قازاقتان شىققان تۇڭعىش ەلشi
جۇما, 8 ماۋسىم 2012 7:10
XIX بەن XX عاسىرلار توعىسى قازاق ەلiنiڭ ماقتانىشى مەن ءۇمiتiنە اينالعان دارىندى ءارi بiلiكتi جاستار بۋىنىن اكەلدi. ولار وزدەرiنiڭ پاراساتتىلىعىمەن, پروگرەسشiل يدەيالارىمەن قازاقستاننىڭ قوعامىق دامۋىن ساپالى جاڭا ساتىعا iلگەرىلەتتi, ۇلتتىق سانانى جاڭاشا قالىپتاستىردى. بيىل بiز سول زاماننىڭ دارا تۇلعالارىنىڭ بiرi, كورنەكتi مەملەكەت قايراتكەرi, ايگiلi ديپلومات, عالىم, اعارتۋشى ءارi جۋرناليست ءنازiر تورەقۇلوۆتىڭ 120 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ ءۇستiندەمiز.
جۇما, 8 ماۋسىم 2012 7:10
XIX بەن XX عاسىرلار توعىسى قازاق ەلiنiڭ ماقتانىشى مەن ءۇمiتiنە اينالعان دارىندى ءارi بiلiكتi جاستار بۋىنىن اكەلدi. ولار وزدەرiنiڭ پاراساتتىلىعىمەن, پروگرەسشiل يدەيالارىمەن قازاقستاننىڭ قوعامىق دامۋىن ساپالى جاڭا ساتىعا iلگەرىلەتتi, ۇلتتىق سانانى جاڭاشا قالىپتاستىردى. بيىل بiز سول زاماننىڭ دارا تۇلعالارىنىڭ بiرi, كورنەكتi مەملەكەت قايراتكەرi, ايگiلi ديپلومات, عالىم, اعارتۋشى ءارi جۋرناليست ءنازiر تورەقۇلوۆتىڭ 120 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ ءۇستiندەمiز.
قاسيەتتi تۇركiستان جەرiندە دۇنيەگە كەلگەن ءنازiر تورەقۇلوۆ ءوزiنiڭ قىسقا دا مازمۇندى عۇمىرىن ءوز حالقىنا مەيلiنشە ادال قىزمەت ەتۋگە ارنادى. جاس شاعىنان ۇلتىمىزدىڭ سانا-سەزiمiن وياتۋعا, ەڭسەسiن كوتەرۋگە باعىتتالعان يگi iستەر تولقىنىنا تايسالماي iلەسiپ, جاسىرىن “ەركiن دالا” ۇيىمىن باسقاردى, 1917 جىلى ورىنبوردا وتكەن بiرiنشi بۇكiلقازاق سەزiنە بەلسەندi قاتىستى, تورعايداعى “قازاق مۇڭى” گازەتiنiڭ رەداكتورى بولدى.
پەتروگرادتاعى قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن قازاقستان جانە تۇركiستاننىڭ شارۋاشىلىعىن, مادەنيەتiن نىعايتۋعا, جەرگiلiكتi حالىقتى رۋحاني بايىتۋعا ارناپ, ءارتۇرلi جەتەكشiلiك قىزمەتتەردە ولشەۋسiز ەڭبەك سiڭiردi. الايدا, ونىڭ الىپ دەرجاۆا اتىنان ديپلوماتيالىق قىزمەت ەتۋى – ەرەكشە نازار اۋدارتارلىق ءجايت. 1928 جىلى 36 جاسىندا ول كسرو-نىڭ حيدجاز, نەدجد جانە قوسىلعان ايماقتار (قازiرگi ساۋد ارابياسى) كورولدىگىنە وكiلەتتi ۋاكiل بولىپ جiبەرiلدi. وسىناۋ جوعارى دارەجەلi, جاۋاپكەرشىلىگى مول قىزمەتكە جاس ماماننىڭ تاعايىندالۋىنىڭ ءوزi ديپلوماتيالىق تاجiريبەدە سيرەك كەزدەسەتiن وقيعا.
و زاماندا الەمنiڭ كوپتەگەن ەلدەرi كەڭەس وكiمەتiن مويىنداماي, مەملەكەت حالىقارالىق وقشالاۋدا بولعان ەدi. ونىڭ ۇستiنە ارابيا تۇبەگiندەگi ساياسي احۋال جاڭادان بيلiك باسىنا كەلگەن مونارحيانىڭ ايماقتاعى ەڭ قۋاتتى كۇش بولىپ تابىلعان ۇلىبريتانيامەن قارىم-قاتىناستارىنىڭ شيەلەنiسۋىمەن سيپاتتالاتىن. بۇعان سەبەپ ساۋديالىقتاردىڭ حيدجازداعى اعىلشىندار قولداپ وتىرعان حاشيميتتiك باسقارۋدى 1925 جىلى قۇلاتۋى ەدi. ول كەزدەرى حيدجاز, جيددا, مەككە جانە مەدينە سياقتى iرi قالالار شوعىرلانعان ارابيا تۇبەگiنiڭ باتىسى ەكونوميكالىق جاعىنان اناعۇرلىم يگەرiلگەن ايماق بولاتىن.
وسىنداي كۇردەلi جاعدايدا ءنازiر تورەقۇلوۆتىڭ الدىندا كەڭەس وداعىنىڭ تاياۋ شىعىستاعى مۇددەلەرiن ىلگەرىلەتۋ بويىنشا زور مiندەت قويىلدى. از ۋاقىت iشiندە ول كورولدىكتىڭ نەگiزiن قالاۋشىسى ءال-ساۋدپەن, ساياسي زيالىلارىمەن جانە iسكەر توپتارىنىڭ وكiلدەرiمەن تىعىز جەكە بايلانىستار ورناتتى. جيددا قالاسىندا تiركەلگەن وزگە ەلشiلەردiڭ قاتارىنان ن.تورەقۇلوۆ ونىڭ مۇسىلماندىق جولىن ناعىز ۇستاۋشىسىنىڭ ابرويىنا يە بولعانى, اراب تiلiن جەتە مەڭگەرگەنi سياقتى قاسيەتتەرiمەن ەرەكشەلەنەتiن.
كەڭەس ۋاكiلiنiڭ iرi جەڭiسi ەكi ەل اراسىنداعى ساۋدانىڭ نىعايا تۇسكەنi بولدى. 1930 جىلى ساۋدا جونiندەگi كەلiسiم-شارتتاردىڭ بولماۋىنا قاراماستان, تورەقۇلوۆ باسقارعان ديپلوماتيالىق ميسسيا ساۋد ارابياسىنا مۇناي ونiمدەرiن, اعاش, ۇن, قانت جانە باسقا دا تاۋارلاردى جەتكiزۋ بويىنشا جەمiستi كەلiسسوزدەر وتكiزدi. بۇل انگليانىڭ ەكونوميكالىق قىسىم جاساۋ جاعدايىندا جاس مونارحيا ءۇشiن ەرەكشە ماڭىزدى بولدى.
ن.تورەقۇلوۆتىڭ تiكەلەي قاتىسۋىمەن 1933 جىلى ساۋديا جەتەكشiلiگiنiڭ كسرو-مەن اراداعى ساۋداعا قاتىستى بولعان شەكتەۋلەردi تولىعىمەن الىپ تاستاۋىنا قول جەتكiزiلدi, ارابياعا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى جاردەم ۇيىمداستىرىلدى, بiرقاتار ماڭىزدى جوبالار جۇزەگە اسىرىلدى, سولاردىڭ iشiندە ات-تايف قالاسىندا ساۋد ارابياسىنداعى ەڭ العاشقى اۆتوماتتاندىرىلعان تەلەفون ستانساسىنىڭ ورناتىلۋى بولدى.
وتانداسىمىزدىڭ ناتيجەلi ەڭبەگiنiڭ ايعاعى ساۋديا باسشىلىعىنىڭ جيدداداعى كەڭەس وداعى وكiلدiگiنiڭ مارتەبەسiن جوعارىلاتۋعا كەلiسiمi بولدى. 1930 جىلدىڭ اقپانىندا ن.تورەقۇلوۆ كەيiن ساۋد ارابياسىنىڭ كورولi بولعان بەكزادا فەيسالعا وكiلەتتi مينيستر جانە توتەنشە ۋاكiل رەتiندە سەنiم گراموتاسىن تابىس ەتتi. وسىلايشا, ن.تورەقۇلوۆ كسرو-داعى تۇڭعىش ەلشi قازاق بولدى. وسىعان قوسا, اتالعان ۋاقىتقا تامان ول ديپلوماتيالىق كورپۋستىڭ دۋايەنi (باسشىسى) بولدى. بۇل ساياساتكەرلەر جانە ديپلوماتتارمەن عانا ەمەس, سونداي-اق قاجىلىققا كەلگەن جوعارى مارتەبەلi مۇسىلماندارمەن بايلانىستاردى بەلسەندiلەندىرۋگە مۇمكiندiك بەردi. ال 1932 جىلى ماۋسىمدا ساۋد ارابياسى كورولىنىڭ مۇراگەرى فەيسال ءال-ساۋدتىڭ كسرو-عا رەسمي ساپارىن ۇيىمداستىردى.
ن.تورەقۇلوۆ زاپىران زاماندا شەتەلگە قونىستانىپ, قالىپ قويعان ءوزiنiڭ وتانداستارىنا جاردەمدەسۋگە دە ەلەۋلi كۇش-جiگەردi بولگەن بولاتىن, ولاردىڭ تاعدىرىن وڭدى ەتiپ شەشۋگە كەڭەس وكiمەتiنiڭ الدىنا تالاي رەت وتiنiشتەر جاساعان ەدi. مۇنىڭ ءوزiن ستاليندىك سۇراپىل زامان جاعدايىندا تورەقۇلوۆتىڭ كورسەتكەن باتىل ارەكەتi دەپ باعالاۋعا بولادى.
سەگiز جىل بويى ءنازiر تورەقۇلوۆ كەڭەس وداعىنىڭ ساۋد ارابياسىنداعى مۇددەلەرiن قورعادى. ونىڭ وزiنە ءتان جان-جاقتى قۇزىرەتتiلiگi, مازمۇنداۋدىڭ كەمەلدەنگەن ستيلi, باعالاۋ مەن جالپىلاۋدىڭ مەرگەندiگi قازاقتان شىققان تۇڭعىش كەڭەستiك ەلشiنى جوعارى دارەجەلi مامان, ايماقتىق جانە حالىقارالىق ساياساتتىڭ بiلiمپازى رەتiندە سيپاتتايدى.
سوندىقتان دا ونىڭ كەيiنگi تاعدىرى اسقان جانتۇرشiگەرلiكپەن قابىلدانادى. عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا ۇلتىمىزدىڭ نامىسى بولىپ تابىلعان اياۋلى زيالىلارىمىزدىڭ قاتارىندا 1937 جىلى شىلدەدە انتيكەڭەستiك ناسيحاتشى دەگەن جالامەن ايىپتالىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلدى.
بيىلعى جىلى 2 شىلدە كۇنى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ءوزىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا سىرتقى ساياساتتاعى جەڭىستەرىمىزدى تۇگەندەۋمەن بىرگە, ۇلتتىق ديپلوماتيانىڭ جارقىن تۇلعالارىن قۇرمەتپەن ەسكە الار ناعىز ءسات.
“ەل ءۇمiتiن ەر اقتار, ەر اتاعىن ەل ساقتار”, دەيدi قازاق. تاۋەلسiزدiك تۋىن تiك كوتەرگەن ەلiمiز ءۇشىن بۇل ەگەمەندiككە وزiندiك ۇلەسiن قوسقان ۇلى ازاماتتارىمىزدىڭ قۇندى مۇراسىن جاڭعىرتۋ پارىز. وسى باعىتتا وتكەن جيىرما جىل iشiندە زور جۇمىس اتقارىلدى دەپ ايتۋعا حاقىمىز بار. ەڭ باستىسى, ومiرلەرi ەرتە قيىلعان ءنازiر تورەقۇلوۆ iسپەتتi اسىل تۇلعالاردىڭ ۇلتتىق تاريحىمىزداعى ءادiل ورنى بەلگiلەندi. زيالىنىڭ ەڭبەك-جازبالارى جيناقتالىپ, ءومiربايانىنىڭ ءارتۇرلi كەزەڭدەرi زەرتتەلiپ, بارشا حالقىمىزعا جاريا ەتiلدi, دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرىلدى. ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ساياساتىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن» ءنازىر تورەقۇلوۆ اتىنداعى مەدال بەكىتىلدى.
“دۇنيە – ۇلكەن كول, زامان – سوققان جەل; الدىڭعى تولقىن – اعالار; كەيiنگi تولقىن – iنiلەر, كەزەكپەنەن ولiنەر, باياعىداي كورiنەر”, دەپ ۇلى اباي ايتىپ كەتتi. ءنازiر تورەقۇل ۇلى قازاقستاندىقتاردىڭ بۇگiنگi جانە كەلەر ۇرپاقتار جۇرەگiندە ناعىز وتانشىلدىقتىڭ, ادامگەرشiلiكتiڭ جانە جوعارى كاسiپقويلىقتىڭ ونەگەسi رەتiندە قالا بەرمەك.
تالعات مارات ۇلى.
