جوعالمايتىن ىزدەر
جۇما, 20 شىلدە 2012 7:32
جالپى ءبىز قىزىق حالىقپىز. كەيدە جوقتان بار جاساپ, دابىرايتىپ جىبەرەمىز, كەيدە سول باردى ەلەمەي, ۇمىتا سالامىز. ايتپەسە, بەلگىلى جۋرناليست ابدىبەك نۇرماعامبەتوۆتى ۇمىتپاۋىمىز-اق كەرەك ەدى. بىلتىر ونىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولدى. جۋرناليست قاۋىمى دا, تۋعان جەرى دە ەلەگەن جوق. ال ونىڭ تۋعان جەرىنە جاساعان جاقسىلىعى ۇمىتىلماستاي ەدى. ول جايىندا ءسوزىمنىڭ اياعىندا توقتالامىن.
جۇما, 20 شىلدە 2012 7:32
جالپى ءبىز قىزىق حالىقپىز. كەيدە جوقتان بار جاساپ, دابىرايتىپ جىبەرەمىز, كەيدە سول باردى ەلەمەي, ۇمىتا سالامىز. ايتپەسە, بەلگىلى جۋرناليست ابدىبەك نۇرماعامبەتوۆتى ۇمىتپاۋىمىز-اق كەرەك ەدى. بىلتىر ونىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولدى. جۋرناليست قاۋىمى دا, تۋعان جەرى دە ەلەگەن جوق. ال ونىڭ تۋعان جەرىنە جاساعان جاقسىلىعى ۇمىتىلماستاي ەدى. ول جايىندا ءسوزىمنىڭ اياعىندا توقتالامىن.
ابدىبەك اعامىز جۋرناليستىك جولدى ەرتە باستادى. سوناۋ قاسىرەتتى اشارشىلىقتان ەل ەڭسەسىن ازەر كوتەرگەن 1933 جىلى باستاۋىش مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ جۇرگەن بوزبالا اۋداندىق گازەتكە جاۋاپتى حاتشىلىققا تارتىلدى. سودان 30-شى جىلداردىڭ اياعىندا قوستاناي وبلىستىق «بولشەۆيكتىك جول» گازەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇرگەن جەرىنەن اسكەرگە الىندى.
ءبىراز ۋاقىت اياعىنا كەرزى ەتىك كيىپ, قولىنا قارۋ ۇستاپ, العى شەپتە قىزمەت اتقاردى. سونان كەيىن ونىڭ جۋرناليستىك قابىلەتى بايقالعان سوڭ, مايداندىق گازەتكە جىبەرىلدى. ابەكەڭ سول سوعىستا, باسقالارداي العاشقى كۇننەن باستاپ, سوڭعى كۇنىنە دەيىن ەمەس-اۋ, اسكەرگە سوعىس باستالاردان ەكى جىل بۇرىن بارىپ, سوعىس بىتكەن سوڭ تاعى ءبىر جىلداي بولدى.
ول كەزدە اسكەردە بولعان ادامعا قۇرمەت تە ۇلكەن, سەنىم دە زور. ابەكەڭ بىردەن رەسپۋبليكانىڭ باس گازەتى «سوتسياليستىك قازاقستان» رەداكتسياسىنا ورنالاسىپ, وندا كەيىن زەينەتكەرلىككە شىققانشا, 30 جىلداي قىزمەت ىستەدى. العاشىندا جاي قىزمەتكەر بولسا, كەيىن ۇزاق جىلدار بولىمدەردى باسقاردى. قۇرمەتكە بولەندى. ول كەزدە كوپ ادامنىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى» اتاعىنا يە بولىپ, رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى زەينەتكەر اتاندى.
ارينە, ونىڭ جۋرناليستىك قىزمەتىن, جازعاندارىن ونىمەن بىرگە ىستەگەندەر مەنەن جاقسىراق بىلەدى. سول بىلگەندەرىن جۇرتقا ايتىپ جاتسا, ءجون-اق. ال مەن سىرت كوز اداممىن, ول كىسىمەن گازەتكە جازعاندارى ارقىلى تانىسقان جانمىن. سونىڭ وزىندە وسى ءبىر ازامات-ءجۋرناليستى ۇمىتتىرمايتىنداي ءبىر-ەكى جاعدايعا كەزىككەنىم بار. سونى ايتۋدى وزىمە پارىز سانايمىن.
ابەكەڭنىڭ ماقالالارىن سوناۋ حح عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىندا مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزىمدە قوستاناي وبلىستىق «بولشەۆيكتىك جول» گازەتىنەن, ۇلى وتان سوعىسى جەڭىسپەن اياقتالعاننان كەيىنگى جىلداردا «سوتسياليستىك قازاقستاننان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») وقىپ, ونىمەن تانىس-بەيتانىس بولىپ العان ەدىك. 1950 جىلدىڭ باس كەزىندە امانگەلدى اۋداندىق «سوتسياليستىك شارۋا» گازەتى رەداكتسياسىندا جاۋاپتى حاتشىلىق قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن كەزىمدە مەنى وبلىستىق گازەتتىڭ رەداكتورى ساپارجان حايداروۆ اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءتۇسىپحان بودامباەۆتان سۇراپ الدى دا, امانگەلدى, تورعاي جانە سەميوزەر اۋداندارىنا مەنشىكتى تىلشىلىككە تاعايىندادى.
العاشقى ءىسساپارىم كورشىلەس تورعاي اۋدانىمەن تانىسۋدان باستالدى. اۋداندىق «سوتسياليستىك اۋىل» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا رەداكتور ساپارعاليەۆا تايفامەن اڭگىمەلەسىپ وتىرعانىمدا, سول كۇندەرى «سوتسياليستىك قازاقستاندا» جاريالانعان ابەكەڭنىڭ ءبىر ماقالاسى كوزگە وتتاي باسىلىپ, بۇدان الدەنەشە جىل بۇرىن ونىڭ «سوتسياليستىك اۋىلدا» جاريالانعان «قارساقباەۆ, دوعالوۆ قازاقشانى قويعان دوعارىپ» دەگەن وتكىر سىن ماقالاسى شۋ تۋدىرعانىن ەسكە ءتۇسىردى. انا ءتىلىمىزدىڭ شىن ماعىناسىنداعى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن الىپ, قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا مىندەتتى تۇردە جاپپاي قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تاباندى كۇرەس جۇرگىزىپ جاتقان بۇگىنگى تاڭدا ابەكەڭنىڭ سول ماقالاسى وسى ايقاستىڭ باستاماسىنداي كورىنەدى دە تۇرادى.
انا ءتىلىمىزدىڭ كۇندەلىكتى ومىرىندە دۇرىس قولدانىلۋى, زامانا تالابىنا ساي دامۋى بيلىك باسپالداقتارىنىڭ ءتيىستى ساتىلارىندا تۇرعان ازاماتتاردىڭ ىنتا-جىگەرىنە, جاناشىرلىعىنا بايلانىستى ەكەنى داۋ تۋعىزباسا كەرەك. جوعارىدا ايتىلعان ەكى كىسىنىڭ ءبىرىنشىسى اۋداندىق تۇتىنۋشىلار وداعىن باسقاراتىن دا, ەكىنشىسى تاعى ءبىر مەكەمەنىڭ تىزگىنىن ۇستاۋشى ەدى. ەكەۋى دە ابەكەڭە قارسى ورە تۇرەگەلىپ, سىندى جوققا شىعارۋعا جان سالا كىرىسىپ كەتتى. بىراق اۋداندىق پارتيا كوميتەتى گازەتتى قولدادى. كىنالىلەرگە لايىقتى اكىمشىلىك جازا تارتتىردى. بۇل بۇگىنگى باسشى اتاۋلىعا ساباق بولارلىق ءجايت.
ۇلى اعارتۋشى ىبىراي التىنساريننىڭ قازاق حرەستوماتياسىنداعى ۇلاعاتتى اڭگىمەلەردىڭ ءبىرى «قىپشاق سەيىتقۇل» دەپ اتالاتىندىعى بەلگىلى. ول كەشەگى كەڭەس زامانىندا مەكتەپ وقۋلىقتارىنا ەنگىزىلىپ, جالپاق جۇرتقا كەڭ تاراپ كەتتى. ءبىر وكىنىشتىسى قىپشاق سەيىتقۇل دۇنيەدەن وزعاننان كەيىن, ۇزىن اققان تورعايدىڭ سول جاعالاۋىنداعى ۇرپەك دەگەن جەردەن باستاۋ الاتىن قابىرعا وزەنىنىڭ بەس قىپشاقتىڭ ءبىرى – تورىلار مەكەندەگەن تۇسىنداعى وڭ جاعالاۋدى جايقالتىپ تۇرعان بيداي, تارى, جۇگەرى داقىلدارى بىرتە-بىرتە سەلدىرەپ, ونىمدىلىگى ازايا بەردى. كوپ ۇزاماي بۇرىنعى ەگىنشىلەر جان-جاققا كوشىپ كەتتى دە, ءبىر كەزدە حالىقتى تويىندىرعان قۇنارلى توپىراقتى قۋراي باستى.
20-شى جىلداردىڭ سوڭىنا تامان ءجيى قايتالانعان جاڭبىرسىز جازدار مەن ۇلكەندى-كىشىلى سوعىستار ەلدى قايتا-قايتا كۇيزەلىسكە ۇشىراتتى. 30-شى جىلداردىڭ باسىندا وسىنداعى نۇرماننىڭ ايساسى دەگەن ازامات ەلدىڭ باستى-باستى ادامدارىن جيناپ الىپ, كەشەگى سەيىتقۇل باباسىنىڭ باستاعان ءىسىن قايتا جاڭعىرتىپ, تولاسسىز اعىپ جاتقان مول سۋدى تيىسىنشە پايدالانىپ, ەگىن سالۋدى قولعا الۋعا شاقىرادى. ول ءۇشىن قابىرعا وزەنىنە ۇلكەن بوگەت سالۋ كەرەك بولادى. بۇل ۇسىنىستى الىس-جاقىن اعايىندار قولدايدى دا ىسكە كىرىسىپ كەتەدى. ونىڭ سالىنۋىن دا ەرەكشە ينجەنەرلىك قۇرىلىس دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. الدىمەن ءۇي-ءۇيدى جاعالاپ ءجۇرىپ, قاپ جيناعان. ول از بولعاندىقتان الىس-جاقىن اۋىلدارعا, اۋدان ورتالىعىنا ارنايى ادامدار جىبەرىپ, كوپتەگەن قاپشىق ساتتىرىپ الدىرعان. ولاردى توپىراقپەن نىعارىلاي تولتىرىپ, سۋ كەلەر جاق بەتىنە تاستاعان. وسىلاي وزەننىڭ تۇبىنەن باستاپ, بىرىمەن ءبىرىن تىعىز قالاستىرا سالىپ شىققاندا, ورتا تۇسى ۇشكۇل ەكى قاناتىن كەڭ جايىپ جاتقان الباربوگەت پايدا بولعان. كەلەسى كوكتەمدە ەكپىندەي كەلگەن مول سۋ البارلانىپ تۇرعان سول بوگەتكە سوعىلعان دا ەكى جاعالاۋعا جايىلا جونەلگەن.
جەرلەستەرى سونىڭ الدىنداعى كۇزدە ايسانىڭ ءجون-جوبا كورسەتۋىمەن ۇزىن-ۇزىن ارىقتار قازىپ, ولاردىڭ بويىن قۋالاي جەر جىرتىپ, كەلەر كوكتەمدە سۋارمالى ەگىن سالۋعا دايىنداپ قويعان بولاتىن. قار كەتىپ, كۇننىڭ كوزى جەر بەتىنە مول نۇرىن توككەن كەزدە, اتشاپ اتىزدار قازۋ قىزۋ قولعا الىندى. جاز كۇشىنە كىرە جاڭاعى جەرلەردە تارى, بيداي جەر بەتىن قۇلپىرتىپ تۇردى. ايسانىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. ول ەگىنشىلەرىن ارالاپ, قۇداي جارىلقادى, ەڭبەگىڭ جاندى دەپ العىسىن جاۋدىرىپ ءجۇردى.
جاز ورتاسى اۋا اش-ارىق ەگىنشىلەر شالا پىسكەن بيداي, تارىنى اتا باستان قىرقىپ الىپ, جۇرەگىن جالعادى. كۇزدى كۇنى جارلانىپ, تەربەلىپ تۇرعان ەگىندى ورىپ الىپ, قابىن دا, قامباسىن دا داقىلعا تولتىرىپ, بۇل ماڭداعى اعايىندار ىرىزدىققا قارق بولىپ قالدى. بۇدان بىرەر جىل بۇرىن ناپاقا ىزدەپ, بەت اۋعان جاققا قاڭعىپ كەتكەندەر قايتا ورالا باستادى. كۇنى كەشە اشارشىلىق ازابىن تارتقان اۋىلدىڭ بەت-بەينەسى وزگەرىپ سالا بەردى. ايسا باس ارىقتى بۇرىنعىدان دا ۇزارتىپ, تىڭ جەرلەردى جىرتىپ, جاڭا اتشاپ, اتىزدار سوقتىرۋدى قولعا الدى. مۇنى كورگەن جاقىن ماڭداعى اۋىل تۇرعىندارى ايساعا كەلىپ, قولعابىس تيگىزگىسى كەلەتىن نيەتتەرىن ءبىلدىرىپ جاتتى. قىپشاق سەيىتقۇلدىڭ مۇراگەرى بۇلاردىڭ ەشقايسىسىنىڭ بەتىنەن قاقپاي, قاناتىنىڭ استىنا الدى. جاقسى باستاما, جاقسى ناتيجەلەرى جۇرت اۋزىنا ىلىگىپ, تورعاي وڭىرىنە تاراپ جاتتى.
وسىنشا جاقسى باستامانىڭ ارتى ايساعا جاماندىق بولىپ جابىسىپ, جاۋاپقا تارتتىرادى دەپ كىم ويلاعان. 1937 جىلى الدە بىرەۋلەردىڭ ناقاق جالاسى جابىلعان نۇرماننىڭ ايساسى «حالىق جاۋى» اتانىپ, 10 جىلعا يتجەككەنگە ايدالىپ كەتە باردى. ەسىل ەر سودان قايتىپ ەلگە ورالعان جوق. تۋعان جەردەن توپىراق بۇيىرماي, سۇيەگى سول جاقتا قالىپ قويدى.
وقىماعان ينجەنەر ەسەبىندە قابىرعا وزەنىنە تاماشا بوگەت سالدىرىپ, مول سۋدى كەڭ دالاعا جايىپ جىبەرىپ, مەكتەپ كورمەگەن اگرونوم اتانىپ, سول وڭىرگە جايقالتىپ ەگىن وسىرگەن, اش-ارىقتاردى تويىندىرىپ, باقۋاتتى كۇن كەشۋىنە قولايلى جاعداي جاساعان سول ايسانىڭ ەرلىك ەڭبەگى ابدىبەك نۇرماعامبەتوۆتىڭ ءباسپاسوز بەتىندە جاريالانعان ماقالالارى ارقىلى جالپاق جۇرتقا بەلگىلى بولدى. كەيىنىرەك ابەكەڭ «الباربوگەت» دەگەن كىتاپ تا جازدى. اۋىلداس اعايىندارى ايساعا ەسكەرتكىش بەلگى ورناتتى. ءوزى سالدىرعان تاماشا بوگەت قازىر «ايسانىڭ الباربوگەتى» دەپ اتالادى. ول وسىلاي بۇگىنگى جانە كەلەر ۇرپاقتارمەن بىرگە ءومىر سۇرۋدە.
يتجەككەنگە كەتكەن ايسانى ەلگە قايتا ورالتقان ابدىبەك اعامىزعا راحمەت دەيمىز-اۋ. بىراق «قۇرعاق قاسىق اۋىز جىرتادى» دەگەن بار. ايتارلىقتاي ءوزىنىڭ دە ەڭبەگى جەتەرلىك ابەكەڭدەي اعامىزعا دا جەرلەستەرى قۇرمەت كورسەتىپ, اۋىلدارىندا كوشەگە اتىن بەرىپ جاتسا, كانى!
ساپابەك اسىپ ۇلى,
جازۋشى, عالىم.
الماتى.
