20 ناۋرىز، 2012

ۇلت مەكتەبىنىڭ ۇيىتقىسى بولعان

200 رەت كورسەتىلدى

ۇلت مەكتەبىنىڭ ۇيىتقىسى بولعان

سەيسەنبى، 20 ناۋرىز 2012 7:43

تەگى جاقسىنىڭ جۇزىنەن نۇر توگىلىپ تۇرادى. كىسىلىگى مەن كىشىلىگى تەڭ جۇرەدى. ءوي-ولشەمى، پاراسات-پايىمى شالشىقتاي شاعىن ەمەس، مۇحيتتاي تەرەڭ بولادى. وسى قادىرلى قاسيەتتىڭ ءبارىن بويىنا جيعان ءبىر اسىل اعاعا ءىلتيپات بىلدىرەتىن كەز كەلگەندەي. ول كەرەعارىس ماڭدايلى، كوز شاراسى كەڭ، ءتۇر-تۇلعاسى ءبۇتىن – نۇرپەيىس قاسىم ۇلى اعامىز ەدى. ول بۇگىندە ارامىزدا جوق. باقيلىق.

 

سەيسەنبى، 20 ناۋرىز 2012 7:43

تەگى جاقسىنىڭ جۇزىنەن نۇر توگىلىپ تۇرادى. كىسىلىگى مەن كىشىلىگى تەڭ جۇرەدى. ءوي-ولشەمى، پاراسات-پايىمى شالشىقتاي شاعىن ەمەس، مۇحيتتاي تەرەڭ بولادى. وسى قادىرلى قاسيەتتىڭ ءبارىن بويىنا جيعان ءبىر اسىل اعاعا ءىلتيپات بىلدىرەتىن كەز كەلگەندەي. ول كەرەعارىس ماڭدايلى، كوز شاراسى كەڭ، ءتۇر-تۇلعاسى ءبۇتىن – نۇرپەيىس قاسىم ۇلى اعامىز ەدى. ول بۇگىندە ارامىزدا جوق. باقيلىق.

نۇراعاڭ ەسكە تۇسكەندە ۇلى عابەڭ – عابيت ءمۇسى­رە­پوۆتىڭ «كىشىلەر قاتارىندا ءۇل­­­كەن ەمەس ءبىر جان ەدى-اۋ!» دەگەن ءسوزى ءتىل ۇشى­­­­نا ورالا بە­رەتىنى بار.

وتكەن عا­سىر­دىڭ 70-80- 90-جىلدارى كو­زى اشىق، كوڭىلى وياۋ قازاق جۇر­تىنىڭ بويىندا سۇمدىق سىلكىنىس بولعانىن سول كەزدەگى ەل-جۇرت جاقسى بىلەدى. ول كيەر كيىم، ىشەر اس، جايلى ءومىر بولعانمەن، ۇلتتىق سا­نانىڭ قۇلدىراۋى، ءتىلدىڭ ءمۇ­كىستەنۋى تامىرلانىپ، رۋحاني قۇندىلىق­تاردى وزگە­لەر­دىڭ وزەۋرەگەن «ۇلگىسى» جۇ­تىپ بارا جاتقاندا ودان ۇرپاقتى قورعاپ قالۋعا دەگەن ۇمتىلىس ەدى. ونىڭ التىن ارقاۋىندا قازاق مەكتەبىن اشۋ جونىندەگى كەرەمەت تالپىنىس جاتتى. مۇنىڭ كوش­باسىندا ۇلت­شىل اقىن، حالىقشىل ازامات، الارى كەتسە دە، ۇرپاق ءۇشىن ايتارىن ايتىپ، ۇي­ىتقى بولۋدان ءبىر ءسات تە تابان تارتپاعان، قايتا شيرىعىپ شامىرقانعان شونا سما­حان­ ۇلى ءجۇردى. وسى جەردە ول كىسىنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن مىنا ءبىر جايدى ايتا كەتسەك دەيمىز. جەلتوقسان كوتە­رىلىسىنەن كەيىنگى الاساپىراندا بارىمىزگە اقىلشى بولىپ، قالعىپ كەتسەك سەرگىتىپ جىبەرەتىن اقىن اعامىز: «مەن سۇراپىل سوعىستا دا جاسقانباعان ادام ەدىم. ەندى قاتتى ويلانىپ ءجۇرمىن. الداعى تىرلىگىمىز قالاي بولار ەكەن؟ بىزگە ديمەكەڭ قول­ۇش­ىن سوزۋشى ەدى. ءۇش ءارىپ سوڭىمىزعا ءتۇس­كەندە اسقار (قوناەۆ) بار، قارىنداستارى بار، سولار ارقىلى اعاعا جەتكىزىپ، جانىمىز قالۋشى ەدى. اسىل ەر شەن تاعىپ، شەكپەن كيگەندەرگە «نە ءبۇلدىرىپ جىبەرەدى دەيسىڭ، كوپتىڭ ىشىندەگى ءبىر ازامات قوي»، دەپ ولارعا توقتاۋ ايتادى ەكەن. ەندى كىم بىلەدى، ءبىر ءۇمىتىم اناۋ نۇرپەيىستە عانا قالىپ تۇر»، دەپ ءوزىنىڭ قوناەۆتار تۋرالى كىتاپ جازعانىن، سول ارقىلى الىپتار اۋلەتىمەن ارالاسىپ، وزىنەن بۇرىن ۇلتى­نا سەپتىگى ءتيىپ جۇرگەنىن ايتقانى بار ەدى.

سول تۇستاعى زيالى قاۋىمنىڭ سان سا­لاداعى وسىنداي تىرلىگى تاۋەلسىزدى­گى­مىزدىڭ العاشقى جىلدارىنا ىرگەتاس بولىپ قالا­نىپ، سەپتىگىن تيگىزدى دەسەك، قاتەلەسە قوي­ماسپىز. سەبەبى، ەلدىگىمىزدى العان كۇننەن باستاپ تۇسالعان ءتىلىمىزدىڭ تيەگى اعىتىل­عاندا، ۇلتتىق دۇنيەلەرىمىز قۇستاي قانا­تىن قاققاندا، بۇرىننان باستالعان جاقسى ءىس جالعاسىن تاۋىپ جۇرە بەردى. وعان دەيىن ۇلتىم، جۇرتىم دەگەن ازاماتتار ساياساتتا حالىق پەن ۇستەم بيلىكتىڭ اراسىندا ەكى وتتىڭ ورتاسىندا جۇرگەندەي كۇي كەشسە، ەندى ولار ۇلت قىزمەتىنە بەل شەشىپ كىرىستى. سولاردىڭ قاتارىندا ءبىز ماقالاعا ارقاۋ ەتىپ وتىرعان نۇر­پەيىس قاسىم ۇلى دا بار ەدى. ول الماتى قالاسى­نىڭ ءبىلىم باسقارماسىنا ءۇش رەت كە­لىپ، ءۇش رەت كەتتى. كەلۋى مەن كەتۋىنىڭ ارتىندا سان­سىز سۇراق قالاتىن.

نۇرەكەڭ ءبىلىم باسقار­ماسىنا باستىق بولىپ وتىرعاندا جاڭا عيمارات­تار قازاق مەكتەبى مەن قا­زاق بالاباقشاسىنا بە­رى­لەتىن. بۇل قالاي دەگەندەرگە قانداستارىنىڭ تسك-دان باستاپ، ءبىراز مەكەمەنى «بومبىلاعان» ارىز-شاعىمىن كورسەتىپ، قۇتىلىپ كەتىپ وتىراتىن. مۇنداي ىشكى ەسەبى بار «ۇلت­­شىلدىق» ول كەزدە جوعارىعا ۇناي قويسىن با؟ ەسەبىن تاۋىپ، ازاماتتى جىلى ورنىنان جىلجىتىپ جىبەرەدى. بىراق ادام­­دى­عى مەن ادالدىعىنا، ىسكەرلىگىنە، جۇرتپەن ءتىل تابىسىپ كەتەتىن مەنى كەم، الدى كەڭ كەمەلدىگىنە ءتانتى بولعان باسشىلار، قالا­داعى داۋ-شاردى توقتاتۋ ءۇشىن نۇرەكەڭدى ورنىنا قايتادان اكەلەتىن.

نۇرپەيىس قاسىم ۇلىمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت ەدى. ەستىگەنىن ءومىر بويى ۇمىتپايتىن. قالتاسىندا تەلەفون جازاتىن بلوكنوت بولمايتىن. تا­نىس-ءبىلىستىڭ مەكەن-جايىن، تەلەفونىن سۇ­­­­راساڭ شاراسى كەڭ كوزىن اۋدارىپ-ءتوڭ­كەرىپ تۇرىپ سارت ەتكىزەتىن، «ءبارى ميدا تۇ­رۋ كەرەك»، دەيتىن. «شاراسى كەڭ باسىڭىز­عا كومپيۋتەر ورناتىپ العانسىز با؟» دەسەك، رياسىز جىميىپ الىپ، «كومپيۋتەر دا ادام ميىنىڭ جەمىسى ەمەس پە؟!» دەۋشى ەدى. حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ نەبىر ۇلگى­­لەرىن جاتقا ايتاتىن. اۋىزەكى اڭگىمەگە شەشەن، شەبەر ەدى. اياق استىنان ءسوز تاۋىپ، قىسىلتاياڭنان جول سالىپ شىعىپ كەتەتىن. ول كىسىنىڭ اۋزىنان شىققان نەبىر حالىقتىق اڭگىمەلەردى قازاقتىڭ احاڭى – اقسەلەۋ سەيدىمبەك جازىپ الىپ جۇرە­تىنىن ءبىلۋشى ەدىك. كەيىن «قاسىموۆتان قالعان» ولەڭ مەن قارا ءسوز دەپ كىتاپ­­تا­رىنا قو­سىپتى. سونى وقىپ وتىر­عاندا زەر­دەلى جانداردىڭ زەرەكتىگىنە ءتانتى بول­عان­دايسىڭ.

كەڭەس داۋىرىندە الماتىدا قازاق مەكتەبىن اشۋ شاڭدى داۋىلدان كەم بولمايتىن. ءبىر جىلى قازىرگى ءمۇسىلىم بازارباەۆ اتىنداعى №138 مەكتەپكە قاتىستى تارتىس تۋىپ، شونا سماحان ۇلى قاۋمالاعان حالىقتى تسك-داعى مىقتىلارعا بارماسا، بۇل ارادا شەشىل­مەي­دى دەپ قىرانداي شاڭق ەتە تۇسكەندە، تالانتتى جا­زۋشى جاقسىلىق ءتۇ­مەنباەۆ «سەندەردە قان جوق!» دەپ قالعاندا نۇ­را­عاڭ جانارى جارق ەتىپ، قاتارلاستارىنان جارتى قادام العا وزىپ: «مەندە قان بار، مەنىڭ ءتىلىم ءتۇزۋ. «بىلىمدىلىكتىڭ ەڭ باستى فاكتورى تۋعان تىلدە سويلەۋ مەن ونى سىيلاۋدان باستالادى» دەگەن عوي گەگەل. سول سەكىلدى قازاق ءتىلىن سىيلاۋعا كەلگەندە مەن كەم دە، كەندە دە ەمەسپىن، بىراق بيلىكتىڭ بيشىگى سىزدەر باراتىن جاقتا»، دەدى يمەنبەي. سونداعى ول كىسىنىڭ باراتىن جەر­لە­رىڭىز دەپ تۇرعانى تسك-نى مەڭزەگەنى ەدى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇسىندا نۇرپەيىس ق­ا­­سىم ۇلى قايتادان ءبىلىم باسقارماسىنا ورال­دى. ەندىگى جەردە ول ۇلت مەكتەبىنە دەگەن قىزمەتىن اشىق جۇرگىزدى. ءبىر جولى جاڭا مەكتەپ جايى جونىندە ءوتىنىشىمىزدى ايتىپ بارعاندا: «ەندى ىقتاسىنعا جۇگىر­مەيمىز. انىق قادامعا بارامىز. ءدال ءبۇ­گىنگە دەيىن 25 قازاق مەكتەبى جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل از. ەڭ بولماعاندا 3-4 جىل­دىڭ كولەمىندە 50-گە جەتكىزۋىمىز كەرەك. ونىڭ جوبا-جوسپارى، مىنە!» دەپ قا­لانىڭ قاي تۇسىنان جاڭا مەكتەپ، با­لاباقشا سالىناتىنىن، ارالاس ءبىلىم ۇيالارىن قازاق مەكتەپتەرىنە كوشىرۋدىڭ جاي-جاپسارىن الدىمىزعا تارتقان ەدى. ول كەزدە ءبىر ءبىلىم ۇياسىنا ارنالعان عي­ماراتتىڭ ەسىگىن ەكى جاعىنان شىعارىپ، قازاق جانە ورىس مەكتەپتەرىن اشۋ ءۇردىسى كەڭ قانات جايعان ەدى. ول ءوز جەمىسىن بەرگەن. سونداي ءبىلىم ۇيالارى ءالى جۇمىس ىستەپ جاتىر. اشىلعان مەكتەپكە ۇلت زيالىلارىن، اسىرەسە، اقىن-جازۋشىلاردى ءوزى باستاپ بارىپ: «ءسىز­دەر­دىڭ اتتارى­ڭىزدى، شىعارمالارىڭىزدى ءبىلىپ قانا قويماي، جىلى جۇزدەرىڭىزدى دە كورسىن»، دەيتىن. جاقسىنىڭ وسىنداي ۇلگىسى ءتاۋ­ەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ءتىپتى ەرەكشە كورىنىس تاۋىپ ەدى.

نۇرپەيىس قاسىم ۇلى قاراپايىم اۋىل مۇعالىمىنەن سول زامانداعى تسك-نىڭ لاۋازىمدى قىزمەتىنە، ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ كوميتەت توراعاسىنا، قا­لا­لىق، وبلىستىق ءبىلىم باسقارمالارىنىڭ باستىعى دارەجەسىنە جەتكەنىن زامانداس­تارى جاقسى بىلەدى. ءومىر جولى سان تاراۋ عوي. ءبىر كەزدەرى جۇمىسسىز دا قالىپ قويعانى بار. ەل سىيلاعان اسىل ازاماتقا سول تۇستا الماتى وبلىسىن باسقارعان ز.نۇرقادىلوۆ جاسىتپاي جانىنا شاقىرىپ، وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنا جەتەكشى­لىك جاساعانىنان حاباردارمىز.

«ابايدىڭ الىپتىعى قىلكوپىردىڭ ۇستىندە تۇرعاندىعى، ەكى قولىمەن، ەكى ومىرمەن الىسقاندىعى»، دەپ ۇلى ماعجان اقىن ايتقانداي، كەڭەس داۋىرىندە، تاۋەل­سىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ۇلتتىڭ ءتىلى – جۇرتتىڭ بولاشاعى دەپ ءتۇن ۇيقى­سىن ءتورت بولگەن اسىل ازاماتتاردى اندا-ساندا ەسكە الىپ وتىرساق، بۇل كەيىنگىگە ۇلگى بولارى ءسوزسىز. سەبەبى، وتكەنسىز بۇگىن بولمايدى. «بۇل قوعام – كەشەگى قوعام­نىڭ بالاسى، ەرتەڭگى قوعامنىڭ اتاسى» دەپ احمەت بايتۇرسىن ۇلى بەكەر ايتپاسا كەرەك. ەندەشە، سول وتكەن كەزەڭنىڭ اسىل ازا­ماتتارىنىڭ قاتارىندا قازاق بىلىمىنە، تىلىنە، رۋحاني قۇندىلىقتارىنا ەرەكشە سەرگەكتىك تانىتقان نۇرپەيىس قاسىم ۇلى دا بولىپ ەدى. ول كەڭەس داۋىرىندە قالالىق ءبىلىم بەرۋ ءىسىن جەتىلدىرۋگە كۇش سالسا، تاۋەلسىزدىك تۇسىندا مينيستر­لىك­تە­گى ورتا ءبىلىم كوميتەتىنە باس­شى­لىق جاساپ، بۇكىل وتانىمىز بويىنشا ءبىلىم ۇيالارىن ەگەمەن­دىك تالابىنا قاراي قايتا قۇرۋ ىسىنە ءوزىنىڭ ولشەۋسىز ۇلەسىن قوس­تى. ەندەشە، وسىنداي جانى جاي­­­ساڭ جاننىڭ ەڭبەگىن اركەز ەستە جاڭعىرتىپ وتىرساق، نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.

سۇلەيمەن مامەت.

سوڭعى جاڭالىقتار

«شىڭىراۋ» شىڭعا شىقسىن

ونەر • بۇگىن، 00:18

تىڭ تاسىلدەردىڭ ءتيىمدى تۇسى كوپ

مەديتسينا • بۇگىن، 00:14

پاسپورت

رۋحانيات • كەشە

جەكە پەسا جازۋعا لايىق

رۋحانيات • كەشە

انا مەيىرىمى

قوعام • كەشە

دوللار ارزاندادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار