• 04 ءساۋىر, 2012

تۇركىلىك مۇرانىڭ تۇگەندەۋشىسى

14 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

تۇركىلىك مۇرانىڭ تۇگەندەۋشىسى

سارسەنبى, 4 ءساۋىر 2012 7:46

زايىرلى قوعامدا الميساقتان بەرى عالىمنىڭ ورنى بولەك بولعان. عالىم قوعام تىنىسىن, وندا ورىن العان الەۋمەتتىك, ساياسي, مادەني, رۋحاني, ەكونوميكالىق, ت.ب. قۇبىلىستاردى كورە وتىرىپ, باقىلاپ, سولارعا باعا بەرىپ, قوعام دامۋىنىڭ بولاشاعىن باعامدايتىن اۋليەلىك قاسيەت تانىتقان. سوندىقتان, عالىمنىڭ كىتابى – تاريحتىڭ تاجىريبەسى, بۇگىننىڭ تىنىسى, بولاشاقتىڭ باعىتى. ءبىز بۇگىن كونە زاماندا جاساعان تاريحي تۇلعالارىمىزدى ەسكە العانىمىزدا, ەڭ الدىمەن, عالىمدارىمىزدى اتايمىز. ويتكەنى, عالىمىن ۇلىقتاعان, ونىڭ سوزىنە, جازعانىنا ءمان بەرگەن قوعامنىڭ بولاشاعى باياندى, عۇمىرى ۇزاق بولعان. قازاق قوعامىندا عالىم ادام دەپ كەز كەلگەن وقىعان, حات تانىعان كىسىنى اتاي بەرمەگەن. عالىم دەگەن قۇرمەتتى ەسىممەن جازعانى مەن جاساعانى ەل يگىلىگىن ارتتىرعان, اشقان عىلىمي جاڭالىعى قوعام قاجەتتىلىگىن وتەگەن, ەڭ باستىسى, ءسوزى ءۋالى, ءوزى قادىرلى, ەڭبەگى باعالى زيالى كىسىنى اتاعان. «بولماساڭ دا, ۇقساپ باق, ءبىر عالىمدى كورسەڭىز» دەگەن كەمەڭگەر ابايدىڭ دانا سوزىندەگى عالىمنىڭ ماعىناسى – كەڭ ۇعىم. مۇنداعى عالىم اتاۋى – ءبىزدىڭ بۇگىن ايتىپ جۇرگەن عالىم دەگەن ءسوزىمىزدىڭ مازمۇنىنان تەرەڭ تۇسىنىك.

نەمات كەلىمبەتوۆ – سونداي سيرەك ساناتقا جاتاتىن ناعىز ماعىناسىنداعى عالىم ادام. نەمات اعامىزدىڭ قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ وركەندەۋىنە قوسقان ۇلەسى زور. عالىمنىڭ قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ مەزگىلدىك جاعىنان تەرەڭدەۋىنە, كەڭىستىك جاعىنان كەڭەيۋىنە, جاڭا ەسىمدەرمەن, جاڭا شىعارمالارمەن مولايۋىنا وراسان ەڭبەك سىڭىرگەنىن زيالى قاۋىم جاقسى بىلەدى. ول ءوزىنىڭ «ءشادى اقىن» (1974), «قازاق ادەبيەتىنىڭ ەجەلگى ءداۋىرى» (1986), «تۇركى حالىقتارى ادەبيەتى» (1986), «شىعىستىڭ كلاسسيكالىق پوەزياسى جانە قازاق ادەبيەتى» (1989), «ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى» (1991), «قازاق ادەبيەتى باستاۋلارى» (1998), «ەجەلگى تۇركى پوەزياسى جانە قازاق ادەبيەتىندەگى ءداستۇر جالعاستىعى» (1998), «كوركەمدىك ءداستۇر جالعاستىعى» (2000), «ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى (قازاق ادەبيەتى باستاۋلارى)» (2005), «ەجەلگى ادەبي جادىگەرلىكتەر» (2005) كىتاپتارىندا قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ اسا كۇردەلى, بىراق باعاسى جوعارى, ءباسى بيىك سالاسى – سىرى اشىلماعان ادەبيەت تاريحىنىڭ قۇپيالارىن زەرتتەۋگە قۇلشىنىس جاسادى. ءيا, قۇلشىنىس دەپ وتىرعانىمىز – بۇل تەڭىزدەي تەرەڭ تاقىرىپتى ءبىر ەمەس, تۇتاس ءبىر حالىقتىڭ ماماندارى سان ۋاقىت زەرتتەسە دە, تاۋىسا المايدى. ال نەمات اعامىزدىڭ وسى سالانى زەرتتەۋدەگى تاريحي ورنى – ونىڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ايتىلماي جاتقان, عىلىمي اينالىمعا ەنبەگەن, وقۋلىقتارعا كىرمەگەن ەجەلگى ءتولتۋما رۋحاني مۇرالارىمىزدى ءبىزدىڭ تاريحىمىزبەن ساباقتاستىرىپ, ولاردى ادەبي, مادەني ءجادىگەرلەرىمىز دەپ دالەلدەگەندىگى.

قازاق توپىراعىندا ەجەلگى ادەبيەت تاريحىن زەرتتەۋشىلەر ەسىمى كورسەتىلگەندە, ەڭ الدىمەن, ارداقتى عالىم بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ اتى اتالادى. ادەبيەت تاريحى بويىنشا زەرتتەۋ كونتسەپتسياسىن قالىپتاستىرىپ, ح.ءسۇيىنشاليەۆ, ز.احمەتوۆ, م.جولداسبەكوۆ, م.ماعاۋين, ا.قىراۋباەۆا, ر.نۇرعالي, ق.ءومىراليەۆ, ا.ەسپەمبەتوۆ سىندى بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى عالىمدار شوعىرىن ءتاربيەلەگەن ب.كەنجەباەۆتىڭ قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن م.اۋەزوۆتىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ وركەندەۋىنە قوسقان سالماعىمەن سالىستىرۋعا بولادى. م.اۋەزوۆ قازاق كوركەم پروزاسىن قانداي بيىككە كوتەرىپ كەتسە, ب.كەنجەباەۆ قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ سالاسىن دا سول دەڭگەيگە جەتكىزدى. ءبىرى كوركەم, ءبىرى عىلىمي مەكتەپ قالىپتاستىرىپ, ۇلتتىق دەڭگەيدە زاڭعار تۇلعالارعا اينالدى. ب.كەنجەباەۆتىڭ جولىن جالعاعان, ءىسىن دامىتقان تالانتتى شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى – ن.كەلىمبەتوۆ. ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستامى جاقسى دەگەندەي, ن.كەلىمبەتوۆ ءوز زەرتتەۋلەرىندە ۇستازى ب.كەنجەباەۆتىڭ كوزقاراستارىنا ادالدىعىن تانىتىپ, ونىڭ ادەبيەت تاريحىن تانۋ كونتسەپتسياسىنا بەرىك بولدى.

وسى ورايدا تاريحقا شەگىنىس جاساپ, ب.كەنجەباەۆتىڭ عالىمدىق جانە ازاماتتىق تۇلعاسىن تانىتاتىن ناقتى مىسال كەلتىرسەك. كەڭەستەر وداعى كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ايگىلى حح سەزىنەن كەيىن جەكە باسقا تابىنۋشىلىق سىنالىپ, تاريحتى تانۋعا, ونداعى وقيعالارعا تاپتىق قانا ەمەس, ءادىل باعا بەرۋگە مۇمكىندىك تۋعان وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىنىڭ سوڭىندا قازاق ادەبيەتتانۋشىلارى اراسىندا پىكىرتالاستار ورىن العانى بەلگىلى. ول داۋ-داماي, نەگىزىنەن, قازاق ادەبيەتى تاريحى قاي زاماننان باستالادى, ادەبي مۇرانى قانداي ۇستانىممەن باعالايمىز دەگەن ماسەلەلەر توڭىرەگىندە بولدى. ادەبيەتتىڭ يدەولوگيالىق سيپاتىنا باسا نازار اۋدارعان ق.جۇماليەۆ باستاعان عالىمدار قازاق جازبا ادەبيەتىنىڭ تاريحىن ورىس حالقىمەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تىعىز بايلانىس باستالعان ءحVىىى عاسىردان ءارى تەرەڭدەتۋگە قارسى بولدى. وسى تۇستا ب.كەنجەباەۆ باتىلدىق تانىتىپ, جىراۋلار مۇراسى, ورتاعاسىرلىق تۇركى ەسكەرتكىشتەرى, ەجەلگى تۇركىلەر زامانىنداعى ادەبي جادىگەرلىكتەر دە قازاق جازبا ادەبيەتىنىڭ تاريحى بولىپ ەسەپتەلەدى دەگەن كونتسەپتسيانى دالەلدەۋگە بەل بايلادى. اقىرى زامان ءوزى اقيقاتتى ايقىنداپ, اياۋلى عالىم ب.كەنجەباەۆتىڭ ۇستانىمى دۇرىس بولعاندىعىن تانىتتى.

ن.كەلىمبەتوۆ ۇستازى امانات ەتكەن كۇردەلى تاقىرىپتى تەرەڭ زەرتتەپ, تالاسى كوپ قيىن ساۋالداردان قايمىقپاي, اشىلعان, دالەلدەنگەن رۋحاني مۇرالاردى العا تارتىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ V عاسىردان حV عاسىرعا دەيىنگى مىڭ جىلدىق تاريحىن وقۋلىققا ەنگىزىپ, سول قىمبات كىتاپتى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ۇسىندى. 1986 جىلى «قازاق ادەبيەتىنىڭ ەجەلگى ءداۋىرى» دەگەن اتپەن العاش باسپا كورگەن بۇل ەڭبەك 1991 جىلدان باستاپ «ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى» دەگەن وقۋلىق بولىپ, ەلىمىزدىڭ فيلولوگيا ماماندىقتارىندا مىندەتتى وقىتىلاتىن پاندەردىڭ بىرىنە اينالدى. وسى جەردىڭ وزىندە سيمۆولدىق ءمان جاتقانىن اڭعارۋعا بولادى. كىتاپ وقىرمان قولىنا تيگەن 1986 جىلى قازاق حالقىنىڭ رۋحاني ويانۋىن ايگىلەيتىن جەلتوقسان كوتەرىلىسى تاريحتا ورىن السا, ەلىمىز 1991 جىلى عاسىرلار بويى اڭساعان تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. ن.كەلىمبەتوۆتىڭ ومىرلىك مۇراتىن ايقىندايتىن وسى مونوگرافياسى مەن وقۋلىعى قازاق حالقىن ەجەلگى تۇركى بابالارىنىڭ ازات رۋحىمەن بايلانىستىرىپ, ودان ءسۇيىنشى سۇراعانداي اسەر ەتەدى.

بيىكتە – كوك ءتاڭىرى,

تومەندە قارا جەر جارالعاندا,

ەكەۋىنىڭ اراسىندا ادام بالاسى جارالعان.

ادام بالاسى ۇستىنە اتا-تەگىم

بۋمىن قاعان, ىستەمى قاعان وتىرعان.

وتىرىپ, تۇركى حالقىنىڭ

ەل-جۇرتىن قالىپتاستىرعان.

ءتورت بۇرىشتىڭ ءبارى دۇشپان ەكەن.

ساربازدارىمەن اتتانىپ,

ءتورت بۇرىشتاعى حالىقتى

كوپ العان, ءبارىن بەيبىت ەتكەن, يەلىك ەتكەن.

باستىنى ەڭكەيتكەن,

تىزەلىنى بۇكتىرگەن.

ن.كەلىمبەتوۆتىڭ «ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى» اتتى وقۋلىعىنا ەنگەن وسى وتتى جولداردى وقىپ بوي تۇزەگەن تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ جاس ۇرپاعى سول تاۋەلسىزدىكتىڭ باعاسى مەن قادىرىن دە مۇلدە باسقاشا ءتۇسىندى. وتارشىلدىق ەزگىدە ءۇش عاسىر بويى كۇن كەشكەن, مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن قازاق حالقىنىڭ شوگىپ قالعان ۇلتتىق رۋحىن, پاتريوتتىق سانا-سەزىمىن, ەلدىك, ازاماتتىق نامىسىن وياتاتىن بىردەن-ءبىر كۇش اتا-بابا وسيەتى, وتتى پوەزيا تىلىمەن جەتكەن اماناتى ەكەندىگىن كامىل تۇسىنگەن نەمات كەلىمبەتوۆ ءوز وقۋلىعى ارقىلى جاڭادان شاڭىراق كوتەرگەن تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتىنىڭ جاس بۋىنىن تاربيەلەپ جاتتى. وقۋلىقتىڭ ىشىندەگى الۋان ءتۇرلى جاڭا ەسىمدەر, مول دەرەكتەر جاستارعا تانىمدىق ماتەريال بولاتىنى ءوز الدىنا, ەڭ باستىسى – ونىڭ جولدارىنان ازاتتىق رۋحى ايقىن اڭعارىلدى. سوندىقتان ءبىز قازىر كەشەگى وتكەن تاۋەلسىز جيىرما جىلدىڭ ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋعا ن.كەلىمبەتوۆتىڭ «ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى» اتتى وقۋلىعى دا ءوز دارەجەسىندە ۇلكەن ۇلەسىن قوستى دەپ باتىل ايتا الامىز.

الماس قىلىش قىن تۇبىندە جاتپايدى دەيدى قازاق. اۋەلگى العان ماماندىعى ەكونوميست, كەيىن جۋرناليست بولسا دا, نەمات كەلىمبەتوۆ قازاق حالقىنىڭ ءتۇپ نەگىزى سانالاتىن ارعى زاماندا جاساعان داڭقتى كوك تۇرىكتەرىنىڭ كوركەم دۇنيەسىنە, ورتا عاسىرداعى ادەبي مۇراعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن, سول باعىتتاعى ىزدەنىسىن ەش توقتاتقان جوق. ول شەتەلدىك جانە وتاندىق ءتۇركولوگ عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە ءسۇيەنىپ, ولارعا جاڭاشا تالداۋ جاساپ, ەجەلگى ادەبيەت تاريحىن ىشتەي داۋىرلەپ, سول رۋحاني قازىنانى, تالاي جىلعى قاجىرلى جۇمىستى ستۋدەنت ۇعىمىنا لايىقتاپ وقۋلىققا ەنگىزدى. بۇل – شىن ءمانىندە رۋحاني تاريحىمىزدا ەرلىك رەتىندە جوعارى باعالانۋعا ءتيىس. ن.كەلىمبەتوۆ موينىنا ارتىلعان تاريحي جۇكتى ابىرويمەن كوتەرە ءبىلدى. ول جۇك – حالىقتىڭ رۋحىن وياتقان, ءوزىنىڭ كوركەم مۇرا تاريحىنا جاڭاشا قاراۋعا جاعداي تۋعىزعان, اتا-بابا ميراسىمەن كوركەمدىك ءداستۇر جالعاستىعىن جاساعان «ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى» اتتى وقۋلىق ەدى.

تاۋەلسىزدىك قازاق حالقىنا اڭساعان دەربەس مەملەكەتىن عانا بەرگەن جوق. ول, ەڭ الدىمەن, سانادا بۇققان ازات ويدى, ازات رۋحتى, ەركىندىكتى اشىق ايتۋعا, انىق جازۋعا, سول ارقىلى قاي سالادا بولسىن جاڭا ىزدەنىستەر جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى. تاۋەلسىزدىك, اسىرەسە, وي-پىكىرلەرى بۇعاۋدا بولعان, ايتاتىن ءسوزىن, جازاتىن كىتابىن بەرە الماي كەلگەن گۋمانيتارلىق سالاداعى عالىمدارعا مول مۇمكىندىك اكەلدى.

قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ ىسىندە جاڭا اشىلعان مۇمكىندىكتەردى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ پايدالانىپ, ءارى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الىپ, تاعى دا ماڭىزدى شارۋانى نەمات كەلىمبەتوۆ قولعا الدى. ءبىر كەزدە داۋ تۋعىزعان, بۇگىندە ابدەن دالەلدەنگەن ورحون جازۋلارىنداعى ادەبي مۇرا قازاق كوركەمسوزىنىڭ باستاۋى رەتىندە وقۋلىقتاردا وقىتىلىپ كەلدى. الايدا, قازاقپەن تامىرلاس كورشى وزبەك, ازەربايجان ت.ب. تۇركى حالىقتارى وزدەرىنىڭ ادەبيەتىن ودان دا تەرەڭ داۋىرلەردەن باستاپ, سول تۇجىرىمدامانى وقۋ ورىندارىندا كوپشىلىككە ۇسىنىپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە, قازاق حالقىنىڭ تاريحى دەگەندە ونىڭ قۇرامىندا بولعان رۋلار مەن تايپالاردىڭ اتتارىن, ءومىر سۇرگەن مەكەنى مەن مەزگىلىن, ارالاس-قۇرالاس بولعان كورشىلەرىن, جاساپ قالدىرعان ماتەريالدىق, رۋحاني مۇراسىن شەتەلدىڭ, ءوزىمىزدىڭ ايگىلى تاريحشىلارىمىز زەرتتەپ, كوپ سۇراقتىڭ باسىن اشىپ دالەلدەپ جاتىر. ال قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا كونە داۋىردەگى حالىقتاردىڭ, تايپالار مەن رۋلاردىڭ ادەبي, رۋحاني مۇراسى بولدى ما, جوق پا دەگەن سۇراقتى قويۋعا, سونى زەرتتەۋگە, زەرتتەۋ ناتيجەسىن مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورنىنىڭ وقۋلىعىنا ەنگىزۋگە تالپىنىس كوپ بولا قويمادى. ەڭبەكتەر جوق ەمەس, بار. دەگەنمەن, جۇيەلى زەرتتەۋ, جان-جاقتى تياناقتى تالداۋلار جەتپەي جاتتى. بۇل ورايدا, پروفەسسور نەمات كەلىمبەتوۆ ءوزىنىڭ «قازاق ادەبيەتى باستاۋلارى», «ەجەلگى تۇركى پوەزياسى جانە قازاق ادەبيەتىندەگى ءداستۇر جالعاستىعى», «كوركەمدىك ءداستۇر جالعاستىعى», «ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى (قازاق ادەبيەتى باستاۋلارى)» اتتى ەڭبەكتەرىمەن زەرتتەلمەگەن سونى سالاعا تۇرەن سالىپ, ۇلكەن ءىستىڭ باستاۋشىسى بولدى. وسى كىتاپتاردىڭ ءناتيجەسىندە قازاق ادەبيەتى عۇندار مەن ساقتار داۋىرلەرىندە ومىرگە كەلگەن رۋحاني مۇرالارمەن مولايىپ, ونىڭ تاريحى مىڭ جىلعا تەرەڭدەدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ باستاۋلارى «الىپ ەر توڭعا», «شۋ باتىر», «ەدىل باتىر», «كوك ءبورى», «ەرگەنەكون» داستاندارىندا جاتقاندىعىن دالەلدەگەن ن.كەلىمبەتوۆ ءوز زەرتتەۋى ارقىلى قازاق ادەبيەتتانۋىنا عانا ەمەس, تۇتاس تۇركولوگيا عىلىمىنا ۇلكەن ولجا سالدى, ەڭ باستىسى – قازاقتىڭ رۋحاني, ادەبي مۇراسى جيىرما جەتى عاسىردى قۇرايتىنىن ايعاقتايتىن وسى دەرەك ارقىلى قازاق حالقى ۇلكەن باي رۋحاني قازىنانىڭ مۇراگەرى بولعاندىعىن سەزىندى.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن اشىلىپ, استانا قالاسىندا جەمىستى جۇمىس ىستەپ جاتقان تۇركى اكادەمياسى تۇركى حالىقتارىنىڭ وركەنيەتى, ولاردىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى جايلى عىلىمي زەرتتەۋلەرگە, حالىقارالىق دەڭگەيدە ءۇلكەن ىزدەنىستەرگە ۇيلەستىرۋشى, باسقارۋشى قىزمەت اتقارىپ وتىر. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ءوزىمىزدىڭ ءتول تاريحىمىزعا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, ونى بۇگىنگى زاماننىڭ, بولاشاعىمىزدىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان ءادىل باعالاۋ. ەۋروپاتسەنتريزم ۇستەمدىك ەتكەن تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ تىنىسىن كەڭەيتىپ, جاڭا باعىتتا, جاڭا سيپاتتا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ. ارامىزدا جۇرگەن, ومىردەن وزعان ءوزىمىزدىڭ كورنەكتى تۇركىتانۋشىلارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرىن نازاردا ۇستاپ, سولاردىڭ زەرتتەۋ باعىتىنداعى ۇستانىمدارىن باسشىلىققا الۋ. نەمات كەلىمبەتوۆ سىندى ءتۇركىلەردىڭ ءوز ىشىنەن شىققان عالىمداردىڭ تۇركولوگيا باعىتىنداعى زەرتتەۋلەرىنىڭ قۇندىلىعىن جاس ۇرپاققا ناسيحاتتاپ, ول ەڭبەكتەردىڭ ءوز ۋاقىتىندا ۇلكەن قىزمەت اتقارعاندىعىن, قازىردە زارۋلىگىن, بولاشاقتا ومىرشەڭدىگىن كورسەتۋ – ءبىزدىڭ اسىل مۇراتتارىمىزدىڭ ءبىرى.

قازاق حالقى, ونىڭ وتانى – قازاقستان مەملەكەتى ءومىر سۇرگەندە, حالىقتىڭ باقىتتى, مەملەكەتتىڭ باياندى بولۋىنا زور ەڭبەك ەتكەن نەمات كەلىمبەتوۆ سىندى قادىرلى عالىمنىڭ ارداقتى اتى وشپەيدى, ەڭبەكتەرى ماڭگى جاسايدى.

شاكىر ىبىراەۆ, تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.