«وي جىرىم, قىزىل ءتىلىم, سەنىڭ ارقاڭ!»
سەيسەنبى, 28 اقپان 2012 7:17
جامبىل تاتەمنىڭ ءدۇنيەدەن كوشكەنىنە الپىس التى جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. بىراق حح عاسىردىڭ گومەرى اتانعان, سۋىرىپسالما اقىندىق ونەرىنىڭ عاجايىپ جۇلدىزىنا اينالعان جامبىل جاباەۆ ەسىمى ۇمىتىلعان جوق. قايتا جاڭارا, جاسارا تۇسكەندەي.
راس, جامبىل ەۋروپالىق ءبىلىم العان جوق, اكادەميانى, ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن جوق. ءبىر قالامگەر جازعانداي, «بۇل جامبىلدىڭ تراگەدياسى ەمەس», بۇل جامبىلدىڭ ءوزىنىڭ اكادەمياعا, ۋنيۆەرسيتەتكە اينالىپ كەتكەنىن كورسەتەتىن عاجايىپ عۇمىر. اللا ولەڭ قوندىرعان تاماشا تاعدىر.
سەيسەنبى, 28 اقپان 2012 7:17
جامبىل تاتەمنىڭ ءدۇنيەدەن كوشكەنىنە الپىس التى جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. بىراق حح عاسىردىڭ گومەرى اتانعان, سۋىرىپسالما اقىندىق ونەرىنىڭ عاجايىپ جۇلدىزىنا اينالعان جامبىل جاباەۆ ەسىمى ۇمىتىلعان جوق. قايتا جاڭارا, جاسارا تۇسكەندەي.
راس, جامبىل ەۋروپالىق ءبىلىم العان جوق, اكادەميانى, ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن جوق. ءبىر قالامگەر جازعانداي, «بۇل جامبىلدىڭ تراگەدياسى ەمەس», بۇل جامبىلدىڭ ءوزىنىڭ اكادەمياعا, ۋنيۆەرسيتەتكە اينالىپ كەتكەنىن كورسەتەتىن عاجايىپ عۇمىر. اللا ولەڭ قوندىرعان تاماشا تاعدىر.
جامبىل – قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسى. «جامبىل مەنىڭ جاي اتىم, حالىق مەنىڭ شىن اتىم», دەۋى ۇلى اقىننىڭ وسى قاسيەتتەرىن دارالاپ تۇر ەمەس پە؟ 1940 جىلدىڭ اقپانىندا جازعان اقىننىڭ حاتشىسى عالي ورمانوۆتىڭ كۇندەلىگىندەگى: «…وقىماعان كىسىمىن. ايتسە دە بايقايمىن, حالىق كوپ بىلەدى. مەنىڭ ءبىلىمىم – سول حالىقتىڭ بىلگەندەرى. مەن حالىقتىڭ ءسوزىن ايتتىم», دەگەن سوزدەر قانداي تەرەڭ, قانداي سالماقتى!
جامبىل قالاسىنان ءوتىپ بارا جاتقاندا:
اتىڭنان اينالايىن, اۋليەاتا,
اتىمدى اپ قويدىڭ دەپ بولما قاپا, –
دەپ كەلەتىن كەشۋ الىسۋ ءسوزى نە تۇرادى؟
استە, قازاقتىڭ تابيعاتىندا سال-سەرىلەردى, اقىن-جىراۋلاردى قاستەرلەيدى دە, جەكە ءوز وتباسىنا كەلگەندە, ودان قاشۋعا تىرىساتىن ادەت بار. جاباي بابامىز دا جامبىلدىڭ ولەڭ قۋعانىن قالاماعانى بەلگىلى. مال تابۋ نەمەسە مولدا بولۋ سياقتى كاسىپتى نەسىپ ەتسە, قاتارىنان قالماس دەپ پايىمدايدى. سوندىقتان دا مولدا الدىنا اپارىپ, تىزە بۇكتىرەدى. بىراق اساۋ جۇرەك اكە شەشىمىنە كوندىكپەيدى. ون بەستەگى بوزبالا:
وقىعانشا مەن ودان,
دومبىرانى قولعا الام.
ولەڭ كىرگەن تۇسىنە,
جورگەگىندە مەن بولام, – دەپ قاسيەتتى ولەڭگە جىعىلادى.
مەنىڭ ءپىرىم – ءسۇيىنباي,
ءسوز سويلەمەن سىيىنباي.
سىرلى, سۇلۋ سوزدەرى,
ماعان تارتقان سىيىنداي, – دەپ بۇل سوزدەردى ءوز جۇرەگىنە بويتۇمار ەتىپ, كوزى جۇمىلعانشا ولەڭگە, دومبىراعا, كيەلى ولەڭگە ادال بولدى. ءوزىنىڭ ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعى, ادام تاني ءبىلەتىن ابىزدىق قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا زامانا كوشىنە ىلەسكەنمەن, ءوزىن باسشىلارمەن دە, قوسشىلارمەن دە تەڭ ۇستادى. قازاقى قالجىڭ مەن مىسقىل, ءاجۋا, سىندى ومىرلىك قاعيداتتاردى شەبەر پايدالاناتىنى سونداي, اقىننىڭ استارلى سوزىنەن جاقىندارى دا, جوعارىداعىلار دا سەسكەنىپ جۇرەتىن-ءدى. ءتىل – قۇدىرەت, ءتىل – ساداق, ءتىل – مازاق, ءتىل – ماداق. مۇنى جامبىل بابامىز جەتىك ءبىلدى:
ەلىمنىڭ ازاماتىن تانىس قىلعان,
وي-جىرىم, قىزىل ءتىلىم سەنىڭ ارقاڭ, –
دەپ جامبىل تاتەم بەكەر ايتتى دەيسىڭ بە؟
جامبىلدىڭ وسىنداي دارا قاسيەتتەرىن, قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ جازىپ كەتتى.
«جامبىل – اقىل-ويدىڭ العىرى, وزگەگە ۇقسامايتىن دارا, وقشاۋ بەت-بەينەسىمەن اسا زور قۇبىلىس. ونىڭ ءبىر ءوزى ەپيك اقىن, ءارى ايتىس اقىنى, ءارى ازاماتتىق اۋەننىڭ دە اقىنى».
ۇلىنى ۇلى عانا تانيدى. اۋەزوۆ مويىنداعان, سەيفۋللين باس يگەن, ءسابيت مۇقانوۆ ارداقتاعان, رومەن روللان سالەم سالعان, عابيت مۇسىرەپوۆ سىندى سىرباز جازۋشى ەركەلەگەن جامبىل بابانىڭ ءان-جىرى, كۇيلەرى مەن ايتىستارى, داستاندارى قازاعىمەن بىرگە جاسايتىن ۇلتتىق قۇندىلىققا اينالىپ كەتتى. ەندى تاريح دوڭعالاعى كەرى كەتپەيدى, ەگەمەن, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ۇلتتىق برەندى رەتىندە جامبىل بابا ەسىمى جاساي بەرەدى, جاساي بەرەدى.
جامبىل پوەزياسى – شىنشىل پوەزيا. ءومىردى ولەڭمەن ورنەكتەگەن اقىن جىرلارىنان قازاق تۇرمىسىنىڭ, قازاق قوعامىنىڭ ادىلەتسىز بولمىسىن شەنەگەن ولەڭدەرى ونىڭ اتىن ەرتە شىعاردى. ءارى جامبىل ءۇشىن پوەزيا اللانىڭ بەرگەن سىيىنداي قاستەرلى, قاسيەتتى.
سارى تۇنگە سارىلىپ, كىرپىك ىلمەي,
سالقىن كۇزدە ءبىر جىلى ءۇيدى بىلمەي.
ساحارادا سالاقتاپ كۇندىز-ءتۇنى,
بۇرالقى يت پەن مالشىنىڭ كۇنى بىردەي.
وسى ءتورت جول قانداي جاندى سۋرەت, كوڭىلگە تۇسكەن كوركەم بەينە ەمەس دەپ كىم ايتا الادى؟! سوندىقتان دا دارابوز اقىن ءسۇيىنبايدان جالعاسقان ازاماتتىق پوەزيانىڭ سارقىلماعان باستاۋىن كورەمىز, اقىن سوزىنە سەنەمىز.
جامبىل جاي عانا اقىن ەمەس. جامبىل كۇرەسكەر اقىن. 1916 جىلعى كوتەرىلىس كەزىندە جامبىل بابا 61-دەگى, سول كەزدەگى تىركەسپەن ايتساق, شاۋ تارتىپ قالعان كەزى ەدى. بىراق اقىن جۇرەك, اقىن تىلەك جامبىلدى ءۇنسىز قالدىرا المادى. اقىننىڭ داۋىسى زور ەستىلدى, ونىڭ داۋىسى قاستەك, قاسكەلەڭ اسىپ, جەتىسۋ بويىندا قاۋلاعان ءورتتەي دۋ ەتە ءتۇستى.
وسىعان ءتىرى وتىرىپ كونەمىز بە؟!
ىرىكتەپ بار بوزداقتى بەرەمىز بە؟
بولماسا ەلدىك قىلىپ تىزە قوسىپ,
باتىرعا قول باستاعان ەرەمىز بە؟
بولماسا, مىنا ولەڭ شۋماعىنا نازار اۋدارىڭىزشى:
اتتاندىق ۇلىعىنىڭ قونىسىنا,
ەلدى سورعان بورسىقتاي بولىسىنا.
كوپ ەرلەر قازا تاپتى جاۋعا اتتانىپ,
كوكسەگەن ازاتتىقتىڭ سوعىسىندا.
مىنە, اقىن اڭساعان ازاتتىق كەلگەندە جامبىلدىڭ ولەڭى دە وزگەردى, جىر شۋماقتارى دا ءتۇرلەندى. اقىن كەڭەس وكىمەتى اكەلگەن جاقسىلىقتاردى كارى جۇرەگىمەن, اقىندىق سەزىمىمەن قابىلدادى. اقىن باقىتقا كەنەلدى, اقىننىڭ جىرى شۋاقتاندى. ال نەمىس-فاشيستەرى ويران سالعاندا ەرتتەۋلى اتقا قايتا ءمىندى, اقىن جۇرەكتەن شىققان سوزدەر جاۋعا سنارياد سەكىلدى اتىلدى. ارينە, بۇل تەڭەۋ ءسوز. بىراق شىندىق. جامبىلدىڭ اتاقتى «لەنينگرادتىق ورەندەرىم» جىر-پلاكاتى, جىر جولداۋى 1941 جىلى نەمىس-فاشيستەرى لەنينگرادتى بلوكاداعا الىپ, تاس قۇرساۋعا اينالدىرعان كەزىندە جازىلدى.
ورىس اقىنى الەكساندر پروكوفەۆ «…جىر ءىرى ارىپتەرمەن تەرىلىپ, كوشەلەردە پلاكات بولىپ ءىلىندى. كوزدەرىنەن جاستارى سورعالاعان تالاي ادامداردى كوردىم. نەمىستەردىڭ سامولەتتەرى توبەدە ۇشىپ, بومبا تاستاپ جۇرگەندە, ودان قاشىپ تىعىلۋدىڭ ورنىنا, جامبىلدىڭ جىرى باسىلعان گازەتتى ساتىپ الۋعا, كوشەدەگى كيوسكىلەردە كەزەكتە تۇرعان ادامداردى تالاي كوردىم», دەپ جازۋى سول ءداۋىردىڭ شىندىعى.
بۇگىندە سانكت-پەتەربۋرگتە جامبىل اتىنداعى كوشە, اقىن ەسكەرتكىشى تۇر. جەتىسۋدىڭ جەتى وزەنىندەي ەسكەرتكىش الدىندا سۋ اعىپ جاتىر. «لەنينگرادتىق ورەندەرىم» ولەڭىنىڭ شۋماقتارى جازىلعان ارىپتەر سول سۋمەن بىرگە كۇنگە شاعىلىسىپ, كوز تارتادى. قاشان بارساڭ دا سانكت-پەتەربۋرگتەگى جامبىل بابا ەسكەرتكىشىنە گۇل اكەلىپ جۇرگەن ادامداردى كورەسىڭ. جۇرەگى قارتايۋدى بىلمەگەن جامبىل حالىقتىڭ ناعىز اقىنى ەكەنىن وسىنداي ساتتە ەرەكشە سەزىنە تۇسەسىڭ.
ولەڭ جامبىلدىڭ اتىن شىعاردى, جامبىل ولەڭنىڭ كيەسىن كوتەردى. بۇل – تالاسسىز شىندىق.
قور بولمايمىن ولگەنشە,
ولەڭىمە-اق سىيىندىم, – دەپ جىرلاپ ەدى اقىن بابا وسىدان تۇپ-تۋرا ءجۇز جىل بۇرىن.
ءيا, جامبىل بابا سىيىنعان ولەڭ جامبىلدىڭ ەسىمىن اسقاقتاتتى. مۇنى اقىن-جۇرەك سەزدى. سەزىپ قانا قويماي ولەڭمەن ورنەكتەدى.
دومبىراسىن سەرىك قىپ,
وتكىزدى جامبىل عاسىردى.
ولەڭدى توگىپ, ورنەكتەپ,
اسۋلاردان اسىردى, – دەسە, ەندى بىردە:
ولەڭمەن ويىپ ويۋدى,
ءسوزدى ءمىنىپ جەلدەدىم, – دەيدى اقىن. جۇيرىكتى, سايگ ۇلىكتى, جورعانى, تۇلپاردى مىنگەندى بىلەتىن ەدىك. ال ءسوزدى مىنگەن جامبىل عانا. جارىقتىق, قالاي, قالاي كوسىلەدى. مىنە, ولەڭنەن ويۋ ويعان جامبىل وسى!
وسى ارادا ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, ەندى ءتورت جىلدان كەيىن ۇلى بابامىز جامبىل جاباەۆتىڭ تۋعانىنا 170 جىل تولادى ەكەن. الايدا, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جاكەڭنىڭ اكادەميالىق بىردە-ءبىر جيناعى جارىق كورمەپتى, اكادەميالىق بيبليوگرافيالىق تولىق كورسەتكىشى جاسالماپتى. تاماشا ادامدار تاعدىرى تسيكلىنان عۇمىرنامالىق ءومىربايانى جازىلماپتى. وسىناۋ كەمشىلىكتىڭ ورنىن تولتىراتىن ۋاقىت كەلدى دەسەم, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى بۇرىندارى جابىلىپ قالعان جامبىلتانۋ جانە اۆتورلىق حالىق پوەزياسى ءبولىمىن قايتا اشىپ وتىر. ماقسات, جامبىل جاباەۆتىڭ اكادەميالىق 3 تومدىعىن, بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشىن, عۇمىرنامالىق ءومىربايانىن زەرتتەپ, عىلىمي اينالىمعا قوسۋ.
جامبىل بابام:
ۋا, الەۋمەت, قۇلاق سال!
قاريا جامبىل جىرلاسىن!
مەن سويلەمەي كىم سويلەر,
زامانام مەنىڭ سىرلاسىم, –
دەپ ەدى. زامان وزگەرەر, ۋاقىت زىمىرار, بىراق وزگەرمەيتىن ءبىر-اق نارسە, ول قۇرىشتاي قۇيىلعان جامبىل بابانىڭ ولەڭدەرى.
ءۋاليحان قاليجان, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەنبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
