20 ناۋرىز، 2012

ءومىرىن ۇرپاعىنا ۇلگى ەتىپ

240 رەت كورسەتىلدى

ءومىرىن ۇرپاعىنا ۇلگى ەتىپ

سەيسەنبى، 20 ناۋرىز 2012 7:44

ادەتتەگىشە ەرتە ويانىپ، زايىبى زيادانىڭ كۇرەڭ قىزىل شايىنا قانىپ، بويى جادىراعان قۋا­نىش ءتاجمۇحا­مەد­ ۇلى تەلەديداردان تاڭ­عى جاڭالىقتاردى قاراپ وتىرعان. كەنەت تەلەفون قوڭىراۋى شىر ەتە ءتۇستى. تۇتقانى كوتەرگەنى سول ەدى، «تاتە، جاسىڭ قۇتتى، دەن­ساۋلىعىڭ مىقتى بولسىن…» دەپ، ىستىق ىقى­لاسىن جەتكىزۋگە اسىق­قان استانا­­داعى قىزى گۇلزيرا سىڭعىرلاي جونەلدى. راحمەتىن ايتىپ، تەلەفون تۇت­قاسىن قويدى دا، ءبىر نارسە ەسىنە تۇسكەن­دەي ويلانىپ تۇرىپ: «مىنە، قىزىق! مەن دە 63 جاسقا تولعان ەكەنمىن-اۋ! ۋاقىت شىركىن، جەلدەي ەسىپ، «ءومىر-وزەن» اعىسى­مەن پاي­عام­بار جاسىنا جەتىپپىن-اۋ!..» دەدى دە، ورنىنا قايتا وتىردى. ءدال وسى ساتتە ءومىرىنىڭ ەڭ ءتاتتى كۇندەرى، ارمانشىل تۇندەرى، اسقان اسۋلارى… كوز الدىنان ءوتىپ، وي تۇڭعيىعىنا ەرىكسىز سۇڭگىدى دە كەتتى.

سەيسەنبى، 20 ناۋرىز 2012 7:44

ادەتتەگىشە ەرتە ويانىپ، زايىبى زيادانىڭ كۇرەڭ قىزىل شايىنا قانىپ، بويى جادىراعان قۋا­نىش ءتاجمۇحا­مەد­ ۇلى تەلەديداردان تاڭ­عى جاڭالىقتاردى قاراپ وتىرعان. كەنەت تەلەفون قوڭىراۋى شىر ەتە ءتۇستى. تۇتقانى كوتەرگەنى سول ەدى، «تاتە، جاسىڭ قۇتتى، دەن­ساۋلىعىڭ مىقتى بولسىن…» دەپ، ىستىق ىقى­لاسىن جەتكىزۋگە اسىق­قان استانا­­داعى قىزى گۇلزيرا سىڭعىرلاي جونەلدى. راحمەتىن ايتىپ، تەلەفون تۇت­قاسىن قويدى دا، ءبىر نارسە ەسىنە تۇسكەن­دەي ويلانىپ تۇرىپ: «مىنە، قىزىق! مەن دە 63 جاسقا تولعان ەكەنمىن-اۋ! ۋاقىت شىركىن، جەلدەي ەسىپ، «ءومىر-وزەن» اعىسى­مەن پاي­عام­بار جاسىنا جەتىپپىن-اۋ!..» دەدى دە، ورنىنا قايتا وتىردى. ءدال وسى ساتتە ءومىرىنىڭ ەڭ ءتاتتى كۇندەرى، ارمانشىل تۇندەرى، اسقان اسۋلارى… كوز الدىنان ءوتىپ، وي تۇڭعيىعىنا ەرىكسىز سۇڭگىدى دە كەتتى.

*  *  *

ءيا، تورەتاەۆتار اۋلەتىنىڭ دە تۇركى­مەن ەلىنەن اتاجۇرتقا ورال­عانىنا بيىل 47 جىل بولىپتى. 1965 جىلدىڭ جاز ايى ەدى. تاعدىر تاۋقىمەتىن كوپ كورگەن اتا-بابامىز تۋعان جەردىڭ ءبىر ۋىس توپى­راعىنا زار بولىپ، جىلدار بويى وسى كۇندى اڭساپ كۇتكەن بولاتىن. تۋعان ەلگە دەگەن ساعىنىشپەن ورا­لۋ اقىرى ولار­دىڭ دا ماڭ­دايىنا جازىلىپتى. كوشتىڭ باسىن جەتىباي وڭىرىنە تىرەپ، سا­عىنىپ جەتكەن ولار وسى قاسيەتتى مەكەنگە قونىستاندى. اينالا ميداي دالا، بۇيرا-بۇيرا شاعىلدار…

ماڭعىستاۋ دەگەندە بۇل جەردى بۇ­رىندارى كورمەگەن كىسىلەردىڭ كوز الدىنا وزەنى مەن كولى، كوكوراي شالعىنى جوق، شەكسىز ماڭ دالا ەلەستەۋى ابدەن مۇمكىن. بىراق ماڭعىستاۋدىڭ كەرەمەتى – ونىڭ كەڭ دالاسىن ۇزىننان ۇزاق تاۋ جوتالارىمەن ورنەكتەپ قويعانداي ەرەكشە تابي­عاتى. بىردە بيىكتەپ، بىردە الاسارىپ بارىپ جازىق دا­لاعا جالعاسىپ كەتەتىنىنىڭ ءوزى قان­داي عاجاپ! اكەسى مارقۇم: «ءبىزدىڭ ماڭعىستاۋ – ءۇش ءجۇز الپىس ەكى اۋليە مەكەن ەتكەن كيەلى ايماق. ونىڭ ءاربىر تاسى مەن تاۋشى­عى­نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنىڭ بار­لىعى تۇنىپ تۇرعان سىر-ساندىق. جەتى قابات جەر استى قازىنا بايلىققا تولى بولسا، جەر بەتىندەگى ءاربىر جوتا تاريح شەجىرەسىنەن سىر شەرتىپ، ۋىلدەگەن جەلمەن بىرگە ءان سالىپ تۇرادى» دەيتىن. ول جاس كەزىنەن-اق اكەسى قۇلاعىنا قۇيعان وسى ءتامسىلدى ەسەيە كەلە ەسىنە ءجيى الىپ، وزدەرىنىڭ وسىناۋ شەجىرەلى ولكەنىڭ قاسيەتتى توپىراعىنا تابان تىرەپ كەلىپ قونىستان­عان­دارى­نىڭ تەڭدەسى جوق باقىت ەكەندىگىن تەرەڭ ءتۇسىندى.

1969 جىلى تۇركىمەنستان استاناسى اشحابادتاعى گيدرومەليو­را­تيۆتىك تەحنيكۋمدى بىتىرگەننەن كەي­­ىن، جوعارى ءبى­لىم الۋ ماقسا­تىندا  الماتىعا جول تارتتى. ول سول جىلى قازىرگى ق.ي.ساتباەۆ ات­ىن­داعى ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋني­ۆەرسي­تەتىنىڭ مۇناي فاكۋلتەتىنە ءتۇستى.

1974 جىلى قازپتي-ءدى اياقتاپ، تاۋ-كەن ينجەنەرى ماماندىعىن ال­ىپ ورالدى. ەندىگى ويى جەتى­باي­دا­عى جاڭا كەن ورىندارىندا جۇ­مىس ىستەپ، ەلىنە ادال قىزمەت ەتۋ ەدى.

قۋانىش جەتىبايعا كەلىسىمەن ۇلۋتاس كەن ورنىن يگەرىپ جاتقان «قازمرامور» كومبيناتىنا قاراس­تى جەتىباي كارەرىنە قاتارداعى شەبەر بولىپ جۇمىسقا كىردى.

ەلگە كوشىپ كەلگەن جىلى قۋا­نىش ەكى ايداي تاس وندىرەتىن كاسىپ­ورىندا جۇمىس­شى بولىپ ىستەگەن. بويىندا كۇش-جىگەرى جالىنداعان جيىرما جاسار قۋانىش سول كەزدە ءوزى ازداپ ارالاسقان ۇلۋتاس ءوندى­رى­سى بولاشاق ءومىرىنىڭ وزەگى بولاتىنىن ويلاماعان دا شىعار…

1975-76 جىلدارى بۇرىن «قاز­مرا­مور» كومبيناتىنا قاراستى جەتىبايدىڭ ۇلۋتاس شىعاراتىن شاشىراڭقى كارەر­لەرى قۇرىلىس ماتەريالدارى مينيس­ترلى­گىنىڭ قا­راماعىنا الىنىپ، «مانگىشلاكراكۋشەچنيك» بىرلەستىگى بولىپ بىرىك­تىرىلدى. جاڭادان قۇرىلعان وندىرىستىك بىرلەستىكتىڭ جەتەكشى­لىگىنە كەلگەن ەگىزباي مايلىباەۆ باتىل شەشىم قابىلداي ءبى­لەتىن ىسكەر ازامات ەدى. ول كىسىنىڭ بىردە شاقىرىپ الىپ: «قۋانىش، جاس كەلسە – ىسكە دەگەندەي، مەن سەنى №2 تاۋ-كەن ۋچاس­كەسىنە باسشىلىققا ۇسىنعالى وتىرمىن، قالاي، تاۋە­كەلگە بەل بۋاسىڭ با؟» دەگەندە ءجۇ­رەگىنىڭ اتشا تۋلاعانى ءالى ەسىندە.

قۋانىش وزىنە جۇكتەلگەن سە­نىم­دى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن سە­زىندى. باستاپقىدا ارينە قينالدى. بىرتە-بىرتە توسەلىپ، ءوز ءىسىن شەبەر مەڭگەرىپ الدى.

ءالى ەسىندە، 1987 جىلدىڭ 29 قىر­كۇيەگىندە قازاقستان كومپارتياسى ورتا­لىق كوميتەتى مەن ۇكىمەتىنىڭ «تۇرعىن ءۇي-91» باع­دارلاماسىنا سايكەس، «1987-90 جج. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا ۇلۋ­تاستان قابىرعا ماتەريالدارىن ءوندىرۋدى ارتتىرۋ شارالارى تۋرالى» قاۋلىسى شىعىپ بۇكىل ۇجىم بۇل قۇجاتپەن جەتە تانىستى. وسى قاۋلى نەگىزىندە 1989 جىلى 545، سوڭعى جىلى 730 ميلليون شارتتى ۇلۋتاس كىرپىشىن ءوندىرۋ مىندەت­تەلدى. جۇمىلا كىرىسىپ بۇل مىندەت­تەمەنى دە جوعارى ساپامەن ابىرويمەن ورىنداپ شىقتى.

مىنە، سول ۋاقىتتان بەرى اق­شاڭ­قان قالا اقتاۋدى، ەلىمىزدىڭ بار­لىق وبلىستارىن ايتپاعاندا بۇ­رىن­­عى كەڭەس وداعىنا كەڭى­نەن تا­رالعان ءتۇ­بەكتىڭ ۇلۋتاسى ورنەك­تە­مەگەن عي­ماراتتار كەمدە-كەم شى­عار. ال جە­تىبايدىڭ ءوسىپ-ءور­كەن­­­دە­ۋى­نە، الىستان كوز تارتار اسەم ءۇي­لەر­دىڭ بوي ءتۇ­زەۋىنە قۋا­نىش ءتاج­مۇ­حامەدۇ­لى­نىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ەرەكشە. ول ونى ۇنەمى زور مارتەبە تۇتادى.

قۋانىشتىڭ كوز الدىنا ەندى حالىق دەپۋتاتتارى بۇرىنعى ەراليەۆ (قاراقيا) اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعالى­عىنا سايلان­عان كۇندەرى ەلەستەدى. شىركىن، جاس­تىق! ول كەزدە شارشاۋ دەگەندى ءبىل­مەي­تىن. اۋداننىڭ قات-قابات ءتۇيت­كىل­دى ماسەلە­لەرىن شەشۋ، تۇر­عىن­داردىڭ مۇڭ-مۇقتا­جىن زەردەلەۋ ءتا­­­رىزدى شارۋالار باستان اسىپ جىعىلاتىن. وندىرىستە ءجۇرىپ ءاب­دەن ىسىلعان ۇيىمداستىرۋشىلىق قا­بىلەتى ەرەكشە، بىلىكتىلىگى مەن ءتا­­جىريبەسى مول ىسكەر باسشى از ۋا­قىت­تا اۋداندى العا سۇيرەپ شىعاردى.

ءيا، قۋانىش تورەتاەۆ قاي قىزمەتتە جۇرسە دە ءۇستىرتتىڭ ءور­كەندەۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسىپ، قۇداي­دىڭ بەرگەن ۇل-قىزدارى مەن نە­مەرەلەرىنىڭ ارقاسىندا باقىتتى ءومىر ءسۇرۋدى كاسىپ ەتىپتى. جەتى­باي­دان الىسقا ۇزاماي، نارىقتىق قا­رىم-قاتىناس ىڭعا­يىن­داعى «ۇلۋ­تاس»، «مۇنايشى» سەرىكتەس­تىكتە­­رىنە دە باسشىلىق ەتىپ، «جتت» سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى، وبلىس­تىق ارحيتەكتۋرا، قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس باسقارماسى باستى­عىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقاردى. 2001 جىلدىڭ ماۋسىمىنان باستاپ مۇنايشى كەنتتىك وك­رۋگىنىڭ اكىمى بولىپ سايلانىپ، ەلدى مەكەندەردى حال-قادەرىنشە كور­­كەيتۋگە اتسالىستى. كەنتتەن باس­تاپ، اۋداندىق، وبلىس­تىق كە­ڭەس­تىڭ جانە ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى، گۋرەۆ (اتىراۋ) وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى دە بولىپتى. حالىق الدىنداعى جاۋاپ­كەر­شىلىكتى ار­قالاۋ مەن قوعامدىق جۇمىستارعا ارالاسۋ، تۋىنداعان ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشۋ، ءسويتىپ، تۇپكىلىكتى ناتيجەگە جەتۋ جولىندا ايانىپ قالماپتى. ال حالىق قالاۋ­لىسى رەتىندەگى جۇرگىزىلگەن جۇمىستارى وزىنشە بىرتوبە.

بۇل كۇندەرى جالىندى جاستىق شاعىنىڭ كۋاسىندەي بولعان كارەرلەردىڭ ءبىرىن مەنشىككە اينالدىرىپ، «نۇر» دەپ اتالاتىن جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سە­رىكتەستىك قۇردى. تۇرعىن ءۇي، تاعى باسقا نىساندار تۇرعىزۋ ىسىنە بەلسەنە قاتى­سىپ، تۇتىنۋشىلاردىڭ وسكەلەڭ سۇرا­نىسىن ورىنداۋ ءۇشىن قۇرىلىس ماتەريالدارىن مولىنان شىعارىپ، العىسقا كەنەلىپ ءجۇر. التىن ۇيا مەكەنىنە اينال­عان ماڭ­عىس­تاۋىن، جەتىبايىن ەرەكشە قۇرمەتتەپ، اسپەتتەيدى.

*  *  *

ءبىر كەزدەگى ورىمدەي بويجەتكەن، سۇڭعاق بويلى، كەلبەتى كەلىسكەن زايىبى زيادا قازىر ءتورت بالانىڭ اناسى، ون ءبىر نەمەرەنىڭ اجەسى. جاقسىنىڭ جاقسىلى­عىن ايتۋ – پارىز. ويلاپ وتىرسا ەكەۋى وتاۋ قۇرعالى جانسەرىگىنىڭ ۇستانعان قاعيداسى بىرەۋ عانا ەكەن:

«ءوز جارىڭدى جاتتاي كۇت – جات كورسىن دە ءتۇڭىلسىن،

ءبىر-ءبىرىڭدى قادىر تۇت – جۇرت ۇلگى السىن، ءۇڭىلسىن». حالقىمىز­دىڭ وسىنداي ۇلاعاتتى ءسوزىن ءومى­رىنە ارقاۋ ەتكەن زيادا 40 جىلدان بەرى ەرىنە تيتتەي دە قاباق شىتىپ كورمەپتى. وتاعاسى قاي قىزمەتتە جۇرسە دە جانىنا جالاۋ بولىپ، بالالارىن باعىپ-قاعىپ، تاماق-سۋىن دايىنداپ، قوناعىن ءىلتيپات­پەن كۇتۋدى داستۇرگە اينالدىرعان اياۋلى جان زيادا سونىمەن بىرگە ءوز بالا­لارىنىڭ ونەگەلى بولىپ وسۋىنە تىرەك بولىپ كوپ جىل بويى ەڭبەك ەتكەن ۇستاز. تۇلا­بويى تۇڭ­عىشتارى گۇلزيراسى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۋنيۆەرسيتەتىن ءبى­تىرگەن، ساياساتتانۋشى، قازىر استانا قالاسىندا مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە بەرەتىن «Baby boom» بالالار ورتا­لىعىنىڭ ديرەكتورى ءارى جەكە كاسىپ­كەر. ءۇيلى-باراندى، ءۇش ۇل تاربيەلەپ وتىر. نۇرلانى مەن سىمباتى دا جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن ماماندار. نۇرلان اكە جولىن قۋعان كاسىپكەر. سىمباتى مۇ­­نايشى كەنتىنىڭ اكىمى. ءسۇت كەن­جە­لەرى ەرقوجا ل.گۋميلەۆ ات­ىنداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فا­كۋلتەتىن بىتىرگەن. اقتاۋ قالاسى­نىڭ الەۋمەتتىك-ەكونومي­كالىق سا­لاداعى زاڭ­دىلىقتى قاداعالاۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى. وسىنىڭ ءبارى قۋانىش تاجمۇحامەد ۇلى تورە­تا­ەۆ­­تىڭ قۋانىشى. نەمەرەلەرىن ءبىر يىسكەپ ءماز-مەيرام بولادى. ەندى ءبىر ساتتە ەسىك ايقارا اشىلىپ، قۇشاق-قۇشاق گۇل ۇستاعان ءبىر توپ قىزمەتتەس دوستارى مەن ۇل-قىز­دارى، نەمەرەلەرى «تۋعان كۇنىڭىز­بەن قۇتتىق­تايمىز!» دەپ جۇزدە­رى­نەن نۇر شاشىپ كىرىپ كەلە جاتتى…

*  *  *

«بيىككە قالىقتاپ قىران دا شىعادى، جورعالاپ جىلان دا شىعادى» دەگەن حال­قىمىزدىڭ ناقىل ءسوزى بار. ءوز ەڭبەگىمەن ورگە شىعۋ، ەلىنە ەلەۋلى، حالقىنا قالاۋ­لى بولۋ – ازاماتتىڭ باقىتى. ال مۇنداي ونەگەلى ءومىر ۇرپاققا ۇلگى!

 جاينا ەرمۇحامبەتوۆا.

سوڭعى جاڭالىقتار

7 ءوڭىر «سارى» ايماقتا

كوروناۆيرۋس • كەشە

كوبەلەكتەر كورمەسى

ايماقتار • كەشە

كوكشەدەگى ونەر سايىسى

ايماقتار • كەشە

"حات قورجىن"

قوعام • كەشە

قوڭىر اۋەن

ونەر • كەشە

بالقاشتان باستاۋ الدى

ايماقتار • كەشە

كوتەرمەاقى كولەمى ءوستى

ايماقتار • كەشە

جىرشىلىق ونەر – جان ازىعى

ونەر • 21 قىركۇيەك، 2021

جاڭارعان جولدار – تاۋەلسىزدىك تارتۋى

قازاقستان • 21 قىركۇيەك، 2021

داعدارىس پەن دارمەنسىزدىك

ەكونوميكا • 21 قىركۇيەك، 2021

ۇلتتى ۇلىقتايتىن سۋرەتكەر

تەاتر • 21 قىركۇيەك، 2021

قازاق شىعارماسى اقش-تا باعالاندى

ادەبيەت • 21 قىركۇيەك، 2021

تاشەنوۆتىڭ قالتا ساعاتى

تاريح • 21 قىركۇيەك، 2021

سيقىرلى ساز

ونەر • 21 قىركۇيەك، 2021

دۇنيەجۇزىلىك كورمە – دۋبايدا

وقيعا • 21 قىركۇيەك، 2021

العا باستايتىن باعىت-باعدار ايقىن

ەل جانە ەلباسى • 21 قىركۇيەك، 2021

تۇراقتى ازىق-ت ۇلىك جۇيەسىن قارجىلاندىرۋ

ەكونوميكا • 21 قىركۇيەك، 2021

نورۆەگيانىڭ ۇلتتىق مىندەتى

الەم • 21 قىركۇيەك، 2021

اقمولا وبلىسىندا زاڭسىز تسەح انىقتالدى

ايماقتار • 21 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار