• 25 مامىر, 2012

كۇلتەگىن – ءبىزدىڭ بابامىز

2340 رەت

كورسەتىلدى

31 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

كۇلتەگىن – ءبىزدىڭ بابامىز

جۇما, 25 مامىر 2012 6:50

حالقىمىزدىڭ بەتكە ۇستار اسىل ازاماتتارىنىڭ ءبىرى, وردا بۇزار وتىز جاسىندا جەمىستى عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىمەن قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن ءبىر مىڭ ەكى ءجۇز جىلعا تەرەڭدەتىپ, ەرلىك جاساعان, توتاليتارلىق جۇيە كۇيرەمەي تۇرىپ-اق شاكارىم قۇدايبەرديەۆ, ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ سىندى الاش ارىستارىن, ارداقتى اقىن-جازۋشىلارىمىزدى حالقىمىزبەن قايتا قاۋىشتىرۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى قيىن جىلدارىندا ەلىمىز ءۇشىن شىبىن جانىن شۇبەرەككە تۇيگەن كورەگەن كوشباسشىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جانىنان تابىلىپ, ۇلتىمىزدىڭ رۋحىن وياتۋعا, ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن كوتەرىسۋگە اتسالىسقان, ناۋرىزدىڭ ۇلتتىق رۋحاني سيپات الىپ, قايتا ورالۋىنا, انا ءتىلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولۋىنا, ەلدىك سالت-سانامىزدىڭ, ادەت-عۇرپىمىزدىڭ جاڭعىرۋىنا زور ۇلەس قوسقان مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ ەسىمى ەلىمىزگە كەڭىنەن بەلگىلى.

سوڭعى ۋاقىتتا مەن ۇلت مۇراتى جولىندا عۇمىر بويى جان اياماي قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان مىرزاتاي جولداسبەكوۆ اعامىزدىڭ كۇرەسكە, عيبراتقا, قىزىقتارعا تولى ءومىرى تۋرالى سىر-سۇحباتقا قۇرىلعان جاڭا رومان جازۋعا كىرىستىم. بۇگىن سول كىتاپتان العاشقى «ءسۇيىنشى» ءۇزىندىنى ۇلت گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» ارقىلى كوپشىلىككە ۇسىنۋدى ءجون كوردىم.

اۆتور.

اۆتور: مىرزەكە, «وتان ءۇشىن وتقا ءتۇس, كۇيمەيسىڭ» دەگەن ەدى باۋىرجان مومىش ۇلى. وتان ءۇشىن, ەل ءۇشىن, حالقىڭ ءۇشىن ەڭبەك ەتۋ – ەڭبەك اتاۋلىنىڭ ءماندىسى. حالقىمىز ءوزى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتكەن اياۋلى ۇل-قىزدارىنىڭ ەسىمدەرىن دە, اتقارعان قىزمەتتەرىن دە بىلۋگە ءتيىس. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ءسىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن سوڭ اۋەلى بىرەر جىل ءوزىڭىزدى وقىتقان وقۋ ورنىندا ءدارىس بەرگەنىڭىزدى, ارتىنان اسپيرانتۋراعا ءتۇسىپ, «كونە تۇركى ادەبي ەسكەرتكىشتەرى جانە ولاردىڭ قازاق ادەبيەتىنە قاتىسى» اتتى ديسسەرتاتسيانى مەيلىنشە ءساتتى قورعاعانىڭىزدى بىلەمىز. ءسىز عىلىمنىڭ وزىڭىزگە دەيىن ەشكىم زەردەلەمەگەن, وي ءساۋلەسىن تۇسىرمەگەن, اياق باسپاعان تىڭ القابىن وتە مۇقيات, تەرەڭ, تىڭعىلىقتى زەرتتەدىڭىز. سۇڭعىلالىقپەن يگەردىڭىز. ءVىىى عاسىرداعى تاسقا قاشالىپ جازىلعان ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تۇركى جۇرتىنا, قازاق ادەبيەتىنە ورتاقتىعىن جان-جاقتى دالەلدەدىڭىز. تۇڭعىش رەت كۇلتەگىن, تونىكوك كەشەنى ءماتىندەرىنىڭ بۇگىنگى قازاق تىلىندەگى ادەبي-ماعىنالىق اۋدارماسىن (جاڭاشاسىن) جاساپ, ولاردى 1967 جىلى جارىق كورگەن «ەرتەدەگى ادەبيەت نۇسقالارى» اتتى كىتاپتا جاريالادىڭىز. «بۇل كىتاپتىڭ شىعۋىنا وراي قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ كوكجيەگى ون ەكى عاسىردان ارىگە كەڭەيدى», – دەپ جازعان ەدى سول كەزدە ماسكەۋدىڭ وتە بەدەلدى «ۆوپروسى ليتەراتۋرى» جۋرنالى. قازاقتا «وتىزىندا وردا بۇزباعان قىرقىندا قىر اسپايدى» دەگەن ماقال بار. بۇگىن ويلاپ قاراساق, ءسىز سول كەزدە تۇپ-تۋرا وتىز جاستا ەكەنسىز. ءسىزدىڭ ول ەڭبەگىڭىز حالقىمىزدىڭ تاريحىن, ادەبيەتىن زەرتتەۋدەگى وردا بۇزعانمەن تەڭ دەيتىندەي بارىنشا ايتۋلى ەڭبەك بولدى. ءسىزدىڭ سول ورحون ەسكەرتكىشتەرى تۋرالى زەرتتەۋلەرىڭىز ەنگەن «اسىل ارنالار» اتتى كىتابىڭىزدى وقىعان ادەبيەتىمىزدىڭ اۋزى دۋالى ابىز اقساقالى ءابدىلدا تاجىباەۆ «مىنا مىرزاتاي ءبىر ءوزى ءبىر ينستيتۋتتىڭ جۇمىسىن جاساپ ءجۇرىپتى عوي» دەپ قۋانىپ, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە ۇلكەن ماقالا جازعانىن دا بىلەمىز. بۇلاردى مەن, مىرزەكە, بۇگىن سىزبەن ادەيى وسى تاقىرىپتا ەمىن-ەركىن وتىرىپ, اشىلىپ ءبىر اڭگىمەلەسسەك دەگەن ۇسىنىسپەن ايتىپ وتىرمىن.

مىرزاتاي: جارايدى. دۇرىس. ول زەرتتەۋلەرىمدى مەن راسىندا دا ءوز ومىرىمدەگى, ادامعا الىنبايتىن بيىكتەر جوق سياقتى كورىنەتىن جالىنداعان جاستىق شاعىمداعى بىرنەشە جىل دامىل تاپپاي ىزدەنىپ, تىندىرعان, ناتيجەسىن, جەمىسىن كوزبەن كورگەن, وزىمە ۇلكەن رۋحاني قاناعاتتانۋشىلىق سەزىمىن اكەلگەن, ەلىمە, حالقىما دا پايداسى تيگەن ەڭبەگىم دەپ سانايمىن. سەن وسى تاقىرىپتا اڭگىمەلەسەيىك دەگەن سوڭ, ءوزىمنىڭ سول زەرتتەۋلەرىمدى وسىدان بىرەر كۇن بۇرىن عانا قايتادان وقىپ شىعىپ, شىنىمدى ايتايىن, ريزا بولدىم. سانامدا قايتا جاڭعىرتتىم. سول كەز ءۇشىن مۇلدە جاڭا, توسىن, سونىسىمەن بىرگە بايسالدى, ورىندى, شىنشىل پىكىرلەردى ايتا بىلگەن ەكەنمىن-اۋ دەپ قۋاندىم. (مىرزەكەڭ وسى تۇستا ماعان مەرەيلەنە قاراپ, كوزىندە جاستىق ۇشقىنى جارق ەتە قالعانداي بولىپ, جۇمساق جىميىپ قويدى).

اۆتور: وسى تۇرعىداعى اڭگىمەمىزدى اۋەلى سول كەزدەگى ومىردەگى, عىلىمداعى, ادەبيەتتەگى ورىن العان جاعدايلاردان باستاساق. قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ زەرتتەلۋى ول ۋاقىتتا قانشالىقتى دەڭگەيدە ەدى؟

مىرزاتاي: ءار زاماننىڭ وزىنە بەيىمدەيتىن ءوز يدەولوگياسى, ءوز ساياساتى بولادى. ءبىز جالاۋلاتقان, ۇرانداتقان كوممۋنيستىك جالاڭ يدەولوگيانىڭ ىقپالىندا تاربيەلەنىپ وسكەن ۇرپاقپىز. ول حالىقتىڭ ءوز تاريحىن, ءوزى جاساعان اسىل مۇرالارىن وزىنە جات قىلعان زامان ەدى. اسا كورنەكتى دەلىنەتىن, قازاق ادەبيەتى تاريحىن زەرتتەۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان اكادەميك قاجىم جۇماليەۆ اعامىزدىڭ: «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى ءحVىىى عاسىردان, سول كەزدە ءومىر سۇرگەن جىراۋلاردان باستالادى» دەيتىن جاڭساق تۇجىرىمى كوممۋنيستىك سانانىڭ سالقىنىمەن قالىپتاسقان ەدى. وكىنىشى, ونىڭ بۇل تۇجىرىمداماسى وقۋلىق ارقىلى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ زەردەسىنە قۇيىلىپ, ساناسىنا ءسىڭىپ جاتتى. باياعى تاپتىق كوزقاراس دەيتۇعىن ەسكى دەرت اياق-قولدى بىردەي تۇساپ, ءبىزدىڭ تالانتتى قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويىنا تۋدىرعان بايتاق ەپوستارىنىڭ ءوزى وقىتىلمادى. ويتكەنى, قوبىلاندى, الپامىس, تولەگەن بارلىعى بايدىڭ بالالالارى عوي. سونىمەن, وقۋ ورىندارىنىڭ بارىندە تەك قامبار باتىر جىرىن عانا وقىتتى. ويتكەنى, قامبار توقسان باۋلى قىپشاقتان شىققان كەدەي, اڭشىلىقپەن اۋلەتىن اسىراپ جۇرگەن ادام. مۇنداي تۇسىنىك بۇتىندەي ادەبيەت تۋرالى جۇيەلى, قيسىندى ۇعىمداردىڭ بىت-شىتىن شىعاردى.

جالپى, الەم تاريحىنان ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز حالىق بولعان جەردە ونىڭ مادەنيەتى بولادى, تاريحى بولادى. ال تاريحى بولعان جەردە ونىڭ مادەنيەتىنىڭ تاريحى بولادى, ادەبيەتىنىڭ تاريحى بولادى. قازاق حالقى دا سولاي.

اۆتور: وسى تۇرعىدان كەلگەندە قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى جايىندا, ونىڭ ءتۇپ-توركىنى جايىندا نە ايتۋعا بولار ەدى؟

مىرزاتاي: قازاق حالقى ءبىر كۇندە پايدا بولعان جوق. ەگەر ءبىز قازاق حالقىنىڭ باسىنان كەشكەن فورماتسيالارعا زەر سالساق, وندا سول ءاربىر ءداۋىردىڭ ءوزى تۋدىرعان مادەنيەتىنىڭ, ادەبيەتىنىڭ ۇلگىلەرىن اڭعارىپ, تانىعانداي بولار ەدىك. كەز كەلگەن حالىقتىڭ ادەبيەتىنىڭ تاريحى سول حالىقتىڭ وزىمەن بىرگە تۋادى, بىرگە قالىپتاسادى, بىرگە داميدى. قازاق ادەبيەتى دە ءبىر عاسىردا تۋا قالعان جوق. ول بايىرعى زامانداردان بەرى قالىپتاسىپ, دامىپ كەلەدى. ءار ءداۋىر وزىنە لايىقتى مادەنيەت, ادەبيەت قالىپتاستىرعان. قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ بايىرعى ساق, عۇن, تۇرك داۋىرىنەن باستاۋ الاتىنىن بۇگىندە دالەلدەپ جاتۋدىڭ ەش قاجەتى جوق.

اۆتور: سول ەرتەدەگى كەزدەردەن بىزگە جەتكەن ونەر تۋىندىلارى – حالقىمىزدىڭ قىمبات جادىگەرلەرى عوي. ال ءتىل ماسەلەسىنە كەلگەندە وسى جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟ ءسىز ەل تانىعان كورنەكتى ادەبيەتشى عالىمسىز. قازىرگى قازاق تىلىندە, ادەبيەتىندە سول كەزدەردەن, رۋلىق داۋىردەن بىزدەرگە جەتكەن قاناتتى سوزدەر, ادەبي مۇرالار بار ما؟

مىرزاتاي: وسى ءوزىڭ ايتىپ وتىرعانداي, ەرتەدەگى رۋلىق ءداۋىردىڭ شىندىعىنان تۋعان, كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىزگە جەتكەن ولەڭدەر, ەرتەگىلەر, جۇمباقتار, ماقال-ماتەلدەر از ەمەس. حالىق تۋدىراتىن قاناتتى سوزدەر جىلداپ ەمەس, عاسىرلار بويى جاسالىپ, بىرتە-بىرتە ۇشتالىپ, وتكىرلەنىپ, اسەمدەنە بەرەدى. قالىپتى تىركەستەرگە, قاناتتى سوزدەرگە, ماقال-ماتەلدەرگە اينالىپ كەتەدى.

اۆتور: وسىعان ناقتى مىسالدار كەلتىرۋگە بولار ما ەدى؟

مىرزاتاي: ارينە. ماسەلەن, وتە ەرتەدە تۋعان, بىزگە جەتكەن «سۇڭگىنىڭ جاراسى بىتەر, ءتىل جاراسى بىتپەس», «وتىز تىستەن شىققان ءسوز وتىز رۋلى ەلگە تارالار», « ۇلىڭ – ۇرىمعا, قىزىڭ – قىرىمعا», «بارار جەرىڭ بالقان تاۋ, ول دا ءبىزدىڭ بارعان تاۋ», «جازعان قۇلدا شارشاۋ بار ما», «تۇيەگە مىنگەن قوي ىشىندە جاسىرىنا الماس», «ديىرمەندە تۋعان تىشقان دۇرسىلدەن قورىقپاس», «جول سىلەمىن تۇيە بىلەر, جەر جاپسارىن تۇلكى بىلەر, بالاسىنىڭ كىمنەن تۋعانىن اناسى بىلەر», «تاعدىردى ءتاڭىرىم جاسار», «ادام بالاسىنىڭ ءبارى ولۋگە جارالعان», «ءولىمنەن ۇيات كۇشتى» دەگەن سياقتى, باسقا دا كوپتەگەن ماقال-ماتەلدەردى ايتۋعا بولادى. بۇلاردى ءبىز سوناۋ تۇرك ءداۋىرى كەزىندە, ودان دا ەرتە تۋعان حالىق ويىنىڭ كوركەم ەسكەرتكىشتەرى دەپ بىلەمىز.

سول ءVىى-ءىح عاسىرلاردا تۇركى جۇرتى اراسىندا بۇگىنگى بىزدەرمەن تۋىستاس تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ بارىنە ورتاق العاشقى ادەبي داستۇرلەر قالىپتاسا باستاعان. سونىڭ ءناتيجەسىندە ادەبيەتتىڭ كەسەك ۇلگىلەرى تۋعان. وعان اقىندىق ءتاسىل مەن ءداستۇردىڭ ەڭ ەرتەدەگى تۋىندىسى بولىپ ەسەپتەلەتىن, بۇگىنگى ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ورحون جازبالارىن زەرتتەگەن كەزىمدە كوزىمدى انىق جەتكىزگەنمىن. تاسقا قاشالىپ جازىلعان كۇلتەگىن, تونىكوك تۋرالى جىرلاردى سول داۋىردەگى جازبا ادەبيەتىنىڭ جارقىن بەلگىلەرى دەپ تە قاراستىرۋعا بولادى.

اۆتور: ال سودان كەيىنىرەك, توعىزىنشى عاسىردان باستاپ وسى كۇنگى ورتا ازيا مەن قازاقستاندى ارابتار جاۋلاي باستادى ەمەس پە؟

مىرزاتاي: ءيا. سونىڭ سالدارىنان وسى ايماقتى مەكەن ەتكەن حالىقتاردىڭ بۇرىنعى مادەنيەتى تالقاندالىپ, تۇركى رۋلارى پايدالانعان الىپپەلەر, جازۋ-سىزۋلار مۇلدە جويىلدى دا, ولاردىڭ ورنىنا اراب ءتىلى, اراب الىپپەسى, اراب مادەنيەتى كەلىپ ورنىعا باستادى. بۇل كەزدە وقۋ, عىلىم, ادەبيەت – بارلىعى دا اراب مادەنيەتىنىڭ ىقپالىمەن دامىدى.

ەگەر تاريحقا ۇڭىلسەك, ح-ءحىى عاسىرلاردا ورتا ازيا مەن قازاقستاندا قالالاردىڭ وركەندەگەنىن, جەرگىلىكتى حالىقتان دا تالاي ۇلى عۇلامالار, عالىمدار شىققانىن كورەمىز. مىسالعا الەمگە اتى بەلگىلى بابامىز فارابي – وتىرار قالاسىنان شىققان. سول كەزدە ءبىزدىڭ بابالارىمىز, جەرگىلىكتى حالىق تۋدىرعان ءتۇرلى-ءتۇرلى ادەبي شىعارمالار, عىلىمي ەڭبەكتەر بولعانى بەلگىلى.

اۆتور: سولار تۋرالى دا قىسقاشا ايتا كەتۋگە بولا ما؟

مىرزاتاي: ارينە. بۇل ەندى سەنىڭ سۇراپ وتىرعانىڭ حالقىمىزدىڭ تاريحىنىڭ يسلام ءداۋىرىنىڭ كەزى عوي. ح-ءحىى عاسىرلار. وسى كەزدەردە ءومىر سۇرگەن, جاڭاعى ايتقان فارابي بابامىزعا قوسا مۇحاممەت حورەزمي, ابۋرايحان ءال بيرۋني, ءابۋ ءالى يبن سينا (اۆيتسەننا), رابعۋزي, ماحمۇت قاشقاري, قوجا احمەت ياساۋي, احمەت يۋگناكي, سۇلەيمەن باقىرعاني, ومار ھايام, ءجۇسىپ بالاساعۇن ءتارىزدى قازىرگى تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبىرازىنا ورتاق ويشىلداردى, عالىمداردى, اقىنداردى ايتۋىمىزعا بولادى. بۇلاردىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – اتالعان عۇلامالار تۇركى حالقىنان شىعا تۇرا سول ۋاقىتتارداعى اراب ادەبيەتىن, اراب عىلىمىن, سونىمەن بىرگە دۇنيە ءجۇزى عىلىمىن دامىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى.

ودان بەرگى تاريحقا كوز سالاتىن بولساق, ءحىىى عاسىردىڭ باسىندا ورتا ازيا مەن قازاقستان موڭعول شاپقىنشىلىعىنا تاپ بولدى. ولار قىتاي, ريم ارالىعىنداعى كەڭ بايتاق جەرلەردى تۇگەلىمەن جاۋلاپ الىپ, ون ءۇشىنشى, ون ءتورتىنشى عاسىرلاردا التىن وردا مەملەكەتىن قۇرعانىن بىلەمىز. بۇل داۋىردەگى ادەبيەت تۋىندىلارى ارالاس تىلدە, كوبىنەسە قىپشاق تىلىندە جاسالعان. اراب باسقىنشىلارى دا, موڭعول شاپقىنشىلارى دا ولكەمىزدى ابدەن ويرانداپ, ەرتەدەگى ەپوستارىمىزدا ايتىلاتىنداي «قالانىڭ اۋزىن قان قىلىپ, قاقپانىڭ اۋزىن شاڭ قىلىپ», ەل مەن شارۋاشىلىقتى ابدەن كۇيرەتىپ, كۇيزەلتىپ جىبەردى.

ون بەسىنشى عاسىردا التىن وردا مەملەكەتى قۇلاعاندا ونىڭ ورنىنا جەكە-جەكە حاندىقتار قۇرىلدى. سولاردىڭ ءبىرى – كەرەي حان مەن جانىبەك حان قۇرعان قازاق حاندىعى ەدى.

اۆتور: مىرزەكە, ەندى بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ تاقىرىبىنا قايتا ويىسىپ, قازگۋ-دىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقىپ جۇرگەندە «كونە تۇركى ادەبي ەسكەرتكىشتەرى جانە ولاردىڭ قازاق ادەبيەتىنە قاتىسى» اتتى تاقىرىپتى نەلىكتەن جانە قالاي تاڭداعانىڭىز جونىندە ايتىپ بەرسەڭىز.

مىرزاتاي: وتكەن عاسىردىڭ 50-ءشى جىلدارىنىڭ اياعىندا, 60-شى جىلدارىنىڭ باسىندا قازاق ادەبيەتتانۋ ىلىمىندە جاڭا ءبىر لەپ, جاڭا ءبىر تالپىنىس, جاڭا پىكىر پايدا بولدى. ول: حالىق بولعان جەردە ادەبيەت بولادى, ونىڭ تاريحى بولادى, قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى دا تەرەڭدە, ول – قازاق حالقىنىڭ تاريحىمەن, ازاماتتىق تاريحىمەن بىتە قايناسادى, بىرگە قالىپتاسادى, بىرگە داميدى دەگەن ۇستانىم ەدى. بۇل پىكىر بۇرىن دا بولعان. بىراق ايتىلىپ, جانا الماعان وت سياقتى بىقسىپ, ءسونىپ قالا بەرەتىن ەدى.

وسىنى باتىل كوتەرىپ, كۇن تارتىبىنە قويعان قازىرگى ءال-فارابي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ سول كەزدەگى پروفەسسورى بەيسەنباي كەنجەباەۆ بولاتىن. ول كىسى مەنىڭ ۇستازىم. بەيسەكەڭ وسى ماسەلەنى زەرتتەۋدى قولعا الدى. قولعا العاندا ءوزى تىكەلەي اينالىسقان جوق, شاكىرتتەر جيناپ, توڭىرەگىنە توپتاستىردى. ۋنيۆەرسيتەتتى ۇزدىك ءبىتىرىپ جاتقان جاستاردىڭ اراسىنان ىرىكتەپ, وزىنە اسپيرانتتار بەلگىلەي باستادى. ماسەلەن مۇحتار ماعاۋيندى اسپيرانتۋراعا قابىلداپ, وعان بەرتىندەگى XV-XVIII عاسىرلارداعى قازاق حاندىعى ءداۋىرىنىڭ ادەبيەتىن بەردى. ماعان كونە ءداۋىردى بەردى. ول كەزدە قازاقتىڭ كونە تاريحى, ادەبيەتى, مادەنيەتى بولعان دەگەن ءسوزدى ايتۋدىڭ ءوزى قىلمىسپەن بىردەي سانالاتىن. العاشىندا كوپ ويلانىپ, تولعانىپ:

– مەن بۇعان بارا المايتىن شىعارمىن. وتباسىم, بالا شاعام بار. «پالەن اقىننىڭ ءومىرى مەن تۆورچەستۆوسى» دەپ قورعاي سالسام قايتەدى. عىلىم كانديداتى بولىپ, كۇنىمدى كورۋىم كەرەك قوي. بۇل تاقىرىپتى المايمىن, – دەپ ءبىر كۇنى بەيسەكەڭە كەلدىم. جامان ۋايىمداپ, ءجۇنى جىعىلىپ, كوڭىلى ءتۇسىپ, پاسەيىپ قالدى.

– مىرزاتاي, بۇل تاقىرىپتىڭ كەلەشەگى وتە زور. سەن قازىر سولاي ويلاپ وتىرسىڭ عوي. ال تۇبىندە بۇل وتە باياندى بولادى, – دەدى.

– بەيسەكە-اۋ, كىم بىلەدى, ءتۇپتىڭ تۇبىندە باياندى بولسا بولار. بىراق تاياۋ بولاشاقتا بۇعان جول اشىلاتىنىن كورىپ وتىرعانىم جوق قوي. بۇل تاقىرىپتا ماعان ديسسەرتاتسيا قورعاتپايتىنىنا كوزىم جەتىپ وتىر عوي, – دەدىم.

– قيىندىق, كەدەرگىلەر بولادى. بىراق سەن مويىما, جالتاقتاما. ءتۇبى ماقساتقا جەتەمىز. بۇل وزەكتى تاقىرىپ. ءبارىبىر بۇعان, قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشى بولساڭ, ەرتەلى-كەش كەلۋىڭ كەرەك بولادى, – دەدى.

– ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ماتىندەرى وسى كۇنگى تىلىمىزگە ءالى اۋدارىلماعان, – دەدىم.

– سەن اۋداراسىڭ, – دەدى بەيسەكەڭ.

– ول جازبالاردىڭ بىزدەرگە, قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا قاتىسى بارى دالەلدەنبەگەن.

– ءوزىڭ دالەلدەيسىڭ, – دەدى بەيسەكەڭ. – بۇل جۇمىستاردى بۇگىن ءبىز ىستەمەسەك, كىم ىستەيدى؟ جاعدايدى جاقسى بىلەسىڭ. ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحى كۇنى كەشەگى ون سەگىزىنشى عاسىردان ەمەس, ەرتەدەگى ءتۇپ-تامىرىمىز بولىپ تابىلاتىن تۇرىك قاعاناتى كەزىنەن باستالاتىنىن دالەلدەيتىن بەتاشار ۇلكەن ماقالا جازىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ حرەستوماتيالىق وقۋلىق كىتابىن شىعارامىز. وعان سەن بارسىڭ, مۇحتار ماعاۋين بار, حانعالي سۇيىنشاليەۆ اعالارىڭ بار, مەن بارمىن, ءبارىمىز بىرىگىپ ات سالىسامىز. حرەستوماتياسىن, باعدارلاماسىن اۋەلى وسىلاي ءبىر جاريالاپ الساق, وقۋلىعىن جازۋعا جول اشىلادى. ودان سوڭ ول قيىن بولمايدى. وقۋلىقتى ءبىز جازارمىز, مۇمكىن باسقالار جازار, ول ەكىنشى كەزەكتەگى اڭگىمە, – دەگەن ەدى قادىرلى ۇستازىم سوندا.

شىنىمدى ايتسام, ءبىر جاعى بەيسەكەڭە جانىم اشىعاندىعىنان, ول كىسىنىڭ ماعان قانشالىقتى سەنىم ارتىپ جۇرگەنىن سەزىنىپ, قاتتى قينالعانىن كورگەندىكتەن, ۇسىنىسىنا امالسىز كوندىم. اسپيرانتۋراعا ءتۇسىپ, وسى تاقىرىپتى الدىم.

ءبىرىنشى جىلى ءۇش اي, ەكىنشى جىلى بەس اي ماسكەۋدە لەنين اتىنداعى ورتالىق كىتاپحانادا وتىردىم. ەسكى ادەبيەت تۋرالى, كۇلتەگىن تۋرالى جازىلعان كىتاپتاردىڭ, قولجازبالاردىڭ بارلىعىن, ولاردىڭ ميكروفيلمدەرىن تۇگەل دەرلىك اقتارىپ شىقتىم. سوندا, شىنىندا دا, بەيسەكەڭنىڭ ايتىپ جۇرگەنى دۇرىس ەكەن-اۋ, مۇنىڭ ءوزى راسىندا دا ەرتەلى-كەش ءبىز قولعا الاتىن تاقىرىپ ەكەن-اۋ دەگەن قورىتىندىعا كەلىپ, ودان ارعى زەرتتەۋ جۇمىستارىنا بۇرىنعىدان دا قۇلشىنا كىرىسىپ كەتتىم.

ەندى ادەبيەتىمىز ءۇشىن, ونىڭ تاريحى ءۇشىن وتكەندەگى بۇل جاعدايلاردى قازىر ءبىزدىڭ ايتۋىمىز كەرەك. العاشقى كەزدە, پارتيانىڭ زامانىندا «ەجەلگى قازاق ادەبيەتى», «كونە ءداۋىردەگى قازاق ادەبيەتى» دەپ ايتۋعا ءبىزدىڭ اۋزىمىز دا بارمايتىن. ءتىلىمىز بايلانعان كەز. ونى بىزگە ايتقىزبايتىن. سوندىقتان ءبىز «ەجەلگى ادەبيەت» دەپ اتادىق. ءبىر جاعى, كوكەيىمىزدەگىنى ايتتىق, ەكىنشى جاعى, كوكەيدەگى ويدى پارتيادان, ءبىزدى سىنايدى دەيتىن شوۆينيستەردەن بۇركەمەلەپ, ادەيى سولاي اتادىق. ەندى قۇداي ءۇشىن, تاريح ءۇشىن, ونىڭ شىندىعى ءۇشىن ايتۋىمىز كەرەك, قازاق ادەبيەتى زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ىشىندە كونە داۋىردەگى ەجەلگى ادەبيەتتى, قازاق ادەبيەتىنىڭ ەڭ ەرتە ءداۋىرىن, ەرتە كەزەڭىن مەنەن بۇرىن زەرتتەگەن ءبىر ادام دا بولعان جوق. مۇنى تاريح بىلەدى.

اۆتور: ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ «بۇل مىرزاتاي ءبىر ينستيتۋتتىڭ جۇمىسىن ءبىر ءوزى ىستەپ ءجۇرىپتى عوي» دەپ سۇيسىنگەنى دە سوندىقتان شىعار.

مىرزاتاي: بۇل ءىستىڭ باسىندا مۇحتار ماعاۋين, رىمعالي نۇرعاليەۆ, الما قىراۋباەۆا, مەن سياقتى شاكىرتتەرىن تاربيەلەگەن كەنجەباەۆ تۇردى. جيىنداردا جارقىراپ كوزگە دە تۇسپەيتىن, جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن اۋدارماي, اقىرىن سويلەپ, اقىرىن عانا جۇرەتىن, سونشاما كىشىپەيىل, كىشكەنە قارا شال. بىراق قازاق ادەبيەتىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى عالامات… VII عاسىردان ءارى بارۋعا ول كەزدە ءبىزدىڭ باتىلىمىز جەتپەدى, ايتپەسە ساق, عۇن زامانىنان كەلە جاتقان اڭىزدار بار ەدى. ول ورىستەرگە بارماستان, الەمدى ءۇش عاسىر بويى بيلەگەن, دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن تۇگەل العان ايگىلى تۇرىك قاعاناتى كەزەڭىندە تۋعان, بابالارىمىزدىڭ تاسقا قاشاپ, وشپەستەي ەتىپ, ءبىر كوزىنەن قان, ءبىر كوزىنەن جاس اعىپ تۇرىپ ۇرپاقتارىنا ارناپ جازىپ, قالدىرىپ كەتكەن تاريحي جىرلارىنان بەرمەن قاراي باستادىق.

اۆتور: ەندى بۇگىن تاۋەلسىزدىك الدىق. ەجەلگى ساق, عۇن زاماندارىنان كەلە جاتقان اڭىزداردى, وزگە دە قازىنالارىمىزدى زەرتتەۋگە جول اشىلعان, مۇمكىندىكتىڭ ءبارى تۋعان كەز عوي.

مىرزاتاي: بۇل ەندى بۇگىنگى جانە كەلەشەك جاستارىمىزدىڭ, ماماندارىمىزدىڭ ءىسى بولار.

سونىمەن مۇحتاردى, مەنى اسپيرانت ەتىپ العان بەيسەكەڭنىڭ ءوزى دە «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى ون سەگىزىنشى عاسىردان باستالمايدى, ادەبيەت ءار حالىقتىڭ وزىمەن بىرگە تۋادى, بىرگە قالىپتاسادى, ءوسىپ-وركەندەيدى» دەگەن تۇجىرىمىن ءارتۇرلى ادەبي ورتادا, ارقالاي جيىنداردا, عىلىمي كونفەرەنتسيالاردا شارشاماي, تالماي, جالتاقتاماي ايتىپ ءجۇردى. وسىنىسى ءۇشىن تالاي تاياق تا جەدى, نەشە ءتۇرلى ءسوز دە ەستىدى. بىراق ادىلدىك ءۇشىن, ادەبيەتىمىزدىڭ اقيقات تاريحى ءۇشىن ايانباي كۇرەستى. ءوزى ۇياڭ, مومىن, باس كوتەرىپ كىسىگە قارسى سويلەمەيتىن بيازى بەيسەكەڭنىڭ مۇزدى مۇحيتتى بۇزۋعا, ساناعا ءسىڭىپ كەتكەن قاعيدانى وزگەرتۋگە سول زاماننىڭ وزىندە قالايشا تايسالماي قارسى شىققان باتىرلىعىنا ءوز باسىم ءالى كۇنگە دەيىن ءتانتىمىن.

وسىعان بايلانىستى مىناداي ءبىر ەپيزود ەسكە تۇسەدى. مىڭ توعىز ءجۇز الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا ول كەزدەگى پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا, اباي اتىنداعى بۇگىنگى ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتە وتكەن كونفەرەنتسيادا ادەبيەت تاريحى ماسەلەسى تالقىلاندى. بەيسەكەڭ وسىندا ءوزىنىڭ بۇرىن دا ايتىپ جۇرگەن پىكىرلەرىن جۇيەلەپ, كوپتىڭ تالقىسىنا سالدى. ءبىز مۇحتار ماعاۋين ەكەۋمىز ول كەزدە بەيسەكەڭنىڭ اسپيرانتىمىز. بەيسەكەڭدى قولداپ, ءبىز دە سويلەدىك. ءبىزدىڭ دە ءسوزىمىز ءۋاجدى, دالەلدى بولدى عوي دەيمىن, كوپشىلىك ىقىلاسپەن تىڭداپ, قولداپ, قوشەمەتتەپ وتىردى. جاپ-جاس اسپيرانتتاردىڭ اكادەميكتىڭ تۇجىرىمىنا اشىق قارسى شىققانى باتىڭقىراپ كەتتى مە, مەن مىنبەدە سويلەپ تۇرعانىمدا اكادەميك قاجىم جۇماليەۆ اعامىزدىڭ:

– بەيسەنباي, تارت ۇرگىزبەي مىنا كۇشىكتەرىڭدى! – دەپ ايقاي سالعانى ءالى ەسىمدە.

قاجەكەڭ ادۋىندى كىسى ەدى, ۇياڭ ۇستازىمىز باسىن سيپالاپ وتىرا بەردى.

وسىلار سياقتى تالاي تالقىدان سوڭ, مىڭ توعىز ءجۇز الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ تۇجىرىمى ەلدىڭ ساناسىنا ءسىڭىپ, ادەبي ورتا قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى ارىدەن باستالادى دەيتىن پىكىرگە يلانا باستادى. ول كەزدەگى كازگۋ, بۇگىنگى ءال-فارابي ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە مەن تۇڭعىش رەت «ەجەلگى ادەبيەت» دەپ اتالاتىن كۋرستى نەگىزدەپ, جوعارى وقۋ مينيسترلىگىنە ونىڭ باعدارلاماسىن بەكىتتىرىپ, لەكتسيا وقي باستادىم. بەيسەكەڭ يدەياسىنىڭ العاشقى جەڭىسى ەدى بۇل. تۇپتەپ كەلگەندە بۇل قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ دا داۋسىز جەڭىسى بولاتىن.

اۆتور: بەيسەكەڭنىڭ, سىزدەردىڭجوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ارناپ دايىنداعان «ەرتەدەگى قازاق ادەبيەتى حرەستوماتياسى» اتتى كىتاپتارىڭىز 1967 جىلعى «مەكتەپ» باسپاسىنان باسىلىپ شىقتى عوي.

مىرزاتاي: ول كىتاپتىڭ قولجازباسىنكازگۋ-ءدىڭ قازاق ادەبيەتى كافەدراسى مىڭ توعىز ءجۇز الپىس بەسىنشى جىلى ازىرلەپ, باسپاعا ۇسىنعان بولاتىن. ونىڭ اۆتورلارى – بەيسەنباي كەنجەباەۆ, حانعالي سۇيىنشاليەۆ, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, مۇحتار ماعاۋين, قابيبوللا سىديقوۆ ەدى. ادەبيەتىمىزدىڭ ەجەلگى ءداۋىرىن مەن جازدىم, كىرىسپەسىن جازىستىم.

كىتاپتىڭ تالقىلانۋى, داۋى ەكى جىلعا سوزىلدى. اقىرى ونىڭ تاعدىرى سول كەزدەگى كازگوسكوميزداتتىڭ توراعاسى ءزازۋليننىڭ (اتى-ءجونى ەسىمدە جوق) كابينەتىندە تالقىلانىپ شەشىلدى. زازۋلين ۇزىن بويلى, اجارلى كىسى ەدى, قازاقشا بىلمەيدى ەكەن. ءبىزدىڭ اڭگىمەمىزدى ءبىر كىسى وعان اۋدارىپ وتىردى. ايتىلعان ءسوزدىڭ ءبارىن ستەنوگرافيستكا قاعازعا ءتۇسىرىپ وتىردى.

باياعى داۋ-دامايى بىتپەيتىن قازاق ەمەسپىز بە, ءبىر جاعىندا اكادەميك الكەي مارعۇلان, پروفەسسور ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ, پروفەسسور بەيسەنباي كەنجەباەۆ, پروفەسسور حانعالي سۇيىنشاليەۆ جانە مەن – اسپيرانت, ەكىنشى جاعىندا اكادەميك قاجىم جۇماليەۆ, عىلىم دوكتورلارى ىسقاق دۇيسەنباەۆ, ءانۋار دەربىسالين جانە بىرەۋ (ەسىمدە جوق) ەكى جار بولىپ قولجازبانى تالقىعا سالدىق.

تالقىلاۋعا ءبارى دە قاتىستى, سويلەمەگەن كىسى قالعان جوق. كەنجەباەۆ باستاعان توپ بۇل كىتاپتى شىعارۋ كەرەك دەدىك, جۇماليەۆ باستاعان توپ قارسى شىقتى.

مەن ءوز سوزىمدە تۇرك داۋىرىندە جازىلعان مۇرالاردىڭ ءبارى دە – ورحون ەسكەرتكىشتەرى دە, ەرتەدە ءومىر سۇرگەن وزگە دە تۇرك تەكتەس حالىقتار ءتارىزدى قازاق حالقىنا دا ورتاق دەپ, ەجەلگى مۇرالاردان مىسالدار كەلتىردىم. قاجىم جۇماليەۆ تا, ىسقاق دۇيسەنباەۆ تا سول جەردە ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ, ءياساۋيدىڭ قازاق ادەبيەتىنە ەش قاتىسى جوق, ايتىپ وتىرعانىڭ قيسىنسىز دەپ, بەتىمنەن قايتارىپ تاستادى. سول جيىندا باتالى ءسوزدى, تورەلىكتى اكادەميك الكەي اعا مارعۇلان ايتتى. اتا مۇراسىنا قارسى شىققان, حالقىمىزعا جات ساناعان قاجىم, ىسقاق اعالارعا اۋىر سوزدەر ايتتى. «اجەپتەۋىر عالىمسىڭدار, عىلىمي اتاقتارىڭ بار, اسپيرانت قۇرلى پايىم-تۇسىنىكتەرىڭنىڭ بولماعانى وكىنىشتى. مىرزاتايدىڭ مىنا كىتاپتا جازعان تاراۋلارى ەرلىككە بارا-بار» دەگەن ءسوزى ءالى كۇنگە دەيىن قۇلاعىمدا. اتى اڭىزعا اينالعان ۇلى اكادەميكتەن ونداي باعا الامىن دەپ ەشقاشان ويلاعان ەمەس ەدىم. كەيىن مەن ديسسەرتاتسيا قورعاعاندا باس تورەشىم الكەي اعا, ەكىنشى تورەشىم ديسسەرتاتسياسىن مەنەن بۇرىن قورعاعان حالقىمىزدىڭ اسا دارىندى پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى مۇحتار ماعاۋين ارىپتەسىم بولدى.

ديسسەرتاتسيا قورعاۋىم ۇزاققا سوزىلىپ, اكادەميك مارعۇلاننىڭ قايتا سويلەپ, مەنىڭ كانديداتتىق ديسسەرتاتسياما عىلىمي كەڭەستەن دوكتورلىق اتاق سۇراعانى ەسىمنەن كەتپەيدى.

قىسقاسى, سونىمەن «ەرتەدەگى ادەبيەت نۇسقالارى» گوسكوميزداتتىڭ شەشىمىمەن «مەكتەپ» باسپاسىنان, جاڭاعى ءوزىڭ ايتقانداي, 1967 جىلى باسىلىپ شىقتى. سودان باستاپ ادەبيەت تاريحى, ونىڭ ءتۇپ-توركىنى جايىنداعى داۋ-داماي سۋ سەپكەندەي باسىلدى. كىتاپتىڭ ءوزى باياعىنىڭ حيسسالارىنداي قولدان قولعا كوشتى. ءماسكەۋدە شىعاتىن «ۆوپروسى ليتەراتۋرى» جۋرنالى مانا ءوزىڭ ايتقانداي «س ۆىحودوم ۆ سۆەت ەتوي كنيگي يستوريا كازاحسكوي ليتەراتۋرى ۋگلۋبيلاس نا تسەلىح دۆەنادتسات ۆەكوۆ» دەپ جازدى.

ءسويتىپ, پروفەسسور بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ ادەبيەت تاريحى جايىنداعى جاڭا تۇجىرىمداماسى سالتانات قۇردى.

اۆتور: ءسىز ورحون جازۋلارىنداعى كۇلتەگىن, تونىكوك تۋرالى مۇرالاردى اتاقتى ورىس عالىمدارى رادلوۆ, مالوۆ سياقتى قاراسوز تۇرىندە ەمەس, جىر رەتىندە اۋدارىپ, حرەستوماتياعا جىر رەتىندە كىرگىزدىڭىز عوي.

مىرزاتاي: وسى ەسكەرتكىشتەردىڭ جانرلىق سيپاتىن دۇرىس انىقتاپ, العاشقى پىكىر ايتقاندار حالقىمىزدىڭ اسىل ۇلدارى, اكادەميك الكەي مارعۇلان مەن ۇلى جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆ بولاتىن. ءا. مارعۇلان 1957 جىلى شىققان «قازاق سسر-ى تاريحى» 1 تومىنىڭ 117 بەتىندە: «ءVى-ءVىىى عاسىرلارداعى حالىق فولكلورىندا ەپوستىق پوەزيانىڭ ورحون ەسكەرتكىشتەرىندە جازىلىپ قالعان ەڭ ەرتەدەگى اقىندىق تاسىلدەرى مەن داستۇرلەرى بەلگىلەنە باستاعان. بۇل پوەزيانىڭ ەلەمەنتتەرىن كۇلتەگىن مەن بىلگە-حاننىڭ باسىنداعى قۇلپىتاستارىنا جازىلعان جازۋلاردان كورۋگە بولادى. بۇل جازۋلاردىڭ تەكسى ەپوستىق اڭگىمە ستيلىندە جازىلعان», – دەپ كورسەتكەن ەدى. ال مۇحتار اۋەزوۆ 1952 جىلعى 8 شىلدەدە «ماناس» ەپوسىن زەرتتەۋگە ارنالىپ فرۋنزە قالاسىندا وتكەن بۇكىلوداقتىق كونفەرەنتسيادا: «ورحون جازۋلارى» دەگەن نە؟ بۇل كۇنگە دەيىن ولاردى ءتىل تاريحىنىڭ ەسكەرتكىشى رەتىندە زەرتتەپ ءجۇر. سوعان قوسا ول فولكلوردىڭ مەيلىنشە كونە ۇلگىلەرىنىڭ دە ەسكەرتكىشى ەمەس پە؟ سول جازۋلاردا ەپوستىق اڭىزداردىڭ شاعىن دا ىقشام فابۋلالىق جەلىلەرى بار عوي», – دەگەن بولاتىن.

كۇلتەگىن مەن تونىكوك جازبالارىن ارنايى زەرتتەگەن عالىم ي. ۆ.ستەبلەۆا ماسكەۋدەن 1965 جىلى شىققان «پوەزيا تيۋركوۆ» دەگەن مونوگرافياسىندا: «تۋعان ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن قۇلدىققا قارسى كۇرەسىن, حالقىنا جانە ونىڭ ەرلەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن اقىندىق شابىتپەن جازعان ورحون تەكستىلەرىن جالاڭ تاريحي (تاريحي-ومىرباياندىق) دەرەكتەمەلەرگە جاتقىزا قويۋعا بولار ما ەكەن؟ كەرىسىنشە, بەلگىلى ءبىر اقىندىق ءداستۇردىڭ ورتاسىندا تۋعان وسى جازۋلاردى تاريحي-ەرلىك پوەما دەپ تانۋ الدەقايدا ورىندى بولار ەدى», – دەپ جازادى.

مەن ءوز زەرتتەۋلەرىمدە ستەبلەۆانىڭ ايتقاندارىنا نەگىزىنەن قوسىلا وتىرىپ, بۇل ەسكەرتكىشتەردىڭ جانرىن ودان ءارى ناقتىلاي ءتۇستىم. راسىندا دا بۇلار ستەبلەۆا ايتقانداي بىرەگەي اعىل-تەگىل جىردان تۇرمايدى. ورحون جىرلارى تەك قانا ولەڭگە قۇرىلماعان. ونىڭ بايانداۋ تاسىلىندە ءوزىمىزدىڭ «الپامىس», «قوبىلاندى» ءتارىزدى ەپيكالىق جىرلارىمىزداعىداي, قارا ءسوز دە ارالاسىپ كەلىپ وتىرادى…

بولات بوداۋباي, جازۋشى,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,

حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ يەگەرى.