• 20 ماۋسىم, 2012

سىنىقشى

4643 رەت

كورسەتىلدى

30 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

سىنىقشى

سارسەنبى, 20 ماۋسىم 2012 8:04

عىلىم مەن تەحنيكا قانشاما دامىدى دەسەك تە تابيعاتتىڭ بىزگە بەيمالىم قۇپيالارى ءالى دە جەتەرلىك. سونىڭ ىشىندە ادامنىڭ بويىنداعى كۇش-قۋاتقاينارىنىڭ ءتۇپسىزتەرەڭقۇپياسىتولىقاشىلىپبولعان ەمەس. اسىرەسە, كەشەگى كەڭەستىك سولاقاي ساياساتتىڭ ءدىن مەن دىلدەن, تىلدەن ارامىزدى الشاقتاتۋى, حالىقتىق مەديتسينا جەتىستىكتەرىنە, كورىپكەلدىك, اۋليەلىك قاسيەتتەرگە ەسكىنىڭ قالدىعى رەتىندە قاراۋعا داعدىلاندىرعانى شىندىق. تانىم-سەنىمنەن جۇرداي بىرنەشە بۋىن اتەيس تۇرپاق قالىپتاستى. الايدا, وسىنداي تىيىم سالۋعا, توسقاۋىل قويۋعا قاراماستان, اتادان باباعا بەرىلەتىن ەمشىلىك, سىنىقشىلىق, ۇستالىق, زەرگەرلىك قاسيەتتەردىڭ جىڭىشكەرسەدە ۇزىلمەي كەلگەنىن دە ەشكىم جوققا شىعارا الماس. ەسىمى باتىس قازاقستانعا كەڭىنەن ءمالىم سىنىقشى سۇلەيمەن قارابالا ۇلى – وسىنداي كيەلىكىسى, اۋليەادام. ونىبىلەتىنىمىز, ءبىزدىڭبالاكەزىمىزدەنەلدەقالىپتاسقانداعدىولكىمدە-كىمءبىردەنەمۇشەسىنسىندىرىپ, جاراقاتتاپالسا, عارىپبولىپقالسا, مالەكەشمالدامەرتىگىپقالعاندايجاعدايبولسا: «سۇلەيمەناتاعاسيىندىماەكەن», دەگەنقاسيەتتىۇعىم, بۇلجىماسداعدىبولاتىن.

توسىن جايعا تاپ بولعانداردىڭ «اتامنىڭ ارۋاعىنىڭ ارقاسىندا امان قالدىق» دەپ جۇرگەندەرىن دە ەستىگەنبىز. ويپىرماي, مۇنداي دا قۇدىرەت بولادى ەكەن-اۋ دەپ ىشتەي ويلاناتىنبىز. ءارينە, ءىشتەي كۇدىكتىڭ دە قىلاڭ بەرىپ قالاتىنى جاسىرىن ەمەس. سەبەبى, دە بەلگىلى. قۇداي جوق, قۇدىرەتتىڭ ءبارى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, تەحنيكا مەن تەحنولوگيانىڭ قولىندا دەپ وسكەن ۇرپاقتىڭ بۇلايشا توپشىلاۋى دا زاڭدى. توپشىلاۋى دەپ وتىرعانىمىز, ءبىز ءوزىمىز سىنىقشى ءسۇلەيمەندى كورگەن جوقپىز. ءبىر اقيقاتى – سىنىقشى سۇلەيمەن سول توتاليتارلىق كەزەڭدە دە ادامداردىڭ اۋزىنان ءتۇسپەدى, حالىقتىڭ قۇرمەتىنە بولەندى. ال, كەيىن ءوزى ومىردەن وتكەننەن كەيىن 90 جانە 100 جىلدىعى اتالىپ, ول كىسىنىڭ ەرەكشە سىنىقشىلىق قاسيەتى تۋرالى اشىق ايتىلا باستادى. سوندا بارىپ سىنىقشى سۇلەيمەننىڭ كىم ەكەنىنە كوز جەتتى, كوڭىل سەندى. سول اڭگىمەلەردىڭ اۋانىنان اڭعارىلاتىنى سۇلەيمەن قارابالا ۇلى قاسيەت قونعان سىنىقشى عانا ەمەس, كورىپكەلدىگى بار كيەلى ادام.

سونىمەن, ءبىز اڭگىمەلەگەلى وتىرعان سۇلەيمەن كىم جانە تۋا ءبىتتى سىنىقشىلىق قاسيەت قايدان تامىر تارتادى؟ ەندى وسى توڭىرەكتە وي وربىتەلىك. مۇنداي دەرەك پەن دايەكتەردى سىنىقشى سۇلەيمەننىڭ ءجۇز جىلدىعى قارساڭىندا ونىڭ ۇلى, مارات وسپانوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بازارباي سۇلەيمەن ۇلى قۇراستىرعان «اكەم تۋرالى اقيقات پەن اڭىز» اتتى ەستەلىك كىتاپتان مولىنان كەزدەستىرۋگە بولادى. وسى كىتاپتاعى ەستەلىكتەردى سان قايتالاپ وقىعانىمىزدى مىسە تۇتپاي, سىنىقشىنىڭ ۇلكەن ۇلى بازاربايدىڭ وزىمەن كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسۋدى ءجون كوردىك. قاشان دا سالماقتى قالپىنان اينىمايتىن ازامات ءبىزدى جىلى قارسى الدى.

كەزىندە اكەمىزدىڭ سىنىقشىلىق قاسيەتىن بىلگەنىمىزبەن كوپ نارسەنى ءتاپتىشتەپ سۇراپ, حاتقا ءتۇسىرىپ الۋدى ويلاماپپىز. كەيىن توقسان جىلدىعى اتالىپ وتەر كەزدە كوزىن كورگەندەر اكەم تۋرالى كىتاپ شىعارۋ تۋرالى وي تاستادى. سول كەزدە شىعارىلعان دۇنيە عوي دەپ ءبىزدىڭ قولىمىزداعى كىتاپقا كوز قيىعىن جۇگىرتتى. اڭگىمە جەلىسى ءسۇلەيمەن اتانىڭ ومىرىنە اۋىسقاندا عانا ءوزى بىلەتىن جايتتەردى جۇيەلەي ءاڭگىمەلەدى.

– مەنىڭ ارعى اتام قالاباي دا, ءوز اتام قارابالا دا شيپاسى حالقىنا تيگەن سىنىقشى, ارۋاقتى ادامدار بولعان. ارىدەن جەتكەن اڭگىمەلەردى ءتىرىلتسەك, اتام قالابايدىڭ توسىندە ءمۇيىزى مە, سۇيەلى مە بولعان. سول مۇيىزىنە كىشكەنە كارى جىلان ورالىپ جاتقان دەسەدى. كەرەگەدە قارا دومبىراسى ءىلۋلى تۇرادى ەكەن, سول دومبىراسى بىرەۋ اۋىرىپ كەلە جاتقاندا دىبىس شىعارىپ بىلدىرەدى ەكەن. اتامىز جايلاۋعا كوشكەندە ءوزى ۇلكەن اق ورداسىن ارباعا تىگىپ, ال ۇلدارى كيىز ۇيلەرىن ەكى قاناتىنا تىگەدى ەكەن. سىرقات ادامدار اتامىزدىڭ اق ورداسىنىڭ سىرتىنا كەلىپ تۇنەسە جازىلىپ كەتەدى دەگەندى كونەكوز قارتتاردان ەستىپ وستىك. سىنىقتان باسقا اۋرۋلارعا دا شيپاسى تيگەن. سول سياقتى قارابالا اتامىز دا ۇلكەن سىنىقشى, قاسيەتتى ادام بولعان دەسەدى, بىراق اتامىز دۇنيەدەن ەرتەرەك وتسە كەرەك. اكەمىز جەتىم قالىپ, ويىلداعى ميكول دەگەن بايدىڭ بۇزاۋىن باققاندا جەتى جاسار بالا ەكەن, – دەيدى بازارباي اعامىز وتكەندى ەسىندە تاعى ءبىر جاڭعىرتىپ.

سۇلەيمەن قارابالا ۇلىنىڭ ارعى اتالارى قازىرگى اتىراۋ وبلىسىنىڭ قىزىلقوعا, جىلوي, ميالى دەگەن جەرلەرىن جايلاعان. كەيىن 1880-1890 جىلدارى ويىل اۋدانىنىڭ قاراتال, اقمەشىت دەگەن جەرلەرىنە قونىس اۋدارعان سىڭايلى. سوندىقتان دا سۇلەيمەن قارابالا ۇلى 1907 جىلى قازىرگى اتىراۋ وبلىسى قىزىلقوعا اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن دەگەن ءبىر دەرەك بار. ال, 1987 جىلى توقساننان اسىپ قايتىس بولعان ءباتيما دۇيسەنقىزىنىڭ ايتۋىنشا, قاراتال اۋىلىنىڭ باتىسىندا ويىل وزەنىنىڭ ارعى بەتىندەگى اقمەشىت دەگەن جەردە ومىرگە كەلگەن. اقمەشىت تە اۋليە جەرلەنگەن كيەلى جەر كورىنەدى. قارابالانىڭ بالالارى تۇرماعاندىقتان سۇلەيمەن اتا دۇنيەگە كەلگەندە ونى جەروشاقتىڭ جانە جەتى ايەلدىڭ بۇتىنان وتكىزىپ قازاقى ىرىم جاساپتى-مىس. ال قىزىلقوعا اۋدانىندا ءدۇنيەگە كەلگەن دەگەنگە كەلسەك, سول ۋاقىتتا ول جەرلەر ويىل اۋدانىنا قاراعان بولۋى كەرەك. اقتوبە ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ 496-بەتىندە (اقتوبە, 2001 جىل) وسى كيەلى ادام تۋرالى «ءسۇلەيمەن قارابالا ۇلى – بەلگىلى ەمشى-سىنىقشى. اۋليە اتانعان, تۇرعىلىقتى جەردە حالىقتىق ءداستۇرلى مەديتسينانى كەڭىنەن ورىستەتىپ, ناتيجەلى ەم جاساعان, رەسپۋبليكامىزدىڭ باتىس ءوڭىرى ەرەكشە قۇرمەت تۇتادى» دەگەن ءبىر اۋىز عانا دەرەك بار.

جالپى شەجىرەنى تاراتىپ ايتقاندا قالابايدىڭ التى بالاسى بولعان, قارابالادان قۇرمانشا, سۇلەيمەن, عابباس دەگەن قىز-ۇلدارى تارايدى, ءسۇلەيمەن قوجا تاز رۋىنىڭ اۋقاتتى ادامى بىتىق دەگەننىڭ ۇشتاپ اتتى قىزىنا ۇيلەنەدى. ولاردان شاريپا, ايسۇلۋ, قاليماش, تويلاش, بازارباي, ساپار, بالداي, جانداي, سالامات دەگەن ۇل-قىزدارى ءوربيدى. دۇنيەدەن وزعان ايسۇلۋ, قۇلجاباي, بالدايدان باسقالارى ءتىرى, ۇرپاق ءوسىرىپ, ءوسىپ-ءونىپ اتا ارۋاعىنا كىر كەلتىرمەي ءومىر كەشۋدە. ۇشتاپ كوز كورگەندەردىڭ ايتۋىنشا, سىنىقشى ءسۇلەيمەننىڭ باسىنا قارا بۇلت ءتونىپ تاعدىرى تالقىعا تۇسكەندە دە, سوعىستان كەيىنگى اۋىرتپالىقتى جىلداردا دا, جولداسى توسەك تارتىپ جاتقاندا دا قيىندىقتارعا مويىماي, اۋليەنىڭ جارى دەگەن اتاققا ساي كەلىمدى-كەتىمدى قوناعىنا داستارقانىن جايىپ, ىقىلاس-نيەتىن ىزگىلىككە باعىشتاعان جان بولىپتى. 1997 جىلى اۋليەدەن كەيىن 27 جىل ءومىر ءسۇرىپ, بالالارى مەن نەمەرەلەرىنىڭ قىزىعىن كورىپ دۇنيە سالعان.

سۇلەيمەن اتانىڭ ءومىر جولى دا تاقتايداي تەگىس بولماعان. ەلىمىزدەگى قوعامدىق وزگەرىستەردىڭ تەپەرىشىن ءبىر كىسىدەي-اق كورگەن. وتىزىنشى جىلدارى جاس جىگىت سۇلەيمەن دە كەڭەستىك قۇرىلىسقا ارالاسادى, العاشقىدا حالىق ميليتسياسى قۇرامىندا بولادى. كەيىننەن كومسومولعا كىرۋگە كەلگەندە ودان باس تارتسا كەرەك, سونان سوڭ ونى ميليتسيا قۇرامىنان شىعارىپ جىبەرەدى. مۇمكىن كەڭەستىك ايدا شاپ باسكەسەرلىكتى ۇناتپادى, بولماسا, بويىنداعى ەرەكشە كورىپكەلدىك قاسيەت بىردەڭەنى سەزدىردى, ايتەۋىر, بۇل جاعى بەلگىسىز. ءمىنە, وسى ءبىر وقيعا جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە قاسيەتتى جاننىڭ باسىنا بالە بولىپ جابىسادى. وعان ءسال كەيىنىرەك ورالامىز.

– قازاق سىنعان, شىققان سۇيەكتى سالۋعا ماشىقتانعانداردى وتاشى, سىنىقشى دەپ اتاعان. قازاقتا وندايلار از بولماعان. ءارتۇرلى بارىمتا-سىرىمتالاردا, ۇرىس-قاقتىعىستاردا, ات شابىستارىندا جانە قازاق تۇرمىسىنا ءتان باسقا دا جاعدايلاردا جاراقاتتانۋ ءجيى كەزدەسەتىندىكتەن سىنىقشىلىق كەڭ تاراعان بولۋى كەرەك. قازاق سىنىقشىلارى تۋرالى ورىس زەرتتەۋشىلەرى ا.لەۆشين, ا. ياگمين, ن. زەلاند, ا. الەكتەروۆ, ۆ. نەنەتسكي جانە باسقالارى تامسانا جازعان, قانمەن بىتەتىن قۇدىرەتتى قاسيەتكە تاڭقالعان. قازاقتىڭ حالىق مەديتسيناسىنىڭ ءالى دە بولسا قۇپيالارى كوپ, عىلىمدا بەلگىسىز جاقتارى مول. كەڭەستىك كەزەڭدە بۇل ماسەلەنى زەرتتەۋ پارتيالىق يدەولوگياعا قايشى كەلەدى دەگەن جەلەۋمەن توقىراپ قالدى. مۇنىڭ ەسەسىن ەندى تولتىرار كەز كەلدى. ەلىمىزدىڭ عىلىمى مەن مەديتسيناسى حالىقتىق سىنىقشىلىق, ەمشىلىك قاسيەتتەردى جان-جاقتى زەرتتەۋگە دەن قويادى دەپ ويلايمىن, – دەيدى بازارباي باۋىرىمىز.

بۇل كىسىگە سىنىقشىلىق كيەلى قاسيەت 25 جاسىندا قونعان. ءبىر عاجابى, ول سىنىقتى ۇستاپ سالماعان, سۇيەگى سىنعان ادامنىڭ جاس ەرەكشەلىگىن, دەنساۋلىعىن ەسكەرەتىن بولۋى كەرەك, بالەن كۇندە جازىلىپ كەتەسىڭ دەپ سەرتتەپ, ءتارتىپ بەرەتىن بولعان جانە سول تالابىن ورىنداماعان ادامدارعا قايتىپ مەنىڭ الدىما كەلمەڭىز دەپ ەسكەرتەدى ەكەن. اسىرەسە, جاراقاتتانعان ادامنىڭ وتباسىندا ۇرىس-كەرىس بولماۋىن, تارى جەمەۋىن, «اششى» سۋدان ۇرتتاماۋىن قاداپ تاپسىراتىن كورىنەدى. سوعان قاراعاندا, وتە قۋاتتى تاعام ءسۇيەكتىڭ ءبىتىپ كەتۋىنە كەدەرگى بولاتىنعا ۇقسايدى.

كومسومولعا وتپەي, ميليتسيا قاتارىنان شىققانى بار, وعان قوسىمشا ەلدەگى اۋرۋلار دارىگەرلەردەن گورى ەمشى-سىنىقشى سۇلەيمەندى قولاي كورەدى دەگەن ۇزىنقۇلاقتان جەتكەن وسەك بار, ايتەۋىر قۋعىن-سۇرگىن قۇرىعىنا بۇل كىسى دە ىلىگەدى. 1937 جىلى ونى باۋىرى قاناپيامەن بىرگە جازىقسىز جالا جاۋىپ, وتىزدان استام ويىلدىق ازاماتتارمەن 150 شاقىرىم جەردەگى شۇبارقۇدىق ستانساسىنا دەيىن جاياۋ ايداپ, كەيىن ولاردى اقتوبە قالاسى ماڭىنداعى تۇيەتوبەدە اتقان. قازاقتا «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, اجالدى ولەدى» دەگەن ءسوز بار. وسى قان-قاساپتا سۇلەيمەن قارابالا ۇلى عايىپتان اتىلۋدان امان قالادى, قاتاڭ تارتىپپەن جازالانىپ, سۆەردلوۆ جاقتا 10 جىل جازاسىن وتەيدى, سول جەردە سوعىس اياقتالعانشا اۋىر جۇمىستارعا جەگىلىپ, ازاپتى كۇندەردى باستان كەشەدى. اتۋ جازاسىنان قالاي امان قالدى, كەيىن تەكسەرگەندە اعاسى قاناپيانىڭ اتۋ جازاسىنا كەسىلگەندىگى جونىندەگى ءىسى ۇقك-دە ساقتالسا دا, ول كىسىنىڭ ءىسى تابىلماۋى قالاي؟ بۇل دا قۇپياسىن ىشىنە بۇككەن ءبىر جۇمباق جاي.

سۇلەيمەن اتانىڭ وسى ءبىر ايداۋداعى كەزەڭى جايىندا ويىلدىق ايسا سۋقاشەۆ مىناداي ەستەلىك جازىپ قالدىرعان. بىردە: «جيەن اعا, 10 جىل تۇرمەدە وتىرىپ كەلىپسىز, اۋليەلىكتىڭ ارقاسىندا كوپ بەينەت كورمەگەن بولارسىز», دەپ ەستىگەن ءبىر اڭگىمەنىڭ شەتىن قوزعاپ ەدىم. ول كىسى بىرەۋدەن ەستىگەن ءدال بولمايدى, سۇراپ قالدىڭ عوي, ءوز اۋزىمنان ەستى دەدى.

«سۇلەيمەن دەگەن اۋليە شىقتى, ادامدار دارىگەرگە كورىنۋدى قويدى, ەمحاناعا ناۋقاستار از كەلەتىن بولىپ بارادى دەگەن جەلەۋمەن مەنى تۇتقىنداپ, 10 جىلعا سوتتادى. قازاقشا ايتقاندا يتجەككەنگە ايدالدىم. تايگادا لاگەردە بولىپ اعاش كەستىك, ءسويتىپ جۇرگەندە سوعىس باستالىپ كەتتى, كوزى اشىق ادامدار مايدانعا جىبەرۋدى ءوتىنىپ ارىزدار بەرىپ جاتتى. لاگەردىڭ باسشىلارى ءوز جۇمىستارىمەن بولىپ, ساۋىق-سايران قۇراتىندى شىعاردى. بىردە بىرەۋىنىڭ تۋعان كۇنىن تويلاپ ات جارىس جاسادى. لاگەر ات جارىس ءوتكىزۋگە قولايلى, سەبەبى لاگەر ءىشى جازىق دالا. لاگەر باستىعىنىڭ اتى كەسىلگەن اعاش تۇبىرىنە ءسۇرىنىپ قۇلاپ, ات ۇستىندەگى باستىقتىڭ اياعى سىنىپ, قاتتى جاراقات الدى. سىنىق جانىنا باتىپ شىداي الماي جاتىر دەگەن حابار ماعان دا جەتتى. لاگەر باستىعىنا جانىم قاتتى اشىدى, ادام بالاسى عوي, اياپ كەتتىم, دەنەم قۇرىسىپ, ارۋاعىم ۇستاپ, قول ۇشىمدى بەرگىم كەلدى دە تۇردى. كوميسسار ساسقالاقتاپ, نە ىستەرىن بىلمەي, جوعارىعا حابارلاۋعا ۇلكەن باستىقتان يمەنىپ وتىرىپتى. مەنىڭ ءتۇر-ءتۇسىمدى كورگەن ءبىر وقىعان ازامات: «سىزدە وزگەرىس بار عوي, ول نە نارسە؟» دەپ سۇرادى. مەن سىنىقشى ەكەنىمدى ايتىپ, اۋىرىپ جاتقان ادامعا جاردەم بەرگىم كەلەتىنىن ءبىلدىردىم. ول ادام مەنى دەرەۋ ەرتىپ الىپ, كوميسسارعا كەلىپ ءىستى باياندادى. نە ىستەرىن بىلمەي ساسىپ وتىرعان كوميسسار زارلاپ جاتقان ادامعا الىپ كەلدى. مەن اياعى سىنىپ جاتقان ادامنىڭ ۇستىنەن قولىمدى جايلاپ جۇرگىزىپ ءوتتىم. سىنىقتىڭ سىتىر-سىتىر ەتىپ ورنىنا ءتۇسىپ جاتقانى ماعان ەستىلىپ تۇردى. بۇكىل دەنەنىڭ ۇستىنە قولىمدى جۇرگىزىپ بولعاننان كەيىن جاسى نەشەدە دەپ سۇرادىم. ولار ماعان جاسىن ايتتى, دۇرىس جازىلىپ شىقسىن دەسەڭدەر پالەن كۇن جاتسىن دەدىم. ول قازىر ۇيىقتايدى دەپ, ءوزى ويانعانشا تۇرعىزباۋلارىن ەسكەرتىپ كەتتىم. اياعى سىنعان ادام ءبىر تاۋلىك ۇيىقتاپتى جانە مەن جازىلدىم, تۇرامىن دەسە كەرەك. كوميسسار مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا تۇرعىزباپتى. لاگەر باستىعى قۇلان-تازا جازىلدى. ءبىر كۇنى شاقىرىپ جاتىر دەگەن سوڭ, كابينەتىنە بارسام, كوميسسار ەكەۋى وتىر ەكەن. مەن ول كەزدە سۋىرىلىپ سويلەمەگەنمەن, ورىسشانى جاقسى ءتۇسىنەمىن. دەگەنمەن, ولار مەنى العاشقىدا ەرتىپ اپارعان ساۋاتتى ازاماتتى دا الدىردى. لاگەر باستىعى نە تىلەگىڭ بار, سونى ايت, نە ايتساڭ دا قولدان كەلەتىندى جاسايمىن دەدى. مەن سوتتالىپ جۇرسەم دە ەلدىڭ ازاماتىمىن عوي, وتاندى قورعاعىم كەلەدى دەدىم. «مايدانعا جىبەرە المايمىن, قاڭعىرعان وق ءتيىپ ءولىپ كەتسەڭ, مەن سەنىڭ سەمياڭنىڭ الدىندا كىنالى بولامىن. ەگەر قالاساڭ, مەنىڭ قولىمنان سەنى بوساتۋ كەلەدى», دەدى. مەن سوتتالعان مەرزىمىم بىتپەي تۇرمەدەن كەتپەيمىن, سەبەبى بوساپ ەلگە بارعانىممەن اۋليەلىگىڭ ارقاسىندا كەلدىڭ دەپ قايتا سوتتاپ جىبەرۋى مۇمكىن دەدىم. سونىمەن, ونىڭ ماعان جاساعان جاقسىلىعى لاگەردىڭ ىشىندە ەركىن جۇرەتىن بولدىم. مەنى دەسياتنيك سياقتى جۇمىسقا تاعايىنداپ, ەڭبەكاقى ەسەپتەپ وتىردى. مەرزىمىم ءبىتىپ بوساعاندا سول اقشانى قولىما بەردى», دەپ اياقتادى سىنىقشى اعا اڭگىمەسىن» دەپ جازادى ايسا سۋقاشەۆ. ارتىق ءسوزى جوق, سىپايى, كىسىگە جىلى شىراي بەرىپ تۇراتىن سىنىقشى سۇلەيمەننىڭ, كوپ جىلدار پارتيا-كەڭەس قىزمەتىندە بولعان مارقۇم ايسا سۋقاشەۆتىڭ دە ارتىق سوزگە بارمايتىن, وتىرىك-وسەككە جولامايتىن تازا دا يماندىلىعى مول جاندار ەكەنىن ەسكەرەر بولساق, بۇل اڭگىمەنىڭ شىن ەكەنىنە ءشۇبا جوق.

سۇلەيمەن اتانىڭ تاعى ءبىر جەرلەسى مارقۇم تۇرىكپەن سۇلتانوۆ: «ء…بىرىنشى حاتشى بايسالباي جولمىرزاەۆ سۇلەيمەن تۋرالى ارنايى حات جازىپ, ءماسكەۋگە جولدايدى. وسى حابار بويىنشا, ءبىر كۇنى ءبىر پروفەسسور كەلەدى. بىرنەشە ادام جينالىپ, سۇلەيمەن اعايعا ەرتىپ باردىق. ءۇيىنىڭ قاسىندا ەكى باسپاق جايىلىپ جۇرگەن-ءدى. پروفەسسور ەكەۋىن دە جاردان يتەرگىزدى. سۇلەيمەن اعاي ەكەۋىنىڭ دە اياقتارى سىنعانىن انىقتاپ, جىگىتتەرىن شاقىرىپ, دەرەۋ شەن سالعىزدى. شاي ءىشىپ, تاماق جەپ دالاعا شىققان قوناقتار ماناعى ەكى باسپاقتىڭ تۇك بولماعانداي جايىلىپ ءجۇرگەنىن كورەدى. ماسكەۋدەن كەلگەن پروفەسسور «فەلدشەر-سىنىقشى» دەگەن قۇجات بەرىپ اتتانعان-دى» دەپتى ەستەلىگىندە. بۇل كىسى دە كوپ جىلدار ىشكى ىستەر سالاسىندا ابىرويلى قىزمەت ەتكەن. بوگدە سوزبەن بەدەلىن بىلعامايتىن ادام. ياعني, «حالىق ايتسا, قالت ايتپايدى» دەگەندەي سىنىقشىنىڭ كەرەمەتتىگىن تامسانا اڭگىمەلەيتىندەر قاتارى مول. مۇنىڭ ءوزى ول كىسىنىڭ قاسيەت دارىعان جان ەكەنىنە يلاندىرا تۇسەدى (ب.ءسۇلەيمەنوۆ. «اكەم تۋرالى اقيقات پەن اڭىز», اقتوبە, 2007 جىل).

– اكەم سۇيەگى سىنعان, جاراقاتتانعان ادامنىڭ ءوزى نەمەسە حابارشىسى كەلە جاتقاندا ىشتەي سەزىنىپ, دەگبىرسىزدەنىپ وتىراتىن. ايتقاندايىن-اق, ول كىسى مازاسىزدانسا وسىنداي جاعداي بولاتىن. كەلگەن ادامعا مەرزىمىن سەرتتەپ, وتباسىندا ۇرىس-كەرىس بولماۋىن, تارى جەمەۋىن قاداپ تاپسىراتىن, اراق ءىشپەۋىن مىندەتتەيتىن. ول كىسىنىڭ ەرەكشە ءبىر قاسيەتى ادامنىڭ, جان-جانۋاردىڭ سىنىعىن سالعاندا قولىمەن ۇستاماي, كەيدە نازارىن دا سالماي-اق سىنىق سۇيەكتەردى جىپتىكتەي ەتىپ ورنىنا ءتۇسىرىپ, ساۋىقتىرىپ جىبەرەتىنى دەر ەدىم. جالپى ۇيدە وتە سابىرلى, جايلى بولدى, بالالارى بىزدەرگە دەيىن قاتتى سويلەمەيتىن. ايداۋدان كەيىن سۋارمادا زۆەنو جەتەكشىسى بولىپ 23 جىل ابىرويلى جۇمىس ىستەدى, باسشىلار دا, باسقالار دا ول كىسىمەن ساناسىپ وتىراتىن. ادال, ەڭبەكقور ادام بولدى. ءبىزدى دە سولاي تاربيەلەدى. ءبىر قىزىعى, باۋ-باقشا ونىمدەرى ءبىزدىڭ جاقتا جەڭسىك قوي, سوعان قاراماستان, ونىڭ باقشالىعىنا ەشكىم تيىسپەيدى ەكەن. ال, ءوزى قولى اشىق بولدى, باقشا ونىمدەرى پىسكەن سوڭ اۋىل-ايماققا اۋىز تيگىزىپ ريزا بولاتىن, باقشالىققا كەلگەندەردىڭ قولىن قاقپايتىن, – دەيدى بازارباي اعامىز اكەسىن ءبىر ءسات ەسكە الىپ.

وسى ءبىر جانى تازا اۋليە كىسىنىڭ كوزىن كورگەندەر ونىڭ سىنىقشىلىق جانە كورىپكەلدىك قاسيەتىن اڭىزعا بەرگىسىز قىلىپ ەسكە الادى. ويىلدىق سارا تۇرعامبەكوۆا ءوزىنىڭ اكەسى ءسۇلەيمەنمەن قۇرداس بولعانىن, بىردە الىستان قولىن كوتەرىپ امانداسىپ وتە شىققانىن, ۇيگە كەلگەن سوڭ كەنەتتەن وڭ قولىن ابايسىزدا شىعارىپ العانىن ايتادى. جانى مۇرنىنىڭ ۇشىنا كەلگەن اكەسى قىزىن سول كەزدە اۋرۋحانادا جاتقان سىنىقشى قۇرداسىنا جۇمسايدى. الايدا, ونى ءوزى كەلسىن دەپ قايتارىپ جىبەرەدى. سارا اپاي سۇلەيمەننىڭ اكەسىنە قالجىڭداپ, «قالاي, جۇرە امانداسقان, اۋرۋدىڭ ءحالىن ساۋ بىلمەس بولار ما» «كوتەر قولىڭدى» دەپ بۇيىرعانىن ءوز قۇلاعىمەن ەستىگەن. اكەسى قولىن كوتەرگەن بويدا سىرت ەتىپ ورنىنا تۇسەدى. مۇنى اۋليەلىك, كيەلىلىك دەمەۋگە بولا ما.

– 1976 جىلى قالاعا كوشىپ كەلدىم. بالالارىما سۇلەيمەن اتا تۋرالى بىلەتىنىمدى ايتىپ وتىراتىنمىن. ءالىبەك دەگەن ۇلىما جىلاپ بولماعان سوڭ موتوتسيكل ساتىپ الىپ بەرگەن ەدىم.سول بالا كوشەدە ەكى ماشينانىڭ اراسىندا قالىپ قويىپ, توبىعى ەكى جەردەن سىندى, سۇيەگى كۇل-تالقان بولدى. قاتارداعى دارىگەرلەر ونى ەمدەۋگە ءجۇرەكسىنىپ, عىلىم دوكتورى, اتاقتى حيرۋرگتى شاقىرادى. مەن ول كىسىنىڭ اتى-ءجونىن قازىر ۇمىتىپ قالدىم. ول كىسى وپەراتسيادان شىعىپ, بىزگە بىلاي دەدى.

– مەن وسى ماماندىقتا وتىز جىلداي قىزمەت جاسادىم. بۇگىن ومىرىمدە بولماعان جاعدايعا كەزدەستىم. مايدا سۇيەكتەردى ۇستاسام بولدى, ولار ورىندارىنا ءوز-وزىنەن ساتىرلاپ تۇسە بەرەدى. مۇنداي عاجاپ جاعدايعا ەرەكشە تاڭقالدىم, – دەدى. كەيىن بالام: «جىعىلعاندا, ءسۇلەيمەن اتا, ساقتاي گور, دەدىم. سوسىنعىسىن بىلمەيمىن», – دەدى. سۇلەيمەن اتانىڭ جەرلەسى ەرگەن وتەپبەرگەنوۆ وسىلايشا ەسكە الادى ول كىسىنى.

موتوتسيكلمەن ماشيناعا سوقتىعىسىپ جاراقاتتانعان ەكى ادامنىڭ سىنىقشى سۇلەيمەنگە سىيىنعانى, جيىرما ەكى كۇندە اياعىنا تۇرىپ ءجۇرىپ كەتكەنى دە, ال دارىگەرگە بارعانى, التى اي اۋرۋحانادا جاتىپ شىققانى دا اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمە ارقاۋى. ۇلى وتان سوعىسىنان بۇرىن جىلىنشىگى سىنىپ, شور بوپ بىتكەنىنە التى جىل بولعان اتىراۋلىق ازاماتتىڭ سىنعان ءجىلىنشىگىن يتبالىقتىڭ مايىمەن سىلاپ, ون كۇن بويى ەمدەپ, سىنعان سۇيەكتەرىن ورىن-ورىندارىنا سالىپ, اي بويى ءتوسەكتە جاتۋعا كەڭەس بەرەدى. كەلەسى جىلى سول ازامات اياعىن تىك باسىپ, ءسۇلەيمەن اتاعا العىسىن جاۋدىرىپ كەتەدى. ال, تۋعان كەلىنى, موتوتسيكلدەن قۇلاپ, مويىن ومىرتقاسى سىنعان قىزىلقوعالىق جەتى جاسار بالانىڭ اتانىڭ قۇلپىتاسىن قۇشاقتاپ جىلاپ «اتەكە, ماعان كومەكتەسشى» دەپ سيىنىپ ءۇش رەت كەلگەنىن, سوڭعى كەلگەنىندە باسىنىڭ جاقسارعانىن, قولىمەن كەسەنى ۇستايتىنىن, اياعىن تىرەپ باسۋعا جاراعانىن ايتىپ, اتاسىنىڭ ارۋاعىنا ريزا بولىپ اتتانعانىن ۇمىتپايدى. ءبىزدىڭ كەلتىرىپ وتىرعانىمىز سىنىقشى ءسۇلەيمەننىڭ شاپاعاتى ءتيىپ, العان جاراقاتتان, زاقىمدانعان سۇيەكتەرىنىڭ جازىلىپ كەتكەندەرىنىڭ مىڭنان بىرەر مىسالدارى عانا. اۋىل اراسىنداعى سۇيەكتەرى سىنعان, قولى, توبىعى شىعىپ كەتكەندەردى ەمدەپ جازعانى قانشاما. ال, سيىرى, اتى مەرتىككەندە دە قاتارعا قوسىپ جىبەرگەندەرى دە جەتەرلىك. سوندىقتان بولار ونىڭ سىنىقتى سالۋ قاسيەتىنە مىناۋ دەگەن دارىگەرلەردىڭ ءوزى تاڭقالادى ەكەن. بۇنى ءبىز اڭگىمەلەسكەندەردىڭ ءبارى ايتادى. سىنىقشىنىڭ اتاق-داڭق, بايلىق قۋماعانىنا تاعى ءبىر دالەل ول كىسى قازىرگى قايتكەندە دە ءوزىن جارنامالاۋعا قۇمار ەمشىلەر سياقتى الدىنا كەلىپ جازىلىپ كەتكەندەردىڭ ءتىزىمىن الىپ, تىلەگىن جازدىرىپ, حاتتاپ وتىرۋعا ق ۇلىقتى بولماپتى. جانە ونى قاجەت دەپ ساناماسا دا كەرەك. بۇل دا قاسيەت قونعان جاننىڭ قاراپايىمدىلىعى, ادالدىعى, ادامگەرشىلىگى ەكەنى ءسوزسىز.

فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قر الەۋمەتتىك عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى التاي تايجانوۆ اتانىڭ عىلىمدا ءالى زەرتتەلمەگەن ەرەكشە قابىلەتىنىڭ بولعانىنا توقتالا كەلىپ, «…بىراق, وكىنىشكە وراي, كەزىندە دە, قازىرگى ۋاقىتتا دا ەشقانداي عىلىم-ءبىلىمنىڭ كۇشى كەلمەيتىن, جاراتىلىستىڭ قۇدىرەتىمەن تابيعي بويعا ءبىتكەن وزگەشە قاسيەتتى مۇنداي كىسىلەردىڭ «قۇپياسىن» زەرتتەۋ ەلىمىزدە ءالى قولعا الىنعان جوق. الايدا, ونداي زەرتتەۋلەرگە دەگەن ۇمتىلىس الەمدىك پراكتيكادا بار. بۇل ماسەلە, ولاردا بىردە جالپى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ ماڭگىلىك ءومىر سىرى تۋرالى بولسا, بىردە ءومىر مەن ءولىم ديالەكتيكاسى, ءولىم دانالىعى – تاناتاسوفيا باعىتىندا قاراستىرىلۋدا. ايگىلى امەريكاندىق فانتاست ارتۋر كلاري 2090 جىلى ادامزات قارتايۋ پروتسەسىن توقتاتاتىنىنا سەنىمدى. ال, سۇلەيمەن اتا سىندى كۇردەلى تۇلعالاردى تانۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ بۇرىنعى يدەاليزم تۇرعىسىنان تانىعان فيلوسوفيالىق جۇيەمىز دە, تانىم پروتسەسىندەگى ادىستەرىمىز دە تارشىلىق ەتەرى ءسوزسىز. ەندەشە بۇل ماسەلەدە دە جاڭا باعىت, جاڭاشا تانىم-تۇسىنىككە ويىسۋىمىز كەرەك, دەپ تۇجىرىمدايدى (ا.تايجانوۆ, سۇلەيمەن اتا: قاسيەت پەن قابىلەت. وبلىستىق «اقتوبە» گازەتى. 13 قىركۇيەك 2007 جىل.)

سىنىقشى سۇلەيمەن ادال, كىسىگە جىلى شىراي تانىتىپ تۇراتىن مەيىربان ادام بولعان. ونىڭ كوزى وتكىر, ادامعا نازارى تۇسسە, ىشىڭدەگىنى كورىپ وتىرعانداي اسەر ەتەتىن, سوندىقتان كوبىنە كىسىگە تەسىلىپ قارامايدى ەكەن.

سىنىقتى سالىپ, اۋرۋدى ەمدەگەنى ءۇشىن بەرگەن ادامداردىڭ ورامالىن سول اۋىلداعى تۇرمىسى تومەن وتباسىلارىنا, بولماسا, قاسىندا وتىرعاندارعا ۇلەستىرىپ بەرىپ جۇرە بەرەتىن كورىنەدى. اتانىڭ سىنىقشىلىعىنان باسقا كورىپكەلدىگى دە كەرەمەت. ول ءجايلى دە كوپتەگەن دەرەكتەر كەلتىرۋگە بولادى.ونىڭ تۇسىنان ءوتىپ بارا جاتقان ماشينانىڭ كەنەتتەن تۇرىپ قالۋى, ءوزى وتىرعان سوڭ ءجۇرىپ كەتۋى ادام سەنگىسىز شىندىق. ءوز اۋىلىنىڭ تانىمال جىلقىشىسىنا «سەن, اتقا ءمىنۋدى قوي, اجالىڭ اتتان بولادى دەۋى جانە سول ايتقانىنىڭ ايداي كەلۋى, اياعى سىنعان جىگىتكە اراعىڭدى قويماساڭ ءسۇرىندىرەمىن دەۋى, ونىڭ شىدامسىزدىق تانىتىپ اقاڭدى باستاپ كەتۋى, ءبىتىپ قالعان اياق سۇيەگىنىڭ قايتا اۋىرىپ, ءسۇرىنىپ ۇيىنە ارەڭ جەتۋى, سودان كەيىن سىنىقشىدان كەشىرىم سۇراپ, اششى سۋمەن ءوز ەركىمەن قوشتاسۋى عاجاپ ەمەس دەپ كور. سىنىقشى سۇلەيمەن توسەك تارتىپ جاتىپ, ءوزىنىڭ قاشان ومىردەن وزاتىنىن دا بولجاپ كەتىپتى. سونداي-اق, الدا-جالدا و دۇنيەلىك بولسام, بەيىتىمدى ءتورت قۇلاقتى قىلىڭدار دەپ تاپسىرىپتى. قاۋىمنان ەلۋ مەتردەي جەرگە, جالعىز تەرەكتىڭ جانىنا ءبىر بولمەلى ءۇي تۇرعىزىڭدار, ىشىنە كيىز جايىپ, شام قويىڭدار دەپ وسيەت ەتىپتى. ۇرپاقتارى وسى وسيەتتەرىنىڭ ءبارىن ورىندادى.

اتادان بالاعا جالعاسىپ كەلە جاتقان سىنىقشىلىق كەيىنگى ۇرپاقتارىنا قوندى ما دەگەنگە كەلسەك, قانمەن بەرىلەتىن قاسيەت ۇزىلمەك ەمەس. سۇلەكەڭنىڭ قىزى ءشاريپا دا وسىنداي قاسيەتكە يە. ال, بازاربايدىڭ ۇلى ايان جوعارى ءبىلىمدى تراۆماتولوگ دارىگەر. قازىر ءسۇيەكتەرى سىنعان ادامدارعا مەديتسينالىق كومەگىن كورسەتىپ كەلەدى. شىنى كەرەك, اتاسىنىڭ ارۋاعى قولداپ جۇرگەن بولار, قولى شيپالى, سالعان سۇيەكتەرى تەز جەتىلىپ, جەرلەستەرىنىڭ العىسىنا بولەنۋدە.

سىنىقشى سۇلەيمەن تۋرالى جازباق بولىپ, ءبىز دە قاراتالعا بارىپ, اتانىڭ قارا شاڭىراعىن ۇستاپ وتىرعان ساپاردىڭ وتباسىندا بولىپ اڭگىمەلەستىك.

– تۇنەمەلىك ۇيگە باس-كوز بولىپ قويامىز. كەلىمدى-كەتىمدى اۋرۋلارعا ءجون سىلتەيمىز. باسقالاي كوپ ارالاسپايمىز. اكەم ۇيگە جايلى, اشۋ شاقىرمايتىن, ەڭبەكتىڭ ادامى بولدى. ول سىنىقشىلىقتى ءناسىپ ەتۋدەن اۋلاق بولدى, قايتا اۋرۋعا شيپام تيسە, العىسىن السام, باتاسىن بەرسە, بولعانى دەپ وتىراتىن, دەيدى قاراتالداعى قارا شاڭىراقتى ۇستاپ وتىرعان ساپار. بۇل پىكىردى جيەنى مىڭجاسار راباەۆتىڭ دا اۋزىنان ەستىدىك. جان-جاعىنا شۋاعىن شاشىپ جۇرەتىن قاسيەتتى قارت جايلى كىمنەن سۇراساڭ دا وسىنداي وي تۇيەدى, قايىرىمدىلىعى مەن كىسىلىگىن ءبىرىنشى اۋىزعا الادى. مۇنىڭ ءوزى دە كىشىپەيىلدىلىكتىڭ, ادامي يماندىلىقتىڭ بەلگىسى. بۇل ءۇيدى سۇلەكەڭ ءوز قولىمەن تۇرعىزعاندىقتان الىس-جاقىنداعى ۇرپاقتارىنا وتە ىستىق, سوندىقتان مۇندا ات باسىن بۇرعاندارى وسىندا جينالۋى بۇلجىماس قاعيدا. ءبىز دە اۋىلدىڭ سىرتىنداعى اتا باسىنا بارىپ, قۇران باعىشتادىق. وسىندا بەت العانىمىزدا جولباسشىمىز قازىرگى اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ ءبولىم باستىعى بوكەن جانتولى: «ءبىر عاجابى سۇلەكەڭنىڭ قاراپايىمدىلىعى عوي, قانشالىقتى حالقى ۇلىقتاپ, قۇرمەتتەگەنمەن بەيىتىن دە ەشكىمنەن ەرەكشەلەندىرمەۋدى تاپسىرىپتى, ال, قابىرىنىڭ ۇستىنە ءوزى شىققان قاراعاشتى كورسەڭىز ەرىكسىز تاڭداناسىز», دەگەن ەدى. ايتقانداي-اق, ءتورت قۇلاقتى ءبايىتتى كومكەرىپ اعاش ءوسىپ تۇر.

ارۋاقتى اتانىڭ تۇنەمەلىك ءۇيىنىڭ جانىنان تاعى ءبىر جاڭا ءۇي تۇرعىزىلىپتى. بۇل سىنىقشى سۇلەيمەننىڭ باسىنا زيارات ەتىپ, اۋرۋىنا شيپا ءىزدەپ سيىنىپ كەلۋشىلەردىڭ قاتارى كوبەيمەسە, ازايماعانىن ەسكەرگەندىك ەكەن. باتىس قازاقستاندى بىلاي قويعاندا, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن, ءتىپتى رەسەيدەن دە سىيىنىپ كەلۋشىلەر بار كورىنەدى. مىنە, «جاقسىنىڭ ءوزى ولسە دە, اتى ولمەيدى» دەگەندى وسىندايدا ايتسا كەرەك. سىنىقشىلىعىمەن, اۋليە-كورىپكەلدىگىمەن كوپتىڭ كوڭىلىندە قالعان جاننىڭ قاسيەتتى ادام ەكەندىگىنە بۇدان ارتىق قانداي دالەل كەرەك. ءبىزدىڭ ءوڭىردە ءبىر جەرى سىنعان, مەرتىككەن ادامنىڭ اۋزىنا «سۇلەكەمە سيىندىم»دەگەن ءسوز تۇسەتىنى قالىپتاسقان داعدى. بۇل كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ قۇرساۋلى ساياسات ۇستانعان كەزىندە دە توقتاعان ەمەس, قازىر دە جالعاسۋدا. حالىق قادىرلەيتىن, قاسيەت تۇتاتىن سىنىقشى سۇلەيمەننىڭ ازىرگە بىزگە ءمالىم كەيبىر قىرلارى وسىنداي. بۇل قۇپياسى بويىندا كەتكەن اۋليە ادام ەكەنىندە ءسوز جوق. مۇنداي قاسيەتتەر ەكىنىڭ بىرىنە قونا دا بەرمەيدى سوندىقتان دا سۇلەيمەندى ەلىمىزدىڭ باتىس ءوڭىرىنىڭ حالقى سىنىقشى عانا ەمەس, كورىپكەل اۋليە ادام دەپ ءپىر تۇتادى.

ساتىبالدى ءساۋىرباي,

«ەگەمەن قازاقستان».

اقتوبە وبلىسى.