ ءومىر جولدارىن انىقتاۋ ءۇشىن ىزدەنىس جۇمىستارى جۇرگىزىلدى جانە ناتيجەلى بولدى.
كەز كەلگەن مۋزەي ءىسىنىڭ مازمۇنى ونىڭ كوز تارتار تاقىرىپقا ساي ەكسپوزيتسياسى مەن قور كوللەكتسياسىنىڭ جوسپارلى, ساپالى عىلىمي جۇمىستارىمەن ايقىندالاتىنى بەلگىلى. قاي مۋزەيدىڭ بولماسىن ونىڭ ماقتانىشى – اتى, زاتى تولىق زەرتتەلگەن, دەرەگى مول ءجادىگەرلەرى دەسەك, ونداي زاتتار بۇل مۋزەيدە بارشىلىق. ول ەسەت باتىردىڭ (1667-1749) كىرەۋكە ساۋىتى, قازاق مەملەكەتىن قۇرعان جانىبەك حاننان تاراعان سىر بويىنىڭ قازاقتارىنىڭ حانى ابىلعازى ۇلى ارىنعازى حاننىڭ (1797-1815) ساۋىتى, قۇران سوزدەرى جازىلعان باعالى ىدىستار, جەرگىلىكتى زەرگەرلەردىڭ قايتالانباس اشەكەي بۇيىمدارى, ايشۋاق حان ۇرپاقتارى تاپسىرعان كۇمىس جۇزىك, ابىلقايىر حان, قاراتاي سۇلتان ۇرپاقتارى تاپسىرعان كەزىندە ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنا تۇسە بەرمەيتىن ەۋروپا ۇلگىسىندە بەدەرلەپ كەستەلەنگەن شاشاقتى ماۋىتى پەردە, قوس بالداقتى جۇزىك ت.ب. بولسا, بۇل جادىگەرلەردىڭ قاتارى ەندى, مىنە, تاعى ءبىر قۇندى زاتپەن تولىعىپ وتىر. ناقتىلاپ ايتساق, 1934 جىلى قازاق ۇلت اسپاپتار وركەسترىن قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى جانە العاشقى ديريجەرى قامبار ەرعوجا ۇلى قاراتاەۆ – مەدەتوۆتىڭ (1901-1937) قىزى ءبيبىزادا قامبارقىزى جانە نەمەرەسى قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريانىڭ اعا وقىتۋشىسى ايجان بەردىبايقىزى راحمانقۇلوۆا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا اقتوبەگە ارنايى كەلىپ, اتا-بابا جەرىنە تاعزىم ەتىپ, ەسكە الۋ ءراسىمىن جاساپ, مۋزەيىمىزگە نەشە عاسىرلاردىڭ كۋاسى بولعان كۇمىس بەلدىك تاپسىردى.
بۇل بەلدىكتىڭ ەرەكشەلىگى, مۋزەي قورىندا ساقتالعان ءحVىىى-ءحىح عع. جاتاتىن ونشاقتى بەلبەۋلەر تۇرىنە ۇقسامايتىندىعى, ونىڭ 8 ءوتكىزبەلەرى تابيعي اسىل تاستاردى مولىنان قولدانىپ بەزەندىرىلگەنى دەسەك, كەزىندە بەلبەۋ حاس شەبەردىڭ قولىنان, داۋلەتتى ادامنىڭ ادەيى سۇرانىسىمەن دايىندالعانى كورىنىپ تۇر. اسا باعالى بۇل جادىگەر ەكىنىڭ ءبىرى ءۇشىن جاسالماعانى بەلگىلى. بۇل بەلبەۋگە بەرىسى ءۇش عاسىر ەكەنىن ايتساق, ونىڭ ارعى يەسى ارىنعازىنىڭ اتالارى حيۋا حاندارى قايىپ باتىر بولسا, سول جەردەگى ورتا ازيانىڭ باداحشان ايماعىندا وندىرىلگەن تاسپەنەن اشەكەيلەنگەن دەپ تۇجىرىم جاساۋعا بولاتىن بەلبەۋدىڭ استارى كەزىندە باعالى ماۋىتىدان دايىندالعانى دا بايقالادى.
ەكىنشى ەرەكشەلىگى – بەلبەۋدىڭ يەسى تۋرالى بولماق. ءبيبىزادا قامبارقىزى شەشە جاعىنان ارىنعازىنىڭ ءىنىسى مامبەت سۇلتاننىڭ شوبەرەسى. مامبەت سۇلتان ارىنعازىنىڭ تۇسىندا اقتوبە ماڭىنداعى قاراتوعاي اۋىلىندا بولىستىق قىزمەت اتقارعان. ول حالىقتىڭ ەسىندە جاقسى ىستەرىمەن, جوق-جۇقانىڭ جاعدايىن ءتۇسىنىپ, قامقور بولعان, داۋ-دامايدى ءادىل شەشكەن ادام رەتىندە قالعان. 1820 جىلى حيۋالىقتار ارىنعازىنىڭ اۋىلىن شاۋىپ, ونىڭ ەلۋ شاقتى جاقىن-جۋىقتارىن قاماۋعا العان, سونىڭ ىشىندە مامبەت تورە دە كەتكەن بولۋى مۇمكىن, سەبەبى ول تۋرالى بىزگە بەلگىلى مالىمەت وسىمەن ۇزىلەدى.
ال ابىلقايىر حاننىڭ ۇلى ايشۋاق حاننان تاراعان بايماعامبەت سۇلتاننىڭ بالاسى مامبەت تورە قوبدا اۋدانىنىڭ بۇرىنعى اتاۋى «15 جىلدىق قازاقستان» سوۆحوزىنىڭ قوسكولىندە ۋەزدىك باسقارمانىڭ باستىعى بولعان. ول دا «مامبەت پروۆيتەل» اتانعان. سوندىقتان كۇنى كەشەگە دەيىن حالىق اراسىندا مامبەتتىڭ كوك ءۇيى, تورە اۋىلى دەپ اتالىپ كەلگەن.
اتالعان بەلبەۋدى الماتىدا سۇراۋشىلار بولعانمەن, اكەمىزدىڭ كىندىگىنىڭ قانى تامعان ەلىنىڭ مۋزەيىندە تۇرسىن دەپ اقتوبە وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە اكەلدىك – دەيدى جادىگەردىڭ يەلەرى.
2009 جىلى جاز ايىنىڭ بىرىندە قوبدا اۋدانىنىڭ جيرەنقوپا ماڭىنا جاس الاش گازەتىنىڭ جۋرناليسىمەن بىرگە ءىسساپاردا بولعان كەزىمدە ەسكى قورىمداردى ارالاپ ءجۇرىپ, تورە رۋ بەلگىسى باسىلعان ساپالى, ادەمى قۇيىلعان, جازۋلارى ارابشا ويىلىپ جازىلعان قۇلپىتاستاردى كورىپ فوتوعا ءتۇسىرىپ العانبىز. سونىڭ ىشىندە وقي العانىمىز ارىستان سۇلتان مەن ونىڭ جۇبايى مارحۋمات تۋحمىرزاقىزىنىڭ قۇلپىتاسى, قالعاندارىن وقي المادىق. تەك استىنداعى تورە تاڭبالارىن عانا تانىدىق. ال مامبەت تورە ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىنە دەيىن وسى ايماقتا ءومىر ءسۇرىپتى. ەندىگى ايتارىمىز, ەكى مامبەت تە ءبيبىزادا قامبارقىزىنا جاقىن تۋىس بولىپ كەلەدى. بۇل بەلدىكتىڭ بەرگى يەلەرى 1937 جىلدىڭ قۇربانى بولعان قامبار ەرعوجا ۇلى قاراتاەۆ – مەدەتوۆتىڭ وتباسى بولسا, ارعىسى ەلدەن اجىراتىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن پاتشا تۇتقىنى بولىپ, رەسەيدىڭ كالۋگا ماڭىندا سۇيەگى قالعان ارىنعازى حاننىڭ ءىنىسى ءمامبەتتىڭ مۇلكى بولۋى ابدەن مۇمكىن. ارينە, بۇل العاشقى پايىم. بۇل باعا جەتپەس جادىگەردىڭ تاريحى الداعى ۋاقىتتا ودان ءارى تەرەڭدەتىلىپ زەرتتەلەتىنى انىق.
ش.مۇقاشەۆا, اقتوبە وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ بۇرىنعى قور مەڭگەرۋشىسى.
