ءومىرىن ۇرپاعىنا ۇلگى ەتىپ
سەيسەنبى, 20 ناۋرىز 2012 7:44
ادەتتەگىشە ەرتە ويانىپ, زايىبى زيادانىڭ كۇرەڭ قىزىل شايىنا قانىپ, بويى جادىراعان قۋانىش ءتاجمۇحامەد ۇلى تەلەديداردان تاڭعى جاڭالىقتاردى قاراپ وتىرعان. كەنەت تەلەفون قوڭىراۋى شىر ەتە ءتۇستى. تۇتقانى كوتەرگەنى سول ەدى, «تاتە, جاسىڭ قۇتتى, دەنساۋلىعىڭ مىقتى بولسىن…» دەپ, ىستىق ىقىلاسىن جەتكىزۋگە اسىققان استاناداعى قىزى گۇلزيرا سىڭعىرلاي جونەلدى. راحمەتىن ايتىپ, تەلەفون تۇتقاسىن قويدى دا, ءبىر نارسە ەسىنە تۇسكەندەي ويلانىپ تۇرىپ: «مىنە, قىزىق! مەن دە 63 جاسقا تولعان ەكەنمىن-اۋ! ۋاقىت شىركىن, جەلدەي ەسىپ, «ءومىر-وزەن» اعىسىمەن پايعامبار جاسىنا جەتىپپىن-اۋ!..» دەدى دە, ورنىنا قايتا وتىردى. ءدال وسى ساتتە ءومىرىنىڭ ەڭ ءتاتتى كۇندەرى, ارمانشىل تۇندەرى, اسقان اسۋلارى… كوز الدىنان ءوتىپ, وي تۇڭعيىعىنا ەرىكسىز سۇڭگىدى دە كەتتى.
سەيسەنبى, 20 ناۋرىز 2012 7:44
ادەتتەگىشە ەرتە ويانىپ, زايىبى زيادانىڭ كۇرەڭ قىزىل شايىنا قانىپ, بويى جادىراعان قۋانىش ءتاجمۇحامەد ۇلى تەلەديداردان تاڭعى جاڭالىقتاردى قاراپ وتىرعان. كەنەت تەلەفون قوڭىراۋى شىر ەتە ءتۇستى. تۇتقانى كوتەرگەنى سول ەدى, «تاتە, جاسىڭ قۇتتى, دەنساۋلىعىڭ مىقتى بولسىن…» دەپ, ىستىق ىقىلاسىن جەتكىزۋگە اسىققان استاناداعى قىزى گۇلزيرا سىڭعىرلاي جونەلدى. راحمەتىن ايتىپ, تەلەفون تۇتقاسىن قويدى دا, ءبىر نارسە ەسىنە تۇسكەندەي ويلانىپ تۇرىپ: «مىنە, قىزىق! مەن دە 63 جاسقا تولعان ەكەنمىن-اۋ! ۋاقىت شىركىن, جەلدەي ەسىپ, «ءومىر-وزەن» اعىسىمەن پايعامبار جاسىنا جەتىپپىن-اۋ!..» دەدى دە, ورنىنا قايتا وتىردى. ءدال وسى ساتتە ءومىرىنىڭ ەڭ ءتاتتى كۇندەرى, ارمانشىل تۇندەرى, اسقان اسۋلارى… كوز الدىنان ءوتىپ, وي تۇڭعيىعىنا ەرىكسىز سۇڭگىدى دە كەتتى.
* * *
ءيا, تورەتاەۆتار اۋلەتىنىڭ دە تۇركىمەن ەلىنەن اتاجۇرتقا ورالعانىنا بيىل 47 جىل بولىپتى. 1965 جىلدىڭ جاز ايى ەدى. تاعدىر تاۋقىمەتىن كوپ كورگەن اتا-بابامىز تۋعان جەردىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىنا زار بولىپ, جىلدار بويى وسى كۇندى اڭساپ كۇتكەن بولاتىن. تۋعان ەلگە دەگەن ساعىنىشپەن ورالۋ اقىرى ولاردىڭ دا ماڭدايىنا جازىلىپتى. كوشتىڭ باسىن جەتىباي وڭىرىنە تىرەپ, ساعىنىپ جەتكەن ولار وسى قاسيەتتى مەكەنگە قونىستاندى. اينالا ميداي دالا, بۇيرا-بۇيرا شاعىلدار…
ماڭعىستاۋ دەگەندە بۇل جەردى بۇرىندارى كورمەگەن كىسىلەردىڭ كوز الدىنا وزەنى مەن كولى, كوكوراي شالعىنى جوق, شەكسىز ماڭ دالا ەلەستەۋى ابدەن مۇمكىن. بىراق ماڭعىستاۋدىڭ كەرەمەتى – ونىڭ كەڭ دالاسىن ۇزىننان ۇزاق تاۋ جوتالارىمەن ورنەكتەپ قويعانداي ەرەكشە تابيعاتى. بىردە بيىكتەپ, بىردە الاسارىپ بارىپ جازىق دالاعا جالعاسىپ كەتەتىنىنىڭ ءوزى قانداي عاجاپ! اكەسى مارقۇم: «ءبىزدىڭ ماڭعىستاۋ – ءۇش ءجۇز الپىس ەكى اۋليە مەكەن ەتكەن كيەلى ايماق. ونىڭ ءاربىر تاسى مەن تاۋشىعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنىڭ بارلىعى تۇنىپ تۇرعان سىر-ساندىق. جەتى قابات جەر استى قازىنا بايلىققا تولى بولسا, جەر بەتىندەگى ءاربىر جوتا تاريح شەجىرەسىنەن سىر شەرتىپ, ۋىلدەگەن جەلمەن بىرگە ءان سالىپ تۇرادى» دەيتىن. ول جاس كەزىنەن-اق اكەسى قۇلاعىنا قۇيعان وسى ءتامسىلدى ەسەيە كەلە ەسىنە ءجيى الىپ, وزدەرىنىڭ وسىناۋ شەجىرەلى ولكەنىڭ قاسيەتتى توپىراعىنا تابان تىرەپ كەلىپ قونىستانعاندارىنىڭ تەڭدەسى جوق باقىت ەكەندىگىن تەرەڭ ءتۇسىندى.
1969 جىلى تۇركىمەنستان استاناسى اشحابادتاعى گيدرومەليوراتيۆتىك تەحنيكۋمدى بىتىرگەننەن كەيىن, جوعارى ءبىلىم الۋ ماقساتىندا الماتىعا جول تارتتى. ول سول جىلى قازىرگى ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مۇناي فاكۋلتەتىنە ءتۇستى.
1974 جىلى قازپتي-ءدى اياقتاپ, تاۋ-كەن ينجەنەرى ماماندىعىن الىپ ورالدى. ەندىگى ويى جەتىبايداعى جاڭا كەن ورىندارىندا جۇمىس ىستەپ, ەلىنە ادال قىزمەت ەتۋ ەدى.
قۋانىش جەتىبايعا كەلىسىمەن ۇلۋتاس كەن ورنىن يگەرىپ جاتقان «قازمرامور» كومبيناتىنا قاراستى جەتىباي كارەرىنە قاتارداعى شەبەر بولىپ جۇمىسقا كىردى.
ەلگە كوشىپ كەلگەن جىلى قۋانىش ەكى ايداي تاس وندىرەتىن كاسىپورىندا جۇمىسشى بولىپ ىستەگەن. بويىندا كۇش-جىگەرى جالىنداعان جيىرما جاسار قۋانىش سول كەزدە ءوزى ازداپ ارالاسقان ۇلۋتاس ءوندىرىسى بولاشاق ءومىرىنىڭ وزەگى بولاتىنىن ويلاماعان دا شىعار…
1975-76 جىلدارى بۇرىن «قازمرامور» كومبيناتىنا قاراستى جەتىبايدىڭ ۇلۋتاس شىعاراتىن شاشىراڭقى كارەرلەرى قۇرىلىس ماتەريالدارى مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا الىنىپ, «مانگىشلاكراكۋشەچنيك» بىرلەستىگى بولىپ بىرىكتىرىلدى. جاڭادان قۇرىلعان وندىرىستىك بىرلەستىكتىڭ جەتەكشىلىگىنە كەلگەن ەگىزباي مايلىباەۆ باتىل شەشىم قابىلداي ءبىلەتىن ىسكەر ازامات ەدى. ول كىسىنىڭ بىردە شاقىرىپ الىپ: «قۋانىش, جاس كەلسە – ىسكە دەگەندەي, مەن سەنى №2 تاۋ-كەن ۋچاسكەسىنە باسشىلىققا ۇسىنعالى وتىرمىن, قالاي, تاۋەكەلگە بەل بۋاسىڭ با؟» دەگەندە ءجۇرەگىنىڭ اتشا تۋلاعانى ءالى ەسىندە.
قۋانىش وزىنە جۇكتەلگەن سەنىمدى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن سەزىندى. باستاپقىدا ارينە قينالدى. بىرتە-بىرتە توسەلىپ, ءوز ءىسىن شەبەر مەڭگەرىپ الدى.
ءالى ەسىندە, 1987 جىلدىڭ 29 قىركۇيەگىندە قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى مەن ۇكىمەتىنىڭ «تۇرعىن ءۇي-91» باعدارلاماسىنا سايكەس, «1987-90 جج. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا ۇلۋتاستان قابىرعا ماتەريالدارىن ءوندىرۋدى ارتتىرۋ شارالارى تۋرالى» قاۋلىسى شىعىپ بۇكىل ۇجىم بۇل قۇجاتپەن جەتە تانىستى. وسى قاۋلى نەگىزىندە 1989 جىلى 545, سوڭعى جىلى 730 ميلليون شارتتى ۇلۋتاس كىرپىشىن ءوندىرۋ مىندەتتەلدى. جۇمىلا كىرىسىپ بۇل مىندەتتەمەنى دە جوعارى ساپامەن ابىرويمەن ورىنداپ شىقتى.
مىنە, سول ۋاقىتتان بەرى اقشاڭقان قالا اقتاۋدى, ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىن ايتپاعاندا بۇرىنعى كەڭەس وداعىنا كەڭىنەن تارالعان ءتۇبەكتىڭ ۇلۋتاسى ورنەكتەمەگەن عيماراتتار كەمدە-كەم شىعار. ال جەتىبايدىڭ ءوسىپ-ءوركەندەۋىنە, الىستان كوز تارتار اسەم ءۇيلەردىڭ بوي ءتۇزەۋىنە قۋانىش ءتاجمۇحامەدۇلىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ەرەكشە. ول ونى ۇنەمى زور مارتەبە تۇتادى.
قۋانىشتىڭ كوز الدىنا ەندى حالىق دەپۋتاتتارى بۇرىنعى ەراليەۆ (قاراقيا) اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعالىعىنا سايلانعان كۇندەرى ەلەستەدى. شىركىن, جاستىق! ول كەزدە شارشاۋ دەگەندى ءبىلمەيتىن. اۋداننىڭ قات-قابات ءتۇيتكىلدى ماسەلەلەرىن شەشۋ, تۇرعىنداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن زەردەلەۋ ءتارىزدى شارۋالار باستان اسىپ جىعىلاتىن. وندىرىستە ءجۇرىپ ءابدەن ىسىلعان ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى ەرەكشە, بىلىكتىلىگى مەن ءتاجىريبەسى مول ىسكەر باسشى از ۋاقىتتا اۋداندى العا سۇيرەپ شىعاردى.
ءيا, قۋانىش تورەتاەۆ قاي قىزمەتتە جۇرسە دە ءۇستىرتتىڭ ءوركەندەۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسىپ, قۇدايدىڭ بەرگەن ۇل-قىزدارى مەن نەمەرەلەرىنىڭ ارقاسىندا باقىتتى ءومىر ءسۇرۋدى كاسىپ ەتىپتى. جەتىبايدان الىسقا ۇزاماي, نارىقتىق قارىم-قاتىناس ىڭعايىنداعى «ۇلۋتاس», «مۇنايشى» سەرىكتەستىكتەرىنە دە باسشىلىق ەتىپ, «جتت» سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى, وبلىستىق ارحيتەكتۋرا, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقاردى. 2001 جىلدىڭ ماۋسىمىنان باستاپ مۇنايشى كەنتتىك وكرۋگىنىڭ اكىمى بولىپ سايلانىپ, ەلدى مەكەندەردى حال-قادەرىنشە كوركەيتۋگە اتسالىستى. كەنتتەن باستاپ, اۋداندىق, وبلىستىق كەڭەستىڭ جانە ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, گۋرەۆ (اتىراۋ) وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى دە بولىپتى. حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالاۋ مەن قوعامدىق جۇمىستارعا ارالاسۋ, تۋىنداعان ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشۋ, ءسويتىپ, تۇپكىلىكتى ناتيجەگە جەتۋ جولىندا ايانىپ قالماپتى. ال حالىق قالاۋلىسى رەتىندەگى جۇرگىزىلگەن جۇمىستارى وزىنشە بىرتوبە.
بۇل كۇندەرى جالىندى جاستىق شاعىنىڭ كۋاسىندەي بولعان كارەرلەردىڭ ءبىرىن مەنشىككە اينالدىرىپ, «نۇر» دەپ اتالاتىن جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك قۇردى. تۇرعىن ءۇي, تاعى باسقا نىساندار تۇرعىزۋ ىسىنە بەلسەنە قاتىسىپ, تۇتىنۋشىلاردىڭ وسكەلەڭ سۇرانىسىن ورىنداۋ ءۇشىن قۇرىلىس ماتەريالدارىن مولىنان شىعارىپ, العىسقا كەنەلىپ ءجۇر. التىن ۇيا مەكەنىنە اينالعان ماڭعىستاۋىن, جەتىبايىن ەرەكشە قۇرمەتتەپ, اسپەتتەيدى.
* * *
ءبىر كەزدەگى ورىمدەي بويجەتكەن, سۇڭعاق بويلى, كەلبەتى كەلىسكەن زايىبى زيادا قازىر ءتورت بالانىڭ اناسى, ون ءبىر نەمەرەنىڭ اجەسى. جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايتۋ – پارىز. ويلاپ وتىرسا ەكەۋى وتاۋ قۇرعالى جانسەرىگىنىڭ ۇستانعان قاعيداسى بىرەۋ عانا ەكەن:
«ءوز جارىڭدى جاتتاي كۇت – جات كورسىن دە ءتۇڭىلسىن,
ءبىر-ءبىرىڭدى قادىر تۇت – جۇرت ۇلگى السىن, ءۇڭىلسىن». حالقىمىزدىڭ وسىنداي ۇلاعاتتى ءسوزىن ءومىرىنە ارقاۋ ەتكەن زيادا 40 جىلدان بەرى ەرىنە تيتتەي دە قاباق شىتىپ كورمەپتى. وتاعاسى قاي قىزمەتتە جۇرسە دە جانىنا جالاۋ بولىپ, بالالارىن باعىپ-قاعىپ, تاماق-سۋىن دايىنداپ, قوناعىن ءىلتيپاتپەن كۇتۋدى داستۇرگە اينالدىرعان اياۋلى جان زيادا سونىمەن بىرگە ءوز بالالارىنىڭ ونەگەلى بولىپ وسۋىنە تىرەك بولىپ كوپ جىل بويى ەڭبەك ەتكەن ۇستاز. تۇلابويى تۇڭعىشتارى گۇلزيراسى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرگەن, ساياساتتانۋشى, قازىر استانا قالاسىندا مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە بەرەتىن «Baby boom» بالالار ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ءارى جەكە كاسىپكەر. ءۇيلى-باراندى, ءۇش ۇل تاربيەلەپ وتىر. نۇرلانى مەن سىمباتى دا جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن ماماندار. نۇرلان اكە جولىن قۋعان كاسىپكەر. سىمباتى مۇنايشى كەنتىنىڭ اكىمى. ءسۇت كەنجەلەرى ەرقوجا ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. اقتاۋ قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاداعى زاڭدىلىقتى قاداعالاۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى. وسىنىڭ ءبارى قۋانىش تاجمۇحامەد ۇلى تورەتاەۆتىڭ قۋانىشى. نەمەرەلەرىن ءبىر يىسكەپ ءماز-مەيرام بولادى. ەندى ءبىر ساتتە ەسىك ايقارا اشىلىپ, قۇشاق-قۇشاق گۇل ۇستاعان ءبىر توپ قىزمەتتەس دوستارى مەن ۇل-قىزدارى, نەمەرەلەرى «تۋعان كۇنىڭىزبەن قۇتتىقتايمىز!» دەپ جۇزدەرىنەن نۇر شاشىپ كىرىپ كەلە جاتتى…
* * *
«بيىككە قالىقتاپ قىران دا شىعادى, جورعالاپ جىلان دا شىعادى» دەگەن حالقىمىزدىڭ ناقىل ءسوزى بار. ءوز ەڭبەگىمەن ورگە شىعۋ, ەلىنە ەلەۋلى, حالقىنا قالاۋلى بولۋ – ازاماتتىڭ باقىتى. ال مۇنداي ونەگەلى ءومىر ۇرپاققا ۇلگى!
جاينا ەرمۇحامبەتوۆا.
